अध्याय 3: भक्त कुत्ते के बिना युधिष्ठिर स्वर्ग नहीं लेते

ततः सन्नादयञ्शक्रो दिवं भूमिं च सर्वशः ।
रथेनोपययौ पार्थमारोहेत्यब्रवीच्च तम्

tataḥ sannādayañśakro divaṃ bhūmiṃ ca sarvaśaḥ |
rathenopayayau pārthamārohetyabravīcca tam

स्वभ्रातॄन्पतितान्दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीच्छोकसंतप्तः सहस्राक्षमिदं वचः

svabhrātṝnpatitāndṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
abravīcchokasaṃtaptaḥ sahasrākṣamidaṃ vacaḥ

भ्रातरः पतिता मेऽत्र गच्छेयुस्ते मया सह ।
न विना भ्रातृभिः स्वर्गमिच्छे गन्तुं सुरेश्वर

bhrātaraḥ patitā me'tra gaccheyuste mayā saha |
na vinā bhrātṛbhiḥ svargamicche gantuṃ sureśvara

सुकुमारी सुखार्हा च राजपुत्री पुरंदर ।
साऽस्माभिः सह गच्छेत तद्भवाननुमन्यताम्

sukumārī sukhārhā ca rājaputrī puraṃdara |
sā'smābhiḥ saha gaccheta tadbhavānanumanyatām

भ्रातॄन्द्रक्ष्यसि स्वर्गे त्वमग्रतस्त्रिदिवं गतान् ।
कृष्णया सहितान्सर्वान्मा शुचो भरतर्षभ

bhrātṝndrakṣyasi svarge tvamagratastridivaṃ gatān |
kṛṣṇayā sahitānsarvānmā śuco bharatarṣabha

निक्षिप्य मानुषं देहं गतास्ते भरतर्षभ ।
अनेन त्वं शरीरेण स्वर्गं गन्ता न संशयः

nikṣipya mānuṣaṃ dehaṃ gatāste bharatarṣabha |
anena tvaṃ śarīreṇa svargaṃ gantā na saṃśayaḥ

अयं श्वा भूतभव्येश भक्तो मां नित्यमेव ह ।
स गच्छेत मया सार्धमानृशंस्या हि मे मतिः

ayaṃ śvā bhūtabhavyeśa bhakto māṃ nityameva ha |
sa gaccheta mayā sārdhamānṛśaṃsyā hi me matiḥ

अमर्त्यत्वं मत्समत्वं च राज-
ञ्श्रियं कृत्स्नां महतीं चैव सिद्धिम् ।
संप्राप्तोद्य स्वर्गसुखानि च त्वं
त्यज श्वानं नात्र नृशंसमस्ति

amartyatvaṃ matsamatvaṃ ca rāja-
ñśriyaṃ kṛtsnāṃ mahatīṃ caiva siddhim |
saṃprāptodya svargasukhāni ca tvaṃ
tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsamasti

अनार्यमार्येणि सहस्रनेत्र
शक्यं कर्तुं दुष्करमेतदार्य ।
मा मे श्रिया सङ्गमनं तयाऽस्तु
यस्याः कृते भक्तजनं त्यजेयम्

anāryamāryeṇi sahasranetra
śakyaṃ kartuṃ duṣkarametadārya |
mā me śriyā saṅgamanaṃ tayā'stu
yasyāḥ kṛte bhaktajanaṃ tyajeyam

स्वर्गे लोके श्ववतां नास्ति धिष्ण्य-
मिष्टापूर्तं क्रोधवशा हरन्ति ।
ततो विचार्यि क्रियतां धर्मराज
त्यज श्वानं नात्र नृशंसमस्ति ।

svarge loke śvavatāṃ nāsti dhiṣṇya-
miṣṭāpūrtaṃ krodhavaśā haranti |
tato vicāryi kriyatāṃ dharmarāja
tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsamasti |

भक्तत्यागं प्राहुरत्यन्तपापं
तुल्यं लोके ब्रह्मवध्याकृतेन ।
तस्मान्नाहं जातु कथञ्चनाद्य
त्यक्ष्याम्येनं स्वसुखार्थी महेन्द्रः

bhaktatyāgaṃ prāhuratyantapāpaṃ
tulyaṃ loke brahmavadhyākṛtena |
tasmānnāhaṃ jātu kathañcanādya
tyakṣyāmyenaṃ svasukhārthī mahendraḥ

भीतं भक्तं नान्यदस्तीति चार्तं
प्राप्तं क्षीणं रक्षणे प्राणलिप्सुम् ।
प्राणत्यागादप्यहं नैव मोक्तुं
यतेयं वै नित्यमेतद्व्रतं मे

bhītaṃ bhaktaṃ nānyadastīti cārtaṃ
prāptaṃ kṣīṇaṃ rakṣaṇe prāṇalipsum |
prāṇatyāgādapyahaṃ naiva moktuṃ
yateyaṃ vai nityametadvrataṃ me

शुना दृष्टं क्रोधवशा हरन्ति
यद्दत्तमिष्टं विवृतमथो हुतं च ।
तस्माच्छुनस्त्यागमिमं कुरुष्व
शुनस्त्यागात्प्राप्स्यसे देवलोकम्

śunā dṛṣṭaṃ krodhavaśā haranti
yaddattamiṣṭaṃ vivṛtamatho hutaṃ ca |
tasmācchunastyāgamimaṃ kuruṣva
śunastyāgātprāpsyase devalokam

त्यक्त्वा भ्रातॄन्दयितां चापि कृष्णां
प्राप्तो लोकः कर्मणा स्वेन वीर ।
श्वानं चैनं न त्यजसे कथं नु
त्यागं कृत्स्नं चास्थितो मुह्यसेऽद्य

tyaktvā bhrātṝndayitāṃ cāpi kṛṣṇāṃ
prāpto lokaḥ karmaṇā svena vīra |
śvānaṃ cainaṃ na tyajase kathaṃ nu
tyāgaṃ kṛtsnaṃ cāsthito muhyase'dya

न विद्यते संधिरथापि विग्रहो
मृतैर्मर्त्यैरिति लोकेषु निष्ठा ।
न ते मया जीवयितुं हि शक्या-
स्ततस्त्यागस्तेषु कृतो न जीवताम्

na vidyate saṃdhirathāpi vigraho
mṛtairmartyairiti lokeṣu niṣṭhā |
na te mayā jīvayituṃ hi śakyā-
statastyāgasteṣu kṛto na jīvatām

प्रतिप्रदानं शरणागतस्य
स्त्रिया वधो ब्राह्मणस्वापहारः ।
मित्रद्रोहस्तानि चत्वारि शक्र
भक्तत्यागश्चैव समो मतो मे

pratipradānaṃ śaraṇāgatasya
striyā vadho brāhmaṇasvāpahāraḥ |
mitradrohastāni catvāri śakra
bhaktatyāgaścaiva samo mato me

तद्धर्मराजस्य वचो निशम्य
धर्मस्वरूपी भगवानुवाच ।
युधिष्ठिरं प्रीतियुक्तो नरेन्द्रं
श्लक्ष्णैर्वाक्यैः संस्तवसंप्रयुक्तैः

taddharmarājasya vaco niśamya
dharmasvarūpī bhagavānuvāca |
yudhiṣṭhiraṃ prītiyukto narendraṃ
ślakṣṇairvākyaiḥ saṃstavasaṃprayuktaiḥ

अभिजातोसि राजेन्द्र पितुर्वृत्तेन मेधया ।
अनुक्रोशेनि चानेन सर्वभूतेषु भारत

abhijātosi rājendra piturvṛttena medhayā |
anukrośeni cānena sarvabhūteṣu bhārata

पुरा द्वैतवने चासि मया पुत्र परीक्षितः ।
पानीयार्थे पराक्रान्ता यत्र ते भ्रातरो हताः

purā dvaitavane cāsi mayā putra parīkṣitaḥ |
pānīyārthe parākrāntā yatra te bhrātaro hatāḥ

भीमार्जुनौ परित्यज्य यत्र त्वं भ्रातरावुभौ ।
मात्रोः साम्यमभीप्सन्वै नकुलं जीवमिच्छसि

bhīmārjunau parityajya yatra tvaṃ bhrātarāvubhau |
mātroḥ sāmyamabhīpsanvai nakulaṃ jīvamicchasi

अयं श्वा भक्त इत्येवं त्यक्तो देवरथस्त्वया ।
तस्मात्स्वर्गे न ते तुल्यः कश्चिदस्ति नराधिपः

ayaṃ śvā bhakta ityevaṃ tyakto devarathastvayā |
tasmātsvarge na te tulyaḥ kaścidasti narādhipaḥ

अतस्तवाक्षया लोकाः स्वशरीरेण भारत ।
प्राप्तोसि भरतश्रेष्ठ दिव्यां गतिमनुत्तमाम्

atastavākṣayā lokāḥ svaśarīreṇa bhārata |
prāptosi bharataśreṣṭha divyāṃ gatimanuttamām

ततो धर्मश्च शक्रश्च मरुतश्चाश्विनावपि ।
देवा देवर्षयश्चैव रथमारोप्य पाण्डवम्

tato dharmaśca śakraśca marutaścāśvināvapi |
devā devarṣayaścaiva rathamāropya pāṇḍavam

प्रययुः स्वैर्विमानैस्ते सिद्धाः कामविहारिणः ।
सर्वे विरजसः पुण्याः पुण्यवाग्बुद्धिकर्मिणः

prayayuḥ svairvimānaiste siddhāḥ kāmavihāriṇaḥ |
sarve virajasaḥ puṇyāḥ puṇyavāgbuddhikarmiṇaḥ

स तं रथं समास्थाय राजा कुरुकुलोद्वहः ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे शीघ्रं तेजसाऽऽवृत्यरोदसी

sa taṃ rathaṃ samāsthāya rājā kurukulodvahaḥ |
ūrdhvamācakrame śīghraṃ tejasā''vṛtyarodasī

ततो देवनिकाय्यस्थो नारदः सर्वलोकवित् ।
उवाचोच्चैस्तदा वाक्यं बृहद्वादी बृहत्तपाः

tato devanikāyyastho nāradaḥ sarvalokavit |
uvācoccaistadā vākyaṃ bṛhadvādī bṛhattapāḥ

येऽपि राजर्षयः पूर्वे ते चापि समुपस्थिताः ।
कीति प्रच्छाद्य तेषां वै कुरुराजोऽधितिष्ठति

ye'pi rājarṣayaḥ pūrve te cāpi samupasthitāḥ |
kīti pracchādya teṣāṃ vai kururājo'dhitiṣṭhati

लोकानावृत्य यशसा तेजसा वृत्तसंपदा ।
स्वशरीरेण सम्प्राप्तं नान्यं शुश्रम पाण्डवात्

lokānāvṛtya yaśasā tejasā vṛttasaṃpadā |
svaśarīreṇa samprāptaṃ nānyaṃ śuśrama pāṇḍavāt

तेजांसि यानि दृष्टानि भूमिष्ठेन त्वया विभो ।
वेश्मानि भुवि देवानां पश्यामूनि सहस्रशः

tejāṃsi yāni dṛṣṭāni bhūmiṣṭhena tvayā vibho |
veśmāni bhuvi devānāṃ paśyāmūni sahasraśaḥ

नारदस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ।
भ्रातॄनपश्यन्धर्मात्मा स्वपक्षांश्चैव पार्थिवान्

nāradasya vacaḥ śrutvā rājā vacanamabravīt |
bhrātṝnapaśyandharmātmā svapakṣāṃścaiva pārthivān

शुभं वा यदि वा पापं भ्रातॄणां स्थानमद्य मे ।
तदेव प्राप्तुमिच्छामि लोकान्यान्न कामये

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhrātṝṇāṃ sthānamadya me |
tadeva prāptumicchāmi lokānyānna kāmaye

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवराजः पुरंदरः ।
आनृशंस्यसमायुक्तं प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्

rājñastu vacanaṃ śrutvā devarājaḥ puraṃdaraḥ |
ānṛśaṃsyasamāyuktaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiram

स्थानेऽस्मिन्वस राजेन्द्र कर्मभिर्निर्जिते शुभैः ।
किं त्वं मानुष्यकं स्नेहमद्यापि परिकर्षसि

sthāne'sminvasa rājendra karmabhirnirjite śubhaiḥ |
kiṃ tvaṃ mānuṣyakaṃ snehamadyāpi parikarṣasi

सिद्धिं प्राप्तोसि परमां यता नान्यः पुमान्क्वचित् ।
नैव ते भ्रातरः स्थानं सम्प्राप्ताः कुरुनन्दन

siddhiṃ prāptosi paramāṃ yatā nānyaḥ pumānkvacit |
naiva te bhrātaraḥ sthānaṃ samprāptāḥ kurunandana

अद्यापि मानुषो भावः स्पृशते त्वां नराधिप ।
स्वर्गोऽयं पश्य देवर्षीन्सिद्धांश्च त्रिदिवालयान्

adyāpi mānuṣo bhāvaḥ spṛśate tvāṃ narādhipa |
svargo'yaṃ paśya devarṣīnsiddhāṃśca tridivālayān

युधिष्ठिरस्तु देवेन्द्रमेवंवादिनमीश्वरम् ।
पुनरेवाब्रवीद्धीमानिदं वचनमर्थवत्

yudhiṣṭhirastu devendramevaṃvādinamīśvaram |
punarevābravīddhīmānidaṃ vacanamarthavat

तैर्विना नोत्सहे वस्तुमिह दैत्यनिबर्हण ।
गन्तुमिच्छामि तत्राहं यत्र मे भ्रातरो गताः

tairvinā notsahe vastumiha daityanibarhaṇa |
gantumicchāmi tatrāhaṃ yatra me bhrātaro gatāḥ

यत्र सा बृहती श्यामा बुद्धिसत्त्वगुणान्विता ।
द्रौपदी योषितांश्रेष्ठा यत्र चैव सुता मम

yatra sā bṛhatī śyāmā buddhisattvaguṇānvitā |
draupadī yoṣitāṃśreṣṭhā yatra caiva sutā mama