अध्याय 1: पाण्डवों का हस्तिनापुर छोड़कर वन की ओर प्रस्थान

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(जनमेजय उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः ।
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(janamejaya uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥ |
dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairnikṛtyā dvijasattama

श्राविताः परुषा वाचः सृजन्तीर्वैरमुत्तमम् ।
किमकुर्वत कौरव्या मम पूर्वपितामहाः

śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjantīrvairamuttamam |
kimakurvata kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ

कथं चैश्वर्यभूयिष्ठाः सहसा दुःखमेयुषः ।
वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः

kathaṃ caiśvaryabhūyiṣṭhāḥ sahasā duḥkhameyuṣaḥ |
vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ

के चैतानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम् ।
किमाचाराः किमाहाराः क्वच वासो महात्मनाम्

ke caitānanvavartanta prāptānvyasanamuttamam |
kimācārāḥ kimāhārāḥ kvaca vāso mahātmanām

कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम् ।
व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामनिवर्तिनाम्

kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanām |
vyatīyurbrāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇāmanivartinām

कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम् ।
पतिव्रता महाभागा सततं प्रियवादिनी

kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām |
pativratā mahābhāgā satataṃ priyavādinī

वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन

vanavāsamaduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata |
etadācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhana

श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं भूरिद्रविणतेजसाम् ।
कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे

śrotumicchāmi tatsarvaṃ bhūridraviṇatejasām |
kathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me

एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोयिताश्च दुरात्मभिः ।
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात्

evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ koyitāśca durātmabhiḥ |
dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairniryayurgajasāhvayāt

वर्धमानपुरद्वारादभिनिष्क्रम्य ते तदा ।
उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया

vardhamānapuradvārādabhiniṣkramya te tadā |
udaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā

इन्द्रसेनादयश्चैतान्भृत्याः परिचतुर्दश ।
रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः

indrasenādayaścaitānbhṛtyāḥ paricaturdaśa |
rathairanuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ

ततस्ते पुरुषव्याघ्रा रथानास्थाय भारत ।
ददृशुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम्

tataste puruṣavyāghrā rathānāsthāya bhārata |
dadṛśurjāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam

व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः ।
गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान् ।
ऊचुर्वै समयं कृत्वा समागम्य परस्परम्

vrajatastānviditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ |
garhayanto'sakṛdbhīṣmaviduradroṇagautamān |
ūcurvai samayaṃ kṛtvā samāgamya parasparam

नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं नच नो गृहाः ।
यत्रदुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः ।
कर्णदुःशासनाद्यैश्च राज्यमेतच्चिकीर्षति

nedamasti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ naca no gṛhāḥ |
yatraduryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ |
karṇaduḥśāsanādyaiśca rājyametaccikīrṣati

न तत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम् ।
यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं चिकीर्षति

na tatkulaṃ na cācāro na dharmo'rthaḥ kutaḥ sukham |
yatra pāpasahāyo'yaṃ pāpo rājyaṃ cikīrṣati

दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्तधर्मः प्रियानृतः ।
अर्तलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः

duryodhano gurudveṣī tyaktadharmaḥ priyānṛtaḥ |
artalubdho'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ

नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः ।
साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः

neyamasti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥ |
sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ

सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः ।
हीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः

sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ |
hīmantaḥ kīrtimantaśca dharmācāraparāyaṇāḥ

एवमुक्त्वाऽनुजग्मुस्ते पाण्डवांस्तान्समेत्य च ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान्

evamuktvā'nujagmuste pāṇḍavāṃstānsametya ca |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tānkuntīmādrinandanān

क्वगमिष्यथ भद्रंवस्त्यक्त्वाऽस्मान्दुःखभागिनः ।
वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ

kvagamiṣyatha bhadraṃvastyaktvā'smānduḥkhabhāginaḥ |
vayamapyanuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha

अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः ।
उद्विग्नाः स्मो भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ

adharmeṇa jitāñśrutvā yuṣmāṃstyaktaghṛṇaiḥ paraiḥ |
udvignāḥ smo bhṛśaṃ sarve nāsmānhātumihārhatha

भक्तानुरक्तान्सुहृदः सदा प्रियहिते रतान् ।
कुराजाघिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः

bhaktānuraktānsuhṛdaḥ sadā priyahite ratān |
kurājāghiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ

श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः ।
शुभाशुभाधिवासेन संसर्गः कुरुते यथा

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣānnararṣabhāḥ |
śubhāśubhādhivāsena saṃsargaḥ kurute yathā

वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा ।
पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः

vastramāpastilānbhūmiṃ gandho vāsayate yathā |
puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ

मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः ।
अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः

mohajālasya yonirhi mūḍhaireva samāgamaḥ |
ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः ।
सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः

tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca susvabhāvaistapasvibhiḥ |
sadbhiśca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ

येषां त्रीण्यवदातानि विद्या योनिश्च कर्म च ।
ते सेव्यास्तैः समास्याहि शास्त्रेभ्योपि गरीयसी

yeṣāṃ trīṇyavadātāni vidyā yoniśca karma ca |
te sevyāstaiḥ samāsyāhi śāstrebhyopi garīyasī

निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु ।
पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात्

nirārambhā hyapi vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu |
puṇyamevāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt

असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पाच्च सहासवात् ।
धर्माचाराः प्रहीयन्ते सिद्ध्यन्ति च न मानवाः

asatāṃ darśanātsparśātsaṃjalpācca sahāsavāt |
dharmācārāḥ prahīyante siddhyanti ca na mānavāḥ

बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् ।
मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठैः श्रेष्ठत्वमाप्नुयुः

buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt |
madhyamairmadhyatāṃ yāti śreṣṭhaiḥ śreṣṭhatvamāpnuyuḥ

अनीचैर्नाप्यविषयैर्नाधर्मिष्ठैर्विशेषतः ।
ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाः ।
लोकाचारेषु संभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः

anīcairnāpyaviṣayairnādharmiṣṭhairviśeṣataḥ |
ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṃbhavāḥ |
lokācāreṣu saṃbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः ।
इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोभिकाङ्क्षिणः

te yuṣmāsu samastāśca vyastāścaiveha sadguṇāḥ |
icchāmo guṇavanmadhye vastuṃ śreyobhikāṅkṣiṇaḥ

धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः ।
असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः

dhanyā vayaṃ yadasmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥ |
asato'pi guṇānāhurbrāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ

तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः ।
नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया

tadahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvānvijñāpayāmi vaḥ |
nānyathā taddhi kartavyamasmatsnehānukampayā

भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे ।
सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये

bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me |
suhṛjjanaśca prāyo me nagare nāgasāhvaye

ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः ।
युष्माभिः सहिताः सर्वे शोकसंतापविह्वलाः

te tvasmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥ |
yuṣmābhiḥ sahitāḥ sarve śokasaṃtāpavihvalāḥ

निवर्ततागता दूरं ममागमनकाङ्क्षिणः ।
स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः

nivartatāgatā dūraṃ mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ |
svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ

एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम् ।
कृता तेन तु तुष्टिर्मे सत्कारश्च भविष्यति

etaddhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitam |
kṛtā tena tu tuṣṭirme satkāraśca bhaviṣyati

तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः

tathānumantritāstena dharmarājena tāḥ prajāḥ |
cakrurārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājanniti duḥkhitāḥ

गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः ।
अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान्

guṇānpārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ |
akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān

निवृत्तेषु तुं पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः ।
आजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम्

nivṛtteṣu tuṃ paureṣu rathānāsthāya pāṇḍavāḥ |
ājagmurjāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam

ते तं दिषसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः ।
ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि

te taṃ diṣasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ |
ūṣustāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci

उदकेनैव तां रात्रिमृषुस्ते दुःखकर्शिताः ।
अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः

udakenaiva tāṃ rātrimṛṣuste duḥkhakarśitāḥ |
anujagmuśca tatraitānsnehātkeciddvijātayaḥ

साग्रयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः ।
स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः

sāgrayo'nagnayaścaiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ |
sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ

तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे ।
ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत

teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe |
brahmaghoṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata

राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः ।
आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षयां सर्वां व्यनोदयत्

rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ |
āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣayāṃ sarvāṃ vyanodayat

राजा तु भ्रातृभिः सार्धं तथा सर्वैः सुहृद्गणैः ।
अशेत तां निशांराजन्दुःखशोकसमाहितः

rājā tu bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ tathā sarvaiḥ suhṛdgaṇaiḥ |
aśeta tāṃ niśāṃrājanduḥkhaśokasamāhitaḥ