अध्याय 13: युधिष्ठिर राजसूय का संकल्प कर श्रीकृष्ण को बुलाते हैं

ऋषेस्तद्वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः ।
चिन्तयन्राजसूयेष्टिं न लेभे शर्म भारत

ṛṣestadvacanaṃ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ |
cintayanrājasūyeṣṭiṃ na lebhe śarma bhārata

राजर्षीणां च तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम् ।
यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर्लोकप्राप्तिं समीक्ष्य च

rājarṣīṇāṃ ca taṃ śrutvā mahimānaṃ mahātmanām |
yajvanāṃ karmabhiḥ puṇyairlokaprāptiṃ samīkṣya ca

हरिश्चन्द्रं च राजर्षि रोजमानं विशेषतः ।
यज्वानं यज्ञमाहर्तुं राजसूयमियेष सः

hariścandraṃ ca rājarṣi rojamānaṃ viśeṣataḥ |
yajvānaṃ yajñamāhartuṃ rājasūyamiyeṣa saḥ

युधिष्ठिरस्ततः सर्वानर्चयित्वा सभासदः ।
प्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर्यज्ञायैव मनो दधे

yudhiṣṭhirastataḥ sarvānarcayitvā sabhāsadaḥ |
pratyarcitaśca taiḥ sarvairyajñāyaiva mano dadhe

स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणामृषभस्तदा ।
आहर्तुं प्रवणं चक्रे मनः सञ्चिन्त्य चासकृत्

sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇāmṛṣabhastadā |
āhartuṃ pravaṇaṃ cakre manaḥ sañcintya cāsakṛt

भूयश्चाद्भुतवीर्यौजा धर्ममेवानुचिन्तयन् ।
किं हितं सर्वलोकानां भवेदिति मनो दधे

bhūyaścādbhutavīryaujā dharmamevānucintayan |
kiṃ hitaṃ sarvalokānāṃ bhavediti mano dadhe

अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मभृतां वरः ।
अविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः

anugṛhṇanprajāḥ sarvāḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ |
aviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ

सर्वेषां दीयतां देयं मुष्णन्कोपमदावुभौ ।
साधु धर्मेति धर्मेति नान्यच्छ्रूयेत भाषितम्

sarveṣāṃ dīyatāṃ deyaṃ muṣṇankopamadāvubhau |
sādhu dharmeti dharmeti nānyacchrūyeta bhāṣitam

एवं गते ततस्तस्मिन्पितरीवाश्वसञ्जनाः ।
न तस्य विद्यते द्रेष्टा ततोऽस्याजातशत्रुता

evaṃ gate tatastasminpitarīvāśvasañjanāḥ |
na tasya vidyate dreṣṭā tato'syājātaśatrutā

परिग्रहान्नरेन्द्रस्य भीमस्य परिपालनात् ।
शत्रूणां क्षपणाच्चैव बीभत्सोः सव्यसाचिनः

parigrahānnarendrasya bhīmasya paripālanāt |
śatrūṇāṃ kṣapaṇāccaiva bībhatsoḥ savyasācinaḥ

बलीनां सम्यगुत्थानान्नकुलस्य यशस्विनः ।
धीमतः सहदेवस्य धर्माणामनुशासनात्

balīnāṃ samyagutthānānnakulasya yaśasvinaḥ |
dhīmataḥ sahadevasya dharmāṇāmanuśāsanāt

वैनत्यात्सर्वतश्चैव नकुलस्य स्वभावतः ।
अविग्रहा वीतभयाः स्वकर्मनिरताः सदा

vainatyātsarvataścaiva nakulasya svabhāvataḥ |
avigrahā vītabhayāḥ svakarmaniratāḥ sadā

निकामवर्षाः स्फीताश्च आसञ्जनपदास्तथा ।
वार्धुषी यज्ञसत्वानि गोरक्षं कर्षणं वणिक्

nikāmavarṣāḥ sphītāśca āsañjanapadāstathā |
vārdhuṣī yajñasatvāni gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik

विशेषात्सर्वमेवैतत्सञ्जज्ञे राजकर्मणा ।
अनुकर्षं च निष्कर्षं व्याधिपावकमूर्छनम्

viśeṣātsarvamevaitatsañjajñe rājakarmaṇā |
anukarṣaṃ ca niṣkarṣaṃ vyādhipāvakamūrchanam

सर्वमेव न तत्रासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे ।
दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यश्च राज्ञः प्रति परस्परम्

sarvameva na tatrāsīddharmanitye yudhiṣṭhire |
dasyubhyo vañcakebhyaśca rājñaḥ prati parasparam

राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयत मृषाकृतम् ।
प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वकर्मजम्

rājavallabhataścaiva nāśrūyata mṛṣākṛtam |
priyaṃ kartumupasthātuṃ balikarma svakarmajam

अभिहर्तुं नृपाः षट्‌सु पृथक्‌जात्यैश्च नैगमैः ।
ववृधे विषयस्तत्र धर्मनित्ये युधिष्ठिरे

abhihartuṃ nṛpāḥ ṣaṭ‌su pṛthak‌jātyaiśca naigamaiḥ |
vavṛdhe viṣayastatra dharmanitye yudhiṣṭhire

कामतोऽप्युपयुञ्जानै राजसैर्लोभजैर्जनैः ।
सर्वव्यापी सर्वगुणी सर्वसाहः स सर्वराट्

kāmato'pyupayuñjānai rājasairlobhajairjanaiḥ |
sarvavyāpī sarvaguṇī sarvasāhaḥ sa sarvarāṭ

यस्मिन्नधिकृतः सम्राड् भ्राजमानो महायशाः ।
यत्र राजन्दश दिशः पितृतो मातृतस्तथा ।
अनुरक्ताः प्रजा आसन्नागोपाला द्विजातयः

yasminnadhikṛtaḥ samrāḍ bhrājamāno mahāyaśāḥ |
yatra rājandaśa diśaḥ pitṛto mātṛtastathā |
anuraktāḥ prajā āsannāgopālā dvijātayaḥ

स मन्त्रिणः समानाय्य भ्रातृंश्च वदतां वरः ।
bराजसूयं प्रति तदा पुनः पुनरपृच्छत

sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātṛṃśca vadatāṃ varaḥ |
brājasūyaṃ prati tadā punaḥ punarapṛcchata

ते पृच्छ्यमानाः सहिता वचोऽर्थ्यं मन्त्रिणस्तदा ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुमिदमब्रुवन्

te pṛcchyamānāḥ sahitā vaco'rthyaṃ mantriṇastadā |
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣumidamabruvan

येनाभिषिक्तो नृपतिर्वारुणं गुणमृच्छति ।
तेन राजाऽपि तं कुत्स्नं सम्राड्गुणमभीप्सृति

yenābhiṣikto nṛpatirvāruṇaṃ guṇamṛcchati |
tena rājā'pi taṃ kutsnaṃ samrāḍguṇamabhīpsṛti

तस्य सम्राड्गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दन ।
राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव

tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandana |
rājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdastava

तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसम्पदा ।
साम्ना षडग्नयो यस्मिंश्चीयन्ते शंसितव्रतैः

tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasampadā |
sāmnā ṣaḍagnayo yasmiṃścīyante śaṃsitavrataiḥ

दर्वीहोमानुपादाय सर्वान्यः प्राप्नुते क्रतून् ।
अभिषेकं च यज्ञान्ते सर्वजित्तेन चोच्यते

darvīhomānupādāya sarvānyaḥ prāpnute kratūn |
abhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajittena cocyate

समर्थोऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम् ।
अचिरात्त्वं महाराज राजसूयमवाप्स्यसि

samartho'si mahābāho sarve te vaśagā vayam |
acirāttvaṃ mahārāja rājasūyamavāpsyasi

अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु ।
इत्येवं सुहृदः सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन्

avicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru |
ityevaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthakca saha cābruvan

स धर्म्यं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशाम्पते ।
धृष्टमिष्टं वरिष्टं च जग्राह मनसाऽरिहा

sa dharmyaṃ pāṇḍavasteṣāṃ vacaḥ śrutvā viśāmpate |
dhṛṣṭamiṣṭaṃ variṣṭaṃ ca jagrāha manasā'rihā

श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच्च जानंश्चाप्यात्मनः क्षमम् ।
स प्रशस्तक्रियारम्भः परीक्षामुपचक्रमे

śrutvā suhṛdvacastacca jānaṃścāpyātmanaḥ kṣamam |
sa praśastakriyārambhaḥ parīkṣāmupacakrame

चतुर्भिर्भीमसेनाद्यैर्भ्रातृभिः सहितो हितम् ।
एवमुक्तस्तथा पार्थो धर्म एव मनो दधे

caturbhirbhīmasenādyairbhrātṛbhiḥ sahito hitam |
evamuktastathā pārtho dharma eva mano dadhe

स राजसूयं राजेन्द्रः कुरूणामृषभः क्रतुम् ।
जगाम मनसा सद्य आहरिष्यन्युधिष्ठिरः

sa rājasūyaṃ rājendraḥ kurūṇāmṛṣabhaḥ kratum |
jagāma manasā sadya āhariṣyanyudhiṣṭhiraḥ

भूयस्त्वद्भुतवीर्योपि धर्ममेवानुपालयन् ।
पुनः पुनर्मनो दध्रे राजसूयाय भारत

bhūyastvadbhutavīryopi dharmamevānupālayan |
punaḥ punarmano dadhre rājasūyāya bhārata

स भ्रातृभिः पुनर्धीमानृत्विग्निश्च महात्मभिः ।
मन्त्रिभिश्चापि सहितो धर्मराजो युधिष्ठिरः

sa bhrātṛbhiḥ punardhīmānṛtvigniśca mahātmabhiḥ |
mantribhiścāpi sahito dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

धौम्यद्वैपायनाद्यैश्च मन्त्रयामास मन्त्रवित् ।
विराटद्रुपदाभ्यां च सात्यकेन च धीमता

dhaumyadvaipāyanādyaiśca mantrayāmāsa mantravit |
virāṭadrupadābhyāṃ ca sātyakena ca dhīmatā

युधामन्यूत्तमौजोभ्यां सौभद्रेण च धीमता ।
द्रौपदेयैः परं शूरैर्मन्त्रयामास संवृतः

yudhāmanyūttamaujobhyāṃ saubhadreṇa ca dhīmatā |
draupadeyaiḥ paraṃ śūrairmantrayāmāsa saṃvṛtaḥ

भवन्तो राजसूयस्य सम्राडर्हस्य सुक्रतोः ।
श्रद्दधानस्य वदत ममावाप्तिः कथं भवेत्

bhavanto rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥ |
śraddadhānasya vadata mamāvāptiḥ kathaṃ bhavet

एवमुक्तास्तु ते तेन राज्ञा राजीवलोचन ।
इदमूचुर्वचः काले धर्मराजं युधिष्ठिरम्

evamuktāstu te tena rājñā rājīvalocana |
idamūcurvacaḥ kāle dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

अर्हस्त्वमसि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम् ।
अथैवमुक्ते नृपतावृत्विग्भिर्ऋषिभिस्तथा

arhastvamasi dharmajña rājasūyaṃ mahākratum |
athaivamukte nṛpatāvṛtvigbhirṛṣibhistathā

मन्त्रिणो भ्रातरश्चास्य तद्वचः प्रत्यपूजयन् ।
स तु राजा महाप्राज्ञः पुनरेवात्मनाऽऽत्मवान्

mantriṇo bhrātaraścāsya tadvacaḥ pratyapūjayan |
sa tu rājā mahāprājñaḥ punarevātmanā''tmavān

भूयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया ।
सामर्थ्ययोगं सम्प्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौ

bhūyo vimamṛśe pārtho lokānāṃ hitakāmyayā |
sāmarthyayogaṃ samprekṣya deśakālau vyayāgamau

विमृश्य सम्यक् च धिया कुर्वन्प्राज्ञो न सीदति ।
नहि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविनिश्चयात्

vimṛśya samyak ca dhiyā kurvanprājño na sīdati |
nahi yajñasamārambhaḥ kevalātmaviniścayāt

भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यमुद्वहन् ।
स निश्चयार्थं कार्यस्य कृष्णमेव जनार्दनम्

bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryamudvahan |
sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇameva janārdanam

सर्वलोकात्परं मत्वा जगाम मनसा हरिम् ।
अप्रमेयं महाबाहुं कामाञ्जातमजं नृषु

sarvalokātparaṃ matvā jagāma manasā harim |
aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmāñjātamajaṃ nṛṣu

पाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर्देवसंमतैः ।
नास्य किञ्चिदविज्ञातं नास्य किञ्चिदकर्मजम्

pāṇḍavastarkayāmāsa karmabhirdevasaṃmataiḥ |
nāsya kiñcidavijñātaṃ nāsya kiñcidakarmajam

न स किञ्चिन्न विषहेदिति कृष्णममन्यत ।
स तु तां नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरः

na sa kiñcinna viṣahediti kṛṣṇamamanyata |
sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārtho yudhiṣṭhiraḥ

गुरुवद्भूतगुरवे प्राहिणोद्दूतमञ्जसा ।
शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान्

guruvadbhūtagurave prāhiṇoddūtamañjasā |
śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavān

द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत् ।
स प्रभुं प्राञ्जलिर्भूत्वा व्यज्ञापयत माधवम्

dvārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ dvāravatyāṃ samāsadat |
sa prabhuṃ prāñjalirbhūtvā vyajñāpayata mādhavam

धर्मराजो हृषीकेश धौम्यव्यासादिभिः सह ।
पाञ्चालमात्स्यसहितैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वशः

dharmarājo hṛṣīkeśa dhaumyavyāsādibhiḥ saha |
pāñcālamātsyasahitairbhrātṛbhiścaiva sarvaśaḥ

त्वद्दर्शनं महाबाहो काङ्क्षते स युधिष्ठिरः

tvaddarśanaṃ mahābāho kāṅkṣate sa yudhiṣṭhiraḥ

इन्द्रसेनवचः श्रुत्वा यादवप्रवरो बली ।
दर्शनाकाङ्क्षिणं पार्थं दर्शनाकाङ्क्षयाच्युतः

indrasenavacaḥ śrutvā yādavapravaro balī |
darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṅkṣayācyutaḥ

आमन्त्र्य राजन्सुहृदो वसुदेवं च माधवः ।
इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थमगात्तदा ।
व्यतीत्य विविधान्देशांस्त्वरावान्क्षिप्रवाहनवः

āmantrya rājansuhṛdo vasudevaṃ ca mādhavaḥ |
indrasenena sahita indraprasthamagāttadā |
vyatītya vividhāndeśāṃstvarāvānkṣipravāhanavaḥ

इन्द्रप्रस्थगतं पार्थमभ्यगच्छज्जनार्दनः ।
स गृहे पितृवद्धात्रा धर्मराजेन पूजितः

indraprasthagataṃ pārthamabhyagacchajjanārdanaḥ |
sa gṛhe pitṛvaddhātrā dharmarājena pūjitaḥ

भीमेन च ततोऽपश्यत्स्वसारं प्रीतिमान्पितुः ।
प्रीतः प्रीतेन सुहृदा रेमे स सहितस्तदा

bhīmena ca tato'paśyatsvasāraṃ prītimānpituḥ |
prītaḥ prītena suhṛdā reme sa sahitastadā

अर्जुनेन यमाभ्यां च गुरुवत्पर्युपासितः ।
तं विश्रान्तं शुभे देशे क्षणिनं कल्पमच्युतम् ।
धर्मराजः समागम्य ज्ञापयत्स्वप्रयोजनम्

arjunena yamābhyāṃ ca guruvatparyupāsitaḥ |
taṃ viśrāntaṃ śubhe deśe kṣaṇinaṃ kalpamacyutam |
dharmarājaḥ samāgamya jñāpayatsvaprayojanam

प्रार्थितो राजसूयो मे न चासौ केवलेप्सया ।
प्राप्यते येन तत्ते हि विदितं कृष्ण सर्वशः

prārthito rājasūyo me na cāsau kevalepsayā |
prāpyate yena tatte hi viditaṃ kṛṣṇa sarvaśaḥ

यस्मिन्सर्वं सम्भवति यश्च सर्वत्र पूज्यते ।
यश्च सर्वेश्वरो राजा राजसूयं स विन्दति

yasminsarvaṃ sambhavati yaśca sarvatra pūjyate |
yaśca sarveśvaro rājā rājasūyaṃ sa vindati

तं राजसूयं सुहृदः कार्यमाहुः समेत्य मे ।
तत्र मे निश्चिततमं तव कृष्ण गिरा भवेत्

taṃ rājasūyaṃ suhṛdaḥ kāryamāhuḥ sametya me |
tatra me niścitatamaṃ tava kṛṣṇa girā bhavet

केचिद्धि सौहृदा देवे न दोषं परिचक्षते ।
स्वार्थहेतोस्तथैवान्ये प्रियमेव वदन्त्युत

keciddhi sauhṛdā deve na doṣaṃ paricakṣate |
svārthahetostathaivānye priyameva vadantyuta

प्रियमेव परीप्सन्ते केचिदात्मनि यद्धितम् ।
एवम्प्रायाश्च दृश्यन्ते जनवादाः प्रयोजने

priyameva parīpsante kecidātmani yaddhitam |
evamprāyāśca dṛśyante janavādāḥ prayojane

त्वं तु हेतूनतीत्यैतान्कामक्रोधौ व्युदस्य च ।
परमं यत्क्षमं लोके यथावद्वक्तुमर्हसि

tvaṃ tu hetūnatītyaitānkāmakrodhau vyudasya ca |
paramaṃ yatkṣamaṃ loke yathāvadvaktumarhasi