अध्याय 2: मार्ग में द्रौपदी और चार भाइयों का पतन

ततस्ते नियतात्मान उदीचीं दिशमास्थिताः ।
ददृशुर्योगयुक्ताश्च हिमवन्तं महागिरिम्

tataste niyatātmāna udīcīṃ diśamāsthitāḥ |
dadṛśuryogayuktāśca himavantaṃ mahāgirim

तं चाप्यतिक्रमन्तस्ते ददृशुर्वालुकार्णवम् ।
अवैक्षन्त महाशैलं मेरुं शिखरिणां वरम्

taṃ cāpyatikramantaste dadṛśurvālukārṇavam |
avaikṣanta mahāśailaṃ meruṃ śikhariṇāṃ varam

तेषां तु गच्छतां शीघ्रं सर्वेषां योगधार्मिणाम् ।
याज्ञसेनी भ्रष्टयोगा निपपात महीतले

teṣāṃ tu gacchatāṃ śīghraṃ sarveṣāṃ yogadhārmiṇām |
yājñasenī bhraṣṭayogā nipapāta mahītale

तां तु प्रपतितां दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ।
उवाच धर्मराजानं याज्ञसेनीमवेक्ष्य ह

tāṃ tu prapatitāṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ |
uvāca dharmarājānaṃ yājñasenīmavekṣya ha

नाधर्मश्चरितः कश्चिद्राजपुत्र्या परंतप ।
कारणं किंनु तद्ब्रूहि यत्कृष्णा पतिता भुवि

nādharmaścaritaḥ kaścidrājaputryā paraṃtapa |
kāraṇaṃ kiṃnu tadbrūhi yatkṛṣṇā patitā bhuvi

पक्षपातो महानस्या विशेषेण धनंजये ।
तस्यैतत्फलमद्यैषा भुङ्क्ते पुरुषसत्तम

pakṣapāto mahānasyā viśeṣeṇa dhanaṃjaye |
tasyaitatphalamadyaiṣā bhuṅkte puruṣasattama

एवमुक्त्वाऽनवेक्ष्यैनां ययौ भरतसत्तमः ।
समाधाय मनो धीमान्धर्मात्मा पुरुषर्षभः

evamuktvā'navekṣyaināṃ yayau bharatasattamaḥ |
samādhāya mano dhīmāndharmātmā puruṣarṣabhaḥ

सहदेवस्ततो विद्वान्निपपात महीतले ।
तं चापि पतितं दृष्ट्वा भीमो राजानमब्रवीत्

sahadevastato vidvānnipapāta mahītale |
taṃ cāpi patitaṃ dṛṣṭvā bhīmo rājānamabravīt

योऽयमस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुरनहंकृतः ।
सोयं माद्रवतीपुत्रः कस्मान्निपतितो भुवि

yo'yamasmāsu sarveṣu śuśrūṣuranahaṃkṛtaḥ |
soyaṃ mādravatīputraḥ kasmānnipatito bhuvi

आत्मनः सदृशं प्राज्ञं नैषोऽमन्यत कञ्चन ।
तेन दोषेण पतितो विद्वानेष नृपात्मजः

ātmanaḥ sadṛśaṃ prājñaṃ naiṣo'manyata kañcana |
tena doṣeṇa patito vidvāneṣa nṛpātmajaḥ

इत्युक्त्वा तं समुत्सृज्य सहदेवं ययौ तदा ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेयः शुना चैव युधिष्ठिरः

ityuktvā taṃ samutsṛjya sahadevaṃ yayau tadā |
bhrātṛbhiḥ saha kaunteyaḥ śunā caiva yudhiṣṭhiraḥ

कृष्णं निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम् ।
आर्तो बन्धुप्रियः शूरो नकुलो निपपात ह

kṛṣṇaṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ ca pāṇḍavam |
ārto bandhupriyaḥ śūro nakulo nipapāta ha

तस्मिन्निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने ।
पुनरेव तदा भीमो राजानमिदमब्रवीत्

tasminnipatite vīre nakule cārudarśane |
punareva tadā bhīmo rājānamidamabravīt

योऽयमक्षतधर्मात्मा भ्राता वचनकारकः ।
रूपेणाप्रतिमो लोके नकुलः पतितो भुवि

yo'yamakṣatadharmātmā bhrātā vacanakārakaḥ |
rūpeṇāpratimo loke nakulaḥ patito bhuvi

इत्युक्तो भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ।
नकुलं प्रति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतांवरः

ityukto bhīmasenena pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaṃ prati dharmātmā sarvabuddhimatāṃvaraḥ

रूपेणि मत्समो नास्ति कश्चिदित्यस्य दर्शनम् ।
अधिकश्चाहमेवैक इत्यस्य मनसि स्थितम्

rūpeṇi matsamo nāsti kaścidityasya darśanam |
adhikaścāhamevaika ityasya manasi sthitam

नकुलः पतितस्तस्मादागच्छ त्वं वृकोदर ।
यस्य यद्विहितं वीर सोऽवश्यं तदुपाश्नुते

nakulaḥ patitastasmādāgaccha tvaṃ vṛkodara |
yasya yadvihitaṃ vīra so'vaśyaṃ tadupāśnute

तांस्तु प्रपतितान्दृष्ट्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः ।
पपात शोकसंतप्तस्ततोनु परवीरहा

tāṃstu prapatitāndṛṣṭvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ |
papāta śokasaṃtaptastatonu paravīrahā

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे पतिते शक्रतेजसि ।
म्रियमाणे दुराधर्षे भीमो राजानमब्रवीत्

tasmiṃstu puruṣavyāghre patite śakratejasi |
mriyamāṇe durādharṣe bhīmo rājānamabravīt

अनृतं न स्मराम्यस्य स्वैरेष्वपि महात्मनः ।
अथ कस्य विकारोऽयं येनायं पतितो भुवि

anṛtaṃ na smarāmyasya svaireṣvapi mahātmanaḥ |
atha kasya vikāro'yaṃ yenāyaṃ patito bhuvi

एकोहं निर्दहेयं वै शत्रूनित्यर्जुनोऽब्रवीत् ।
न च तत्कृतवानेष शूरमानी ततोपतत्

ekohaṃ nirdaheyaṃ vai śatrūnityarjuno'bravīt |
na ca tatkṛtavāneṣa śūramānī tatopatat

अवमेने धनुर्ग्राहानेष सर्वांश्च फल्गुनः ।
तथा चैतन्न तु तथा कर्तव्यं भूतिमिच्छता

avamene dhanurgrāhāneṣa sarvāṃśca phalgunaḥ |
tathā caitanna tu tathā kartavyaṃ bhūtimicchatā

इत्युक्त्वा प्रस्थितो राजा भीमोथ निपपात ह ।
पतितश्चाब्रवीद्भीमो धर्मराजं युधिष्ठिरम्

ityuktvā prasthito rājā bhīmotha nipapāta ha |
patitaścābravīdbhīmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

भोभो राजन्नवेक्षस्व पतितोहं प्रियस्तव ।
किंनिमित्तं च पतनं ब्रूहि मे यदि वेत्थ ह

bhobho rājannavekṣasva patitohaṃ priyastava |
kiṃnimittaṃ ca patanaṃ brūhi me yadi vettha ha

अतिभुक्तं च भवता प्राणेन च विकत्थसे ।
अनवेक्ष्य परं पार्थ तेनासि पतितः क्षितौ

atibhuktaṃ ca bhavatā prāṇena ca vikatthase |
anavekṣya paraṃ pārtha tenāsi patitaḥ kṣitau

इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्जगामानवलोकयन् ।
श्वाप्येकोनुययौ यस्ते बहुशः कीर्तितो मया

ityuktvā taṃ mahābāhurjagāmānavalokayan |
śvāpyekonuyayau yaste bahuśaḥ kīrtito mayā