अध्याय 15: भीम का संकल्प और बन्दी राजा

उक्तं त्वया बुद्धिमता यन्नान्यो वक्तुमर्हति ।
संशयानां हि निर्मोक्ता त्वन्नान्यो विद्यते भुवि

uktaṃ tvayā buddhimatā yannānyo vaktumarhati |
saṃśayānāṃ hi nirmoktā tvannānyo vidyate bhuvi

गृहे गृहे हि राजानः स्वस्य स्वस्य प्रियङ्कराः ।
न च साम्राज्यमाप्तास्ते सम्राट्शब्दो हि कृच्छ्रभाक् ।

gṛhe gṛhe hi rājānaḥ svasya svasya priyaṅkarāḥ |
na ca sāmrājyamāptāste samrāṭśabdo hi kṛcchrabhāk |

कथं परानुभावज्ञः स्वं प्रशंसितुमर्हति ।
परेण समवेतस्तु यः प्रशस्यः स पूज्यते

kathaṃ parānubhāvajñaḥ svaṃ praśaṃsitumarhati |
pareṇa samavetastu yaḥ praśasyaḥ sa pūjyate

विशाला बहुला भूमिर्बहुरत्नसमाचिता ।
दूरं गत्वा विजानाति श्रेयो वृष्णिकुलोद्वह

viśālā bahulā bhūmirbahuratnasamācitā |
dūraṃ gatvā vijānāti śreyo vṛṣṇikulodvaha

शममेव परं मन्ये शमात्क्षेमं भवेन्मम ।
आरम्भे पारमेष्ठ्यं तु न प्राप्यमिति मे मतिः

śamameva paraṃ manye śamātkṣemaṃ bhavenmama |
ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na prāpyamiti me matiḥ

एवमेते हि जानन्ति कुले जाता मनस्विनः ।
कश्चित्कदाचिदेतेषां भवेच्छ्रेष्ठो जनार्दन ।

evamete hi jānanti kule jātā manasvinaḥ |
kaścitkadācideteṣāṃ bhavecchreṣṭho janārdana |

वयं यैव महाभाग जरासन्धभयात्तदा ।
शङ्किताः स्म महाभाग द्वौरात्म्यात्तस्य चानघ

vayaṃ yaiva mahābhāga jarāsandhabhayāttadā |
śaṅkitāḥ sma mahābhāga dvaurātmyāttasya cānagha

अहं हि तव दुर्धर्ष भुजवीर्याश्रयः प्रभो ।
नात्मानं बलिनं मन्ये त्वयि तस्माद्विशङ्किते

ahaṃ hi tava durdharṣa bhujavīryāśrayaḥ prabho |
nātmānaṃ balinaṃ manye tvayi tasmādviśaṅkite

त्वत्सकाशाच्च रामाच्च भीमसेनाच्च माधव ।
अर्जुनाद्वा महाबाहो हन्तुं शक्यो नवेति वै ।
एवं जानन्हि वार्ष्णेय विमृशामि पुनः पुनः

tvatsakāśācca rāmācca bhīmasenācca mādhava |
arjunādvā mahābāho hantuṃ śakyo naveti vai |
evaṃ jānanhi vārṣṇeya vimṛśāmi punaḥ punaḥ

त्वं मे प्रमाणभूतोऽसि सर्वकार्येषु केशव ।
तच्छ्रुत्वा चाब्रवीद्भीमो वाक्यं वाक्यविशारदः

tvaṃ me pramāṇabhūto'si sarvakāryeṣu keśava |
tacchrutvā cābravīdbhīmo vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

अनारम्भपरो राजा वल्मीक इव सीदति ।
दुर्बलश्चानुपायेन बलिनं योऽधितिष्ठति

anārambhaparo rājā valmīka iva sīdati |
durbalaścānupāyena balinaṃ yo'dhitiṣṭhati

अतन्द्रितश्च प्रायेण दुर्बलो बलिनं रिपुम् ।
जयेत्सम्यक्प्रयोगेण नीत्याऽर्थानात्मनो हितान्

atandritaśca prāyeṇa durbalo balinaṃ ripum |
jayetsamyakprayogeṇa nītyā'rthānātmano hitān

कृष्णे नयो मयि बलं जयः पार्थे धनञ्जये ।
मागधं साधयिष्याम इष्टिं त्रय इवाग्नयः

kṛṣṇe nayo mayi balaṃ jayaḥ pārthe dhanañjaye |
māgadhaṃ sādhayiṣyāma iṣṭiṃ traya ivāgnayaḥ

त्वद्बुद्धिबलमाश्रित्य सर्वं प्राप्स्यति धर्मराट् ।
जयोऽस्माकं हि गोविन्द येषां नाथो भवान्सदा

tvadbuddhibalamāśritya sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ |
jayo'smākaṃ hi govinda yeṣāṃ nātho bhavānsadā

अर्थानारभते बालो नानुबन्धमवेक्षते ।
तस्मादरिं न मृष्यन्ति बालमर्थपरायणम्

arthānārabhate bālo nānubandhamavekṣate |
tasmādariṃ na mṛṣyanti bālamarthaparāyaṇam

जित्वा जय्यान्यौवनाश्विः पालनाच्च भगीरथः ।
कार्तवीर्यस्तपोवीर्याद्बलात्तु भरतो विभुः

jitvā jayyānyauvanāśviḥ pālanācca bhagīrathaḥ |
kārtavīryastapovīryādbalāttu bharato vibhuḥ

ऋद्ध्या मरुत्तस्तान्पञ्च सम्राजस्त्वनुशुश्रुम ।
सर्वान्वंश्याननुमृशन्नैते सन्ति युगे युगे

ṛddhyā maruttastānpañca samrājastvanuśuśruma |
sarvānvaṃśyānanumṛśannaite santi yuge yuge

साम्राज्यमिच्छतस्ते तु सर्वाकारं युधिष्ठिर ।
निग्राह्यलक्षणं प्राप्तिर्धर्मार्थनयलक्षणैः

sāmrājyamicchataste tu sarvākāraṃ yudhiṣṭhira |
nigrāhyalakṣaṇaṃ prāptirdharmārthanayalakṣaṇaiḥ

बार्हद्रथो जरासन्धस्तद्विद्धि भरतर्षभ ।
न चैनं प्रत्यत्युद्ध्यन्त कुलान्येकशतं नृपाः

bārhadratho jarāsandhastadviddhi bharatarṣabha |
na cainaṃ pratyatyuddhyanta kulānyekaśataṃ nṛpāḥ

तस्मादिह बलादेव साम्राज्यं कुरुते हि सः

tasmādiha balādeva sāmrājyaṃ kurute hi saḥ

रत्नभाजो हि राजानो जरासन्धमुपासते ।
न च तुष्यति तेनापि बाल्यादनयमास्थितः

ratnabhājo hi rājāno jarāsandhamupāsate |
na ca tuṣyati tenāpi bālyādanayamāsthitaḥ

मूर्धाभिषिक्तं नृपतिं प्रधानपुरुषो बलात् ।
आदत्ते न च नो दृष्टोऽभागः पुरुषतः क्वचित्

mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ pradhānapuruṣo balāt |
ādatte na ca no dṛṣṭo'bhāgaḥ puruṣataḥ kvacit

एवं सर्वान्वशे चक्रे जरासन्धः शतावरान् ।
तं दुर्बलतरो राजा कथं पार्थ उपैष्यति

evaṃ sarvānvaśe cakre jarāsandhaḥ śatāvarān |
taṃ durbalataro rājā kathaṃ pārtha upaiṣyati

तण्डुलप्रस्थके राजा कपर्दिनमुपासते ।
प्रोक्षितानां प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर्गृहे ।
पशूनामिव प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर्गृहे ।

taṇḍulaprasthake rājā kapardinamupāsate |
prokṣitānāṃ pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupatergṛhe |
paśūnāmiva pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupatergṛhe |

क्षत्रियः शस्त्रमरणो यदा भवति सत्कृतः ।
ततः स्म मागधं सङ्ख्ये प्रतिबाधेम यद्वयम्

kṣatriyaḥ śastramaraṇo yadā bhavati satkṛtaḥ |
tataḥ sma māgadhaṃ saṅkhye pratibādhema yadvayam

षडशीतिः समानीताः शेषा राजंश्चतुर्दश ।
जरासन्धेन राजानस्ततः क्रूरं प्रवर्त्स्यते

ṣaḍaśītiḥ samānītāḥ śeṣā rājaṃścaturdaśa |
jarāsandhena rājānastataḥ krūraṃ pravartsyate

प्राप्नुयात्स यशो दीप्तं तत्र यो विघ्नमाचरेत् ।
जयेद्यश्च जरासन्धं स सम्राण्णियतं भवेत्

prāpnuyātsa yaśo dīptaṃ tatra yo vighnamācaret |
jayedyaśca jarāsandhaṃ sa samrāṇṇiyataṃ bhavet