अध्याय 12: हरिश्चन्द्र की महिमा और पाण्डु का सन्देश

प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर ।
वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि मे प्रभो

prāyaśo rājalokaste kathito vadatāṃ vara |
vaivasvatasabhāyāṃ tu yathā vadasi me prabho

वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो ।
दैत्येन्द्राश्चापि भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा

varuṇasya sabhāyāṃ tu nāgāste kathitā vibho |
daityendrāścāpi bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarāstathā

तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः

tathā dhanapateryakṣā guhyakā rākṣasāstathā |
gandharvāpsarasaścaiva bhagavāṃśca vṛṣadhvajaḥ

पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षभः ।
सर्वे देवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि वैव ह

pitāmahasabhāyāṃ tu kathitāste maharṣabhaḥ |
sarve devanikāyāśca sarvaśāstrāṇi vaiva ha

शक्रस्य तु सभायां तु देवाः सङ्कीर्तिता मुने ।
उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः

śakrasya tu sabhāyāṃ tu devāḥ saṅkīrtitā mune |
uddeśataśca gandharvā vividhāśca maharṣayaḥ

एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुने ।
कथितस्ते सभायां वै देवेन्द्रस्य महात्मनः

eka eva tu rājarṣirhariścandro mahāmune |
kathitaste sabhāyāṃ vai devendrasya mahātmanaḥ

किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रत ।
येनासौ सह शक्रेण स्पर्धदे सुमहायशाः

kiṃ karma tenācaritaṃ tapo vā niyatavrata |
yenāsau saha śakreṇa spardhade sumahāyaśāḥ

पितृलोकगतश्चैव त्वया विप्र पिता मम ।
दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं वाऽपि समागतः

pitṛlokagataścaiva tvayā vipra pitā mama |
dṛṣṭaḥ pāṇḍurmahābhāgaḥ kathaṃ vā'pi samāgataḥ

किमुक्तवांश्च भगवंस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ।
त्वत्तः श्रोतुं सर्वमिदं परं कौतूहलं हि मे

kimuktavāṃśca bhagavaṃstanmamācakṣva suvrata |
tvattaḥ śrotuṃ sarvamidaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः

yanmāṃ pṛcchasi rājendra hariścandraṃ prati prabho |
tatte'haṃ sampravakṣyāmi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ

इक्ष्वाकूणां कुले जातस्त्रिशङ्कुर्नाम पार्थिवः ।
अयोध्याधिपतिर्वीरो विश्वामित्रेण संस्थितः

ikṣvākūṇāṃ kule jātastriśaṅkurnāma pārthivaḥ |
ayodhyādhipatirvīro viśvāmitreṇa saṃsthitaḥ

तस्य सत्यवती नाम पत्नी केकयवंशजा ।
तस्यां गर्भः समभवद्धर्मेण कुरुनन्दन

tasya satyavatī nāma patnī kekayavaṃśajā |
tasyāṃ garbhaḥ samabhavaddharmeṇa kurunandana

सा च काले महाभागा राजन्मासं प्रविश्य च ।
कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् ।
स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः

sā ca kāle mahābhāgā rājanmāsaṃ praviśya ca |
kumāraṃ janayāmāsa hariścandramakalmaṣam |
sa vai rājā hariścandrastraiśaṅkava iti smṛtaḥ

स राजा बलवानासीत्सम्राट् सर्वमहीक्षिताम् ।
तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः

sa rājā balavānāsītsamrāṭ sarvamahīkṣitām |
tasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sthitāḥ

तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम् ।
शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त जनेश्वर

tenaikaṃ rathamāsthāya jaitraṃ hemavibhūṣitam |
śastrapratāpena jitā dvīpāḥ sapta janeśvara

स निर्जित्य महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम् ।
आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम्

sa nirjitya mahīṃ kṛtsnāṃ saśailavanakānanām |
ājahāra mahārāja rājasūyaṃ mahākratum

तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञया ।
द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन्

tasya sarve mahīpālā dhanānyājahrurājñayā |
dvijānāṃ pariveṣṭārastasminyajñe ca te'bhavan

समाप्तयज्ञो विधिवद्धरिश्चन्द्रः प्रतापवान् ।
अभिषिक्तश्च शुशुभे साम्राज्येन नराधिपः

samāptayajño vidhivaddhariścandraḥ pratāpavān |
abhiṣiktaśca śuśubhe sāmrājyena narādhipaḥ

राजसूयेऽभिषिक्तश्च समाप्तवरदक्षिणे

rājasūye'bhiṣiktaśca samāptavaradakṣiṇe

प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याचकानां नरेश्वरः ।
यथोक्तवन्तस्ते तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम्

prādācca draviṇaṃ prītyā yācakānāṃ nareśvaraḥ |
yathoktavantaste tasmiṃstataḥ pañcaguṇādhikam

अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तदा ।
प्रसर्पकाले सम्प्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान्

atarpayacca vividhairvasubhirbrāhmaṇāṃstadā |
prasarpakāle samprāpte nānādigbhyaḥ samāgatān

भक्ष्यभोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः ।
रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम् ।
तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ।

bhakṣyabhojyaiśca vividhairyathākāmapuraskṛtaiḥ |
ratnaughatarpitaistuṣṭairdvijaiśca samudāhṛtam |
tejasvī ca yaśasvī ca nṛpebhyo'bhyadhiko'bhavat |

एतस्मात्कारणाद्राजन्हरिश्चन्द्रो विराजते ।
तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्वि भरतर्षभ

etasmātkāraṇādrājanhariścandro virājate |
tebhyo rājasahasrebhyastadvidvi bharatarṣabha

समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान् ।
अभिषिक्तश्च शुशुभे साम्राज्येन नराधिप

samāpya ca hariścandro mahāyajñaṃ pratāpavān |
abhiṣiktaśca śuśubhe sāmrājyena narādhipa

ये चान्ये च महीपाला राजसूयं महाक्रतुम् ।
यजन्ते ते सहेन्द्रेण मोदन्ते भरतर्षभ ।

ye cānye ca mahīpālā rājasūyaṃ mahākratum |
yajante te sahendreṇa modante bharatarṣabha |

ये चापि नि नं प्राप्ताः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
ते तत्सदनम् ताद्य मोन्दते भरतर्षभ

ye cāpi ni naṃ prāptāḥ saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ |
te tatsadanam tādya mondate bharatarṣabha

तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम् ।
ते तत्स्थानं समासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः

tapasā ye ca tīvreṇa tyajantīha kalevaram |
te tatsthānaṃ samāsādya śrīmanto bhānti nityaśaḥ

पिता च त्वाऽऽह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दन ।
हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः

pitā ca tvā''ha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandana |
hariścandre śriyaṃ dṛṣṭvā nṛpatau jātavismayaḥ

विज्ञाय मानुषं लोकमायान्तं मां नराधिप ।
प्रोवाच प्रणतो भूत्वा वदेथास्त्वं युधिष्ठिरम्

vijñāya mānuṣaṃ lokamāyāntaṃ māṃ narādhipa |
provāca praṇato bhūtvā vadethāstvaṃ yudhiṣṭhiram

समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते स्थिता वशे ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमहारस्वेति भारत

samartho'si mahīṃ jetuṃ bhrātaraste sthitā vaśe |
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhamahārasveti bhārata

त्वयीष्टवति पुत्रेऽहं हरिश्चन्द्रवदाशु वै ।
मोदिष्ये बहुलाः शश्वत्समाः शक्रस्य संसदि

tvayīṣṭavati putre'haṃ hariścandravadāśu vai |
modiṣye bahulāḥ śaśvatsamāḥ śakrasya saṃsadi

एवं भवतु वक्ष्येऽहं तव पुत्रं नराधिपम् ।
भूलोकं यदि गच्छेयमिति पाण्डुमथाब्रुवम्

evaṃ bhavatu vakṣye'haṃ tava putraṃ narādhipam |
bhūlokaṃ yadi gaccheyamiti pāṇḍumathābruvam

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सङ्कल्पं कुरु पाण्डव ।
गन्तासित्वं महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम्

tasya tvaṃ puruṣavyāghra saṅkalpaṃ kuru pāṇḍava |
gantāsitvaṃ mahendrasya pūrvaiḥ saha salokatām

बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान् ।
छिद्राण्यस्य वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः

bahuvighnaśca nṛpate kratureṣa smṛto mahān |
chidrāṇyasya vāñchanti yajñaghnā brahmarākṣasāḥ

युद्धं च क्षत्रशमनं पृथिवीक्षयकारणम् ।
किञ्चिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम्

yuddhaṃ ca kṣatraśamanaṃ pṛthivīkṣayakāraṇam |
kiñcideva nimittaṃ ca bhavatyatra kṣayāvaham

एतत्सञ्चिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर ।
अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे

etatsañcintya rājendra yatkṣamaṃ tatsamācara |
apramattotthito nityaṃ cāturvarṇyasya rakṣaṇe

भव एधस्व मोदस्व धनैस्तर्पय च द्विजान् ।
एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति

bhava edhasva modasva dhanaistarpaya ca dvijān |
etatte vistareṇoktaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dāśārhanagarīṃ prati

एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय ।
जगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः

evamākhyāya pārthebhyo nārado janamejaya |
jagāma tairvṛto rājannṛṣibhiryaiḥ samāgataḥ

गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरवः ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास पार्थिवः

gate tu nārade pārtho bhrātṛbhiḥ saha kauravaḥ |
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayāmāsa pārthivaḥ