अध्याय 97: अश्वसेन का बाण, किरीट गिरा, चक्र धँसा

ततोऽपयाताः शरपातमात्रमवस्थिता वै कुरवो नरेन्द्र ।
विद्युत्प्रकाशं ददृशुः समन्ताद्धनञ्जयास्त्रं समुदीर्यमाणम्

tato'payātāḥ śarapātamātramavasthitā vai kuravo narendra |
vidyutprakāśaṃ dadṛśuḥ samantāddhanañjayāstraṃ samudīryamāṇam

ततोऽग्रसत्सूतपुत्रोऽर्जुनस्य वियद्गतं घोरतरं शरैस्तत् ।
क्रुद्धेन पार्थेन शरं विसृष्टं वधाय कर्णस्य महाविमर्दे

tato'grasatsūtaputro'rjunasya viyadgataṃ ghorataraṃ śaraistat |
kruddhena pārthena śaraṃ visṛṣṭaṃ vadhāya karṇasya mahāvimarde

उदीर्यमाणं स्म कुरुन्दहन्तं सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैर्ममर्द ।
कर्णस्त्वमोघेष्वसनं दृढज्यं विस्फारयित्वा विसृजञ्छरौघान

udīryamāṇaṃ sma kurundahantaṃ suvarṇapuṅkhairviśikhairmamarda |
karṇastvamogheṣvasanaṃ dṛḍhajyaṃ visphārayitvā visṛjañcharaughāna

रामादुपात्तेन महामहिम्ना ह्याथर्वणेनारिविनाशनेन ।
तदर्जुनास्त्रं व्यघमद्दहन्तं पार्थ च वाणैर्निशितैरविध्यत्

rāmādupāttena mahāmahimnā hyātharvaṇenārivināśanena |
tadarjunāstraṃ vyaghamaddahantaṃ pārtha ca vāṇairniśitairavidhyat

ततो विमर्दः सुमहान्वभूव तत्रार्जुनस्याधिरथेश्च राजन् ।
अन्योन्यमासादयतोः पृषत्कैर्विषाणघातैर्द्विपयोरिवाजौ

tato vimardaḥ sumahānvabhūva tatrārjunasyādhiratheśca rājan |
anyonyamāsādayatoḥ pṛṣatkairviṣāṇaghātairdvipayorivājau

ततोऽस्त्रसंघातसमावृतं तदा बभूव राजंस्तुमुलं रणाजिरम् ।
य्त्कर्णपार्थै शरवृष्टिसङ्घैर्निरन्तरं चक्रतुरम्बरं तदा

tato'strasaṃghātasamāvṛtaṃ tadā babhūva rājaṃstumulaṃ raṇājiram |
ytkarṇapārthai śaravṛṣṭisaṅghairnirantaraṃ cakraturambaraṃ tadā

ततो जालं वाणमयं महान्तं सर्वेऽद्राक्षुः कुरवः सोमकाश्च ।
नान्यं च भूतं ददृशुस्तदा ते बाणान्धकारे तुमुलेऽथ किंचित्

tato jālaṃ vāṇamayaṃ mahāntaṃ sarve'drākṣuḥ kuravaḥ somakāśca |
nānyaṃ ca bhūtaṃ dadṛśustadā te bāṇāndhakāre tumule'tha kiṃcit

तौ सन्दधानावनिशं च राजन् समस्यन्तौ चापि शराननेकान् ।
सन्दर्शयेतां युधि मार्गान्दिचित्रा न्धनुर्धरौ तौ विविधैः कृतास्त्रैः

tau sandadhānāvaniśaṃ ca rājan samasyantau cāpi śarānanekān |
sandarśayetāṃ yudhi mārgāndicitrā ndhanurdharau tau vividhaiḥ kṛtāstraiḥ

तयोरेवं युध्यतोराजिमध्ये सूतात्मजोऽभूदधिकः कदाचित् ।
पार्थः कदाचित्त्वधिकः किरीटी वीर्यास्त्रमायाबलपौरुषेण

tayorevaṃ yudhyatorājimadhye sūtātmajo'bhūdadhikaḥ kadācit |
pārthaḥ kadācittvadhikaḥ kirīṭī vīryāstramāyābalapauruṣeṇa

दृष्ट्वा तयोस्तं युधि संप्रहारं परस्परस्यान्तरमीक्षमाणयोः ।
घोरं तयोर्दुर्विषहं रणेऽन्यैर्योधाः सर्वे विस्मयमभ्यगच्छन्

dṛṣṭvā tayostaṃ yudhi saṃprahāraṃ parasparasyāntaramīkṣamāṇayoḥ |
ghoraṃ tayordurviṣahaṃ raṇe'nyairyodhāḥ sarve vismayamabhyagacchan

ततो भूतान्यन्तरिक्षस्थितानि तौ कर्णपार्थै प्रशशंसुर्नरेन्द्र ।
भोः कर्ण साध्वर्जुन साधु चेति वियत्सु वाणी श्रूयते सर्वतोपि

tato bhūtānyantarikṣasthitāni tau karṇapārthai praśaśaṃsurnarendra |
bhoḥ karṇa sādhvarjuna sādhu ceti viyatsu vāṇī śrūyate sarvatopi

तस्मिन्विमर्दे रथवाजिनागैस्तदाऽभिघातैर्दलिते हि भूतले ।
ततस्तु पातालतले शयानो नागोऽश्वसेनः कृतवैरोऽर्जुनेन

tasminvimarde rathavājināgaistadā'bhighātairdalite hi bhūtale |
tatastu pātālatale śayāno nāgo'śvasenaḥ kṛtavairo'rjunena

राजंस्तदा खाण्डवदाहमुक्तो विवेश कोपाद्वसुधातले यः ।
अथोत्पपातोर्ध्वगतिर्जवेन सन्दृश्य कर्णार्जुनयोर्विमर्दम्

rājaṃstadā khāṇḍavadāhamukto viveśa kopādvasudhātale yaḥ |
athotpapātordhvagatirjavena sandṛśya karṇārjunayorvimardam

अयं हि कालेस्य दुरात्मनो वै पार्थस्य वैरप्रतियातनाय ।
सञ्चिन्त्य तूर्ण प्रविवेश चैव कर्णस्य राजन्शररुपधारी

ayaṃ hi kālesya durātmano vai pārthasya vairapratiyātanāya |
sañcintya tūrṇa praviveśa caiva karṇasya rājanśararupadhārī

ततोस्रसङ्घातसमाकुलं तदा बभूव जन्यं विततांशुजालम् ।
तत्कर्णपार्थौ शरसङ्घ्वृष्टिभिर्निरन्तरं चक्रतुरंबरं तदा

tatosrasaṅghātasamākulaṃ tadā babhūva janyaṃ vitatāṃśujālam |
tatkarṇapārthau śarasaṅghvṛṣṭibhirnirantaraṃ cakraturaṃbaraṃ tadā

तद्वाणजालैकमयं महान्तं सर्वेऽत्रसन्कुरवः सोमकाश्च ।
नान्यत्किञ्चिद्ददृशुः सम्पतद्वै बाणान्धकारे तुमुलेऽतिमात्रम्

tadvāṇajālaikamayaṃ mahāntaṃ sarve'trasankuravaḥ somakāśca |
nānyatkiñciddadṛśuḥ sampatadvai bāṇāndhakāre tumule'timātram

ततस्तौ पुरुषव्याघ्रौ सर्वलोकधनुर्धरौ ।
त्यक्तप्राणौ रणे वीरौ युध्दश्रममुपागतौ

tatastau puruṣavyāghrau sarvalokadhanurdharau |
tyaktaprāṇau raṇe vīrau yudhdaśramamupāgatau

समुत्क्षेपैर्वीक्षमाणौ सिक्तौ चन्दनवारिणा ।
सवालव्यजनैर्दिव्यैर्दिविस्थैरप्सरोगणैः ।
शक्रसूर्यकराब्जाभ्यां प्रमार्जितमुखावुभौ

samutkṣepairvīkṣamāṇau siktau candanavāriṇā |
savālavyajanairdivyairdivisthairapsarogaṇaiḥ |
śakrasūryakarābjābhyāṃ pramārjitamukhāvubhau

कर्णोऽथ पार्थ न विशेषयद्यदा भृशं च पार्थेन शराभितप्तः ।
ततस्तु वीरः शरविक्षताङ्गो दघ्रे मनो ह्येकशयस्य तस्य

karṇo'tha pārtha na viśeṣayadyadā bhṛśaṃ ca pārthena śarābhitaptaḥ |
tatastu vīraḥ śaravikṣatāṅgo daghre mano hyekaśayasya tasya

ततो रिपुघ्नं समधत्त कर्णः सुसंचितं सर्पमुखं ज्वलन्तम् ।
रौद्रं शरं सन्नतमुग्रघौतं पार्थार्थमित्येव चिराभिगुप्तम्

tato ripughnaṃ samadhatta karṇaḥ susaṃcitaṃ sarpamukhaṃ jvalantam |
raudraṃ śaraṃ sannatamugraghautaṃ pārthārthamityeva cirābhiguptam

सदार्चितं चन्दनचूर्णशायितं सुवर्णतूणीरशयं महार्चिषम् ।
आकर्णपूर्ण विचकर्ष कर्णो विमोक्तुकामः शरमुग्रवेगम्

sadārcitaṃ candanacūrṇaśāyitaṃ suvarṇatūṇīraśayaṃ mahārciṣam |
ākarṇapūrṇa vicakarṣa karṇo vimoktukāmaḥ śaramugravegam

प्रदीप्तमैरावतवंशसंभवं शिरो जिहीर्षुर्युधि सव्यसाचिनः ।
ततः प्रजज्वाल दिशो नमश्च उल्काश्च घोराः शतशः प्रपेतुः

pradīptamairāvatavaṃśasaṃbhavaṃ śiro jihīrṣuryudhi savyasācinaḥ |
tataḥ prajajvāla diśo namaśca ulkāśca ghorāḥ śataśaḥ prapetuḥ

तस्मिस्तु नागे धनुषि प्रयुक्ते हाहाकृता लोकपालाः सशक्राः

tasmistu nāge dhanuṣi prayukte hāhākṛtā lokapālāḥ saśakrāḥ

स सूतपुत्रस्तमपाङ्गदेशे अवाड्मुखं संधयति स्म रोषात् ।
न तं स्म जानाति महानुभावमपङ्गदेशेऽभिनिविष्टमाजौ

sa sūtaputrastamapāṅgadeśe avāḍmukhaṃ saṃdhayati sma roṣāt |
na taṃ sma jānāti mahānubhāvamapaṅgadeśe'bhiniviṣṭamājau

[न चापि तं बुबुधे सूतपुत्रो बाणे प्रविष्टं योगबलेन नागम् ।
दशशतनयनोऽहिं दृश्य बाणे प्रविष्टं निहत इति सुतो मे स्रस्तगात्रो बभूव ।
जलजकुसुमयोनिः श्रेष्ठभावो जितात्मा त्रिदशपतिमवोचन्मा व्यथिष्ठा जये श्रीः

[na cāpi taṃ bubudhe sūtaputro bāṇe praviṣṭaṃ yogabalena nāgam |
daśaśatanayano'hiṃ dṛśya bāṇe praviṣṭaṃ nihata iti suto me srastagātro babhūva |
jalajakusumayoniḥ śreṣṭhabhāvo jitātmā tridaśapatimavocanmā vyathiṣṭhā jaye śrīḥ

ततोऽब्रवीन्मद्रराजो महात्मा दृष्ट्वा कर्ण प्रहितेषुं तमुग्रम् ।
ग्रीवायतः कर्ण न् संहितोऽयं समीक्ष्य संधत्स्व शरं परध्नम्

tato'bravīnmadrarājo mahātmā dṛṣṭvā karṇa prahiteṣuṃ tamugram |
grīvāyataḥ karṇa n saṃhito'yaṃ samīkṣya saṃdhatsva śaraṃ paradhnam

अथाब्रवीत्क्रोधसंरक्तनेत्रो मद्राधिपं सूतपुत्रो मनस्वी ।
न संधत्ते द्विः शरं शल्य कर्णो न मादृशा जिह्ययुध्दा भवन्ति

athābravītkrodhasaṃraktanetro madrādhipaṃ sūtaputro manasvī |
na saṃdhatte dviḥ śaraṃ śalya karṇo na mādṛśā jihyayudhdā bhavanti

इतिदमुक्त्वा विससर्ज तं शरं प्रयत्नतो वर्षगणाभिपूजितम् ।
हतोसि रे फल्गुन इत्यधिक्षिपन्नुवाच चोच्चैर्गिरमूर्जितां वृषः

itidamuktvā visasarja taṃ śaraṃ prayatnato varṣagaṇābhipūjitam |
hatosi re phalguna ityadhikṣipannuvāca coccairgiramūrjitāṃ vṛṣaḥ

स सायकः कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिमः सुघोरः ।
गुणच्युतः कर्णधनुः प्रमुक्तो वियद्गतः प्राज्वलदन्तरिक्षे

sa sāyakaḥ karṇabhujaprasṛṣṭo hutāśanārkapratimaḥ sughoraḥ |
guṇacyutaḥ karṇadhanuḥ pramukto viyadgataḥ prājvaladantarikṣe

तमापतन्तं ज्वलितं निरीक्ष्य वियद्गतं वृष्णिकुलप्रवीरः ।
रथस्य चक्रं सहसा निपीड्य पञ्चाङ्गुलं मञ्जयति स्म वीरः

tamāpatantaṃ jvalitaṃ nirīkṣya viyadgataṃ vṛṣṇikulapravīraḥ |
rathasya cakraṃ sahasā nipīḍya pañcāṅgulaṃ mañjayati sma vīraḥ

ततोऽन्तरिक्षे सुमहान्निनादः संपूजनार्थ मधुसूदनस्य ।
र्दिव्यानि पुष्पाण्यथ सिंहनादाः ।
तस्मिंस्तथा वै धरणीं निमग्ने रथे प्रयत्नान्मधुसूदनस्य

tato'ntarikṣe sumahānninādaḥ saṃpūjanārtha madhusūdanasya |
rdivyāni puṣpāṇyatha siṃhanādāḥ |
tasmiṃstathā vai dharaṇīṃ nimagne rathe prayatnānmadhusūdanasya

ततः किरीटं वहुरत्नचित्रं जघान नागोऽर्जुनमूर्धतो बलात् ।
गिरेः सुजाताङ्कुरपुष्पितद्रुमं महेन्द्रवज्रं शिखरं यथोत्तमम्

tataḥ kirīṭaṃ vahuratnacitraṃ jaghāna nāgo'rjunamūrdhato balāt |
gireḥ sujātāṅkurapuṣpitadrumaṃ mahendravajraṃ śikharaṃ yathottamam

ततः किरीटं तपनीयचित्रं पार्थोत्तमाङ्गदहरत्तरस्वी ।
तद्धेमजालावनतं सुघोरं संप्रज्वलत्तन्निपपात भूमौ

tataḥ kirīṭaṃ tapanīyacitraṃ pārthottamāṅgadaharattarasvī |
taddhemajālāvanataṃ sughoraṃ saṃprajvalattannipapāta bhūmau

ततोऽर्जुनस्योत्तमगात्रभूषणं सुवर्णमुक्तामणिवज्रचित्रितम् ।
धरावियद्दयोसलिलेषु विश्रुतं बलं निसर्गोत्तममन्युभिः सदा

tato'rjunasyottamagātrabhūṣaṇaṃ suvarṇamuktāmaṇivajracitritam |
dharāviyaddayosalileṣu viśrutaṃ balaṃ nisargottamamanyubhiḥ sadā

शरेण मूर्ध्नि प्रजहार सूतजो दिवाकरेन्दुज्वलनग्रहत्विषम् ।
सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषणं पुरन्दरार्थ तपसा प्रयत्नतः

śareṇa mūrdhni prajahāra sūtajo divākarendujvalanagrahatviṣam |
suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣaṇaṃ purandarārtha tapasā prayatnataḥ

स्वयं कृतं यद्विधिना स्वयंभुवा महार्हरुपं द्विषतां भयंकरम् ।
निजघ्नते देवरिपून्सुरेश्वरः स्वयं ददौ यध्दि मुदाऽर्जुनाय

svayaṃ kṛtaṃ yadvidhinā svayaṃbhuvā mahārharupaṃ dviṣatāṃ bhayaṃkaram |
nijaghnate devaripūnsureśvaraḥ svayaṃ dadau yadhdi mudā'rjunāya

हरिप्रचेतोहरिवित्तगोप्तृभिः पिनाकपाशाशनिदण्डधारिभिः ।
सुरोत्तमैरप्यविषह्यमर्दितुं प्रसह्य नागेन जहार तद्वृषा

haripracetoharivittagoptṛbhiḥ pinākapāśāśanidaṇḍadhāribhiḥ |
surottamairapyaviṣahyamardituṃ prasahya nāgena jahāra tadvṛṣā

तदुत्तमेषून्मथितं विषाहिना प्रदीप्तपर्चिष्मदतीव सुन्दरम् ।
पपात पार्थस्य किरीटमुत्तमं दिवाकरोस्तादिव पर्वताज्ज्वलन्

taduttameṣūnmathitaṃ viṣāhinā pradīptaparciṣmadatīva sundaram |
papāta pārthasya kirīṭamuttamaṃ divākarostādiva parvatājjvalan

महीवियद्दयोसलिलानि वायुना प्रसह्य रुग्णानि विघूर्णितानि वा ।
इतीव शब्दं भुवनेषु तत्तथा जना व्यवस्यन्ति दिशश्च विह्वलाः

mahīviyaddayosalilāni vāyunā prasahya rugṇāni vighūrṇitāni vā |
itīva śabdaṃ bhuvaneṣu tattathā janā vyavasyanti diśaśca vihvalāḥ

विना किरीटं शुशुभे स पार्थः श्यामो युवा शैल इव त्रिशृङ्गैः

vinā kirīṭaṃ śuśubhe sa pārthaḥ śyāmo yuvā śaila iva triśṛṅgaiḥ

ततः समुद्ग्र्थ्य सितेन वाससा स्वमूर्घजानव्यथितस्तदाऽर्जुनः ।
बभौ सुसंपूर्णमरीचिनेन्दुना शिरोगतेनोदयपर्वतो यथा ॥8-97-41b*
स चापि राधेयभुजप्रमुक्तो हुताशनार्कप्रतिमद्युतिर्महान् ।
महोरगः कृतवैरोऽर्जुनेन किरीटमाहृत्य समुत्पपात

tataḥ samudgrthya sitena vāsasā svamūrghajānavyathitastadā'rjunaḥ |
babhau susaṃpūrṇamarīcinendunā śirogatenodayaparvato yathā ||8-97-41b*
sa cāpi rādheyabhujapramukto hutāśanārkapratimadyutirmahān |
mahoragaḥ kṛtavairo'rjunena kirīṭamāhṛtya samutpapāta

तमुत्पतन्तं द्विपदां वरिष्ठो दृष्ट्वा वचः पार्थमुवाच कृष्णः ।
महोरगं पाण्डव पश्यपश्य प्रयोजितं त्वन्निधनार्थमुग्रम्

tamutpatantaṃ dvipadāṃ variṣṭho dṛṣṭvā vacaḥ pārthamuvāca kṛṣṇaḥ |
mahoragaṃ pāṇḍava paśyapaśya prayojitaṃ tvannidhanārthamugram

स एवमुक्तो मधुसूदनेन गाण्डीवधन्वा हरिमुग्रवाचा ।
उवाच को न्वेष ममाद्य नागः क्षयाय नागाद्गरुडस्य वक्त्रम्

sa evamukto madhusūdanena gāṇḍīvadhanvā harimugravācā |
uvāca ko nveṣa mamādya nāgaḥ kṣayāya nāgādgaruḍasya vaktram

योऽसौ त्वया खाण्डवे चित्रभानुं संतर्पयाणेन धनुर्धरेण ।
वियद्गतो जननीगुप्तदेहो मत्वैकरूपं निहताऽस्य माता

yo'sau tvayā khāṇḍave citrabhānuṃ saṃtarpayāṇena dhanurdhareṇa |
viyadgato jananīguptadeho matvaikarūpaṃ nihatā'sya mātā

स एष तद्वैरमनुस्मरन्वै त्वां प्रार्थयत्यात्मवधाय नूनम् ।
नभश्च्युतां प्रज्वलितामिवोल्कां पश्यैनमायान्तममित्रसाह

sa eṣa tadvairamanusmaranvai tvāṃ prārthayatyātmavadhāya nūnam |
nabhaścyutāṃ prajvalitāmivolkāṃ paśyainamāyāntamamitrasāha

ततः स जिष्णुः परिवृत्य रोषाच्चिच्छेद षड्भिर्निशितैः सुधारैः ।
नागं वियत्तिर्यगिवोत्पतन्तं स च्छिन्नगात्रो निपपात भूमौ

tataḥ sa jiṣṇuḥ parivṛtya roṣācciccheda ṣaḍbhirniśitaiḥ sudhāraiḥ |
nāgaṃ viyattiryagivotpatantaṃ sa cchinnagātro nipapāta bhūmau

[हते च तस्मिन्भुजगे किरीटिना स्वयं विभुः पार्थिव भूतलादथ ।
समुज्जहाराशु पुनः पतन्तं रथं भुजाभ्यां पुरुषोत्तमस्ततः ॥]

[hate ca tasminbhujage kirīṭinā svayaṃ vibhuḥ pārthiva bhūtalādatha |
samujjahārāśu punaḥ patantaṃ rathaṃ bhujābhyāṃ puruṣottamastataḥ ||]

तस्मिन्मुहूर्ते दशभिः पृषत्कैः शिलाशितैर्बर्हिणबर्हवाजितैः ।
विव्याघ कर्णः पुरुषप्रवीरो धनञ्जयं तिर्यगवेक्षमाणः

tasminmuhūrte daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ śilāśitairbarhiṇabarhavājitaiḥ |
vivyāgha karṇaḥ puruṣapravīro dhanañjayaṃ tiryagavekṣamāṇaḥ

ततोऽर्जुनो द्वादशभिः सुमुक्तैर्वराहकर्णैर्निशितैः समर्प्य ।
नाराचमाशीविषतुल्यवेगमाकर्णपूर्णायतमुत्ससर्ज

tato'rjuno dvādaśabhiḥ sumuktairvarāhakarṇairniśitaiḥ samarpya |
nārācamāśīviṣatulyavegamākarṇapūrṇāyatamutsasarja

स चित्रवर्मेषुवरो विदार्य प्राणान्निरस्यन्निव साधुमुक्तः ।
कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश वसुंधरां शॊणितदिग्धवाजः

sa citravarmeṣuvaro vidārya prāṇānnirasyanniva sādhumuktaḥ |
karṇasya pītvā rudhiraṃ viveśa vasuṃdharāṃ śòṇitadigdhavājaḥ

ततो वृषो बाणनिपातकोपितो महोरगो दण्डविघट्टितो यथा ।
तदाऽऽशुकारी व्यसृजच्छरोत्तमान् महाविषः सर्प इवोत्तमं विषम्

tato vṛṣo bāṇanipātakopito mahorago daṇḍavighaṭṭito yathā |
tadā''śukārī vyasṛjaccharottamān mahāviṣaḥ sarpa ivottamaṃ viṣam

जनार्दनं द्वादशभिः पराभिनन्नवैर्नवत्या च शरैस्तथाऽर्जुनम् ।
शरेण घोरेण पुनश्च पाण्डवं विदार्य कर्णो व्यनदज्जहास च

janārdanaṃ dvādaśabhiḥ parābhinannavairnavatyā ca śaraistathā'rjunam |
śareṇa ghoreṇa punaśca pāṇḍavaṃ vidārya karṇo vyanadajjahāsa ca

तमस्य हर्षं ममृषे न पाण्डवो बिभेद मर्माणि ततोऽस्य मर्मवित् ।
परःशतैः पत्रिभिरिन्द्रविक्रमस्तथा यथेन्द्रो बलमोजसा रणे

tamasya harṣaṃ mamṛṣe na pāṇḍavo bibheda marmāṇi tato'sya marmavit |
paraḥśataiḥ patribhirindravikramastathā yathendro balamojasā raṇe

ततः शराणां नवतिं तदाऽर्जुनः ससर्ज कर्णेऽन्तकदण्डसंनिभाम् ।
तैः पत्रिभिर्विद्धतनुः स विव्यथे तथा यथा वज्रविदारितोऽचलः ।

tataḥ śarāṇāṃ navatiṃ tadā'rjunaḥ sasarja karṇe'ntakadaṇḍasaṃnibhām |
taiḥ patribhirviddhatanuḥ sa vivyathe tathā yathā vajravidārito'calaḥ |

मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकैरलंकृतं चास्य वराङ्गभूषणम् ।
प्रविद्धमुर्व्यां निपपात पत्रिभिर्धनञ्जयेनोत्तमकुण्डलेपि च

maṇipravekottamavajrahāṭakairalaṃkṛtaṃ cāsya varāṅgabhūṣaṇam |
praviddhamurvyāṃ nipapāta patribhirdhanañjayenottamakuṇḍalepi ca

महाधनं शिल्पिवरैः प्रयत्नतः कृतं यदस्योत्तमवर्म भास्वरम् ।
सुदीर्घकालेन ततोऽस्य पाण्डवः क्षणेन बाणैर्बहुधा व्यशातयत्

mahādhanaṃ śilpivaraiḥ prayatnataḥ kṛtaṃ yadasyottamavarma bhāsvaram |
sudīrghakālena tato'sya pāṇḍavaḥ kṣaṇena bāṇairbahudhā vyaśātayat

तस्येषुभिः खण्डितकुण्डलोऽन्तः परिक्षतश्चाभ्यधिकं तदानीम् ।
सलोहिताङ्गश्रवणश्चकाशे सलोहिताङ्गश्रवणो यथा दिवि

tasyeṣubhiḥ khaṇḍitakuṇḍalo'ntaḥ parikṣataścābhyadhikaṃ tadānīm |
salohitāṅgaśravaṇaścakāśe salohitāṅgaśravaṇo yathā divi

स तं विवर्माणमथोत्तपेषुभिः शितैश्चतुर्भिः कुपितः पराभिनत् ।
स विव्यथेऽत्यर्थमरिप्रताडितो यथाऽऽतुरः पित्तकफानिलज्वरैः

sa taṃ vivarmāṇamathottapeṣubhiḥ śitaiścaturbhiḥ kupitaḥ parābhinat |
sa vivyathe'tyarthamaripratāḍito yathā''turaḥ pittakaphānilajvaraiḥ

महाधनुर्मण्डलनिः सृतैः शितैः क्रियाप्रयत्नप्रहितैर्बलेन च ।
ततक्ष कर्ण बहुभिः शरोत्तमैर्बिभेद मर्मस्वपि चार्जुनस्त्वरन्

mahādhanurmaṇḍalaniḥ sṛtaiḥ śitaiḥ kriyāprayatnaprahitairbalena ca |
tatakṣa karṇa bahubhiḥ śarottamairbibheda marmasvapi cārjunastvaran

दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः पार्थेन कर्णो विविधैः शिताग्रैः ।
बभौ गिरिर्गैरिकधातुरक्तः क्षरन्प्रपातैरिव रक्तमम्भः

dṛḍhāhataḥ patribhirugravegaiḥ pārthena karṇo vividhaiḥ śitāgraiḥ |
babhau girirgairikadhāturaktaḥ kṣaranprapātairiva raktamambhaḥ

[ततोऽर्जुनः कर्णमवक्रगैर्नवैः सुवर्णपुङ्खैः सुदृढैरयस्मयैः ।
यमाग्निदण्डप्रतिमैः स्तनान्तरे पराभिनत्क्रौञ्चमिवाद्रिमग्निजः

[tato'rjunaḥ karṇamavakragairnavaiḥ suvarṇapuṅkhaiḥ sudṛḍhairayasmayaiḥ |
yamāgnidaṇḍapratimaiḥ stanāntare parābhinatkrauñcamivādrimagnijaḥ

ततः शरावापमपास्य सूतजो धनुश्च तच्छक्रशरासनोपमम् ।
ततो रथस्थः स मुमोह च स्खलन् प्रशीर्णमुष्टिः सुभृशाहतः प्रभो

tataḥ śarāvāpamapāsya sūtajo dhanuśca tacchakraśarāsanopamam |
tato rathasthaḥ sa mumoha ca skhalan praśīrṇamuṣṭiḥ subhṛśāhataḥ prabho

न चार्जुनस्तं व्यसने तदेषिवान्निहन्तुमार्यः पुरुषव्रते स्थितः ।
ततस्तमिन्द्रावरजः सुसंभ्रमादुवाच किं पाण्डव हे प्रमाद्यसे

na cārjunastaṃ vyasane tadeṣivānnihantumāryaḥ puruṣavrate sthitaḥ |
tatastamindrāvarajaḥ susaṃbhramāduvāca kiṃ pāṇḍava he pramādyase

नैवाहितानां सततं विपश्चितः क्षणं प्रतीक्षन्त्यपि दुर्बलीयसाम् ।
विशेषतोऽरीन्व्यसनेषु पण्डितो निहत्य धर्मं च यशश्च विन्दते

naivāhitānāṃ satataṃ vipaścitaḥ kṣaṇaṃ pratīkṣantyapi durbalīyasām |
viśeṣato'rīnvyasaneṣu paṇḍito nihatya dharmaṃ ca yaśaśca vindate

तदेकवीरं तव चाहितं सदा त्वरस्व कर्ण सहसाऽभिमर्दितुम् ।
पुरा समर्थः समुपैति सूतजो भिन्धि त्वमेनं नमुचिं यथा हरिः

tadekavīraṃ tava cāhitaṃ sadā tvarasva karṇa sahasā'bhimarditum |
purā samarthaḥ samupaiti sūtajo bhindhi tvamenaṃ namuciṃ yathā hariḥ

ततस्तदेवेत्यभिपूज्य सत्वरं जनार्दनं कर्णमविध्यदर्जुनः ।
शरोत्तमैः सर्वकुरुत्तमस्त्वरं स्तथा यथा शम्बरहा पुरा बलिम्

tatastadevetyabhipūjya satvaraṃ janārdanaṃ karṇamavidhyadarjunaḥ |
śarottamaiḥ sarvakuruttamastvaraṃ stathā yathā śambarahā purā balim

साश्चं तु कर्णं सरथं किरीटी समाचिनोद्भारत वत्सदन्तैः ।
प्रच्छादयामास दिशश्च बाणैः सर्वप्रयत्नात्तपनीयपुङ्खैः

sāścaṃ tu karṇaṃ sarathaṃ kirīṭī samācinodbhārata vatsadantaiḥ |
pracchādayāmāsa diśaśca bāṇaiḥ sarvaprayatnāttapanīyapuṅkhaiḥ

स वत्सदन्तैः पृथुपीनवक्षाः समाचितः सोऽधिरथिर्विभाति ।
सुपुष्पिताशोकपलाशशाल्मलिर्यथाऽचलश्चन्दनकाननायुतः

sa vatsadantaiḥ pṛthupīnavakṣāḥ samācitaḥ so'dhirathirvibhāti |
supuṣpitāśokapalāśaśālmaliryathā'calaścandanakānanāyutaḥ

शरैः शरीरे बहुभिः समर्पितैर्विभाति कर्णः समरे विशांपते ।
महीरुहैराचितसानुकन्दरो यथा गिरीन्द्रः स्फुटकर्णिकारवान्

śaraiḥ śarīre bahubhiḥ samarpitairvibhāti karṇaḥ samare viśāṃpate |
mahīruhairācitasānukandaro yathā girīndraḥ sphuṭakarṇikāravān

स बाणस्ङ्घान्बहुधा व्यवासृजन् विभाति कर्णः शरजालरश्मिवान् ।
सलोहितो रक्तगभस्तिमण्डलो दिवाकरोऽस्ताभिमिखो यथा तथा

sa bāṇasṅghānbahudhā vyavāsṛjan vibhāti karṇaḥ śarajālaraśmivān |
salohito raktagabhastimaṇḍalo divākaro'stābhimikho yathā tathā

बाह्वन्तरादाधिरथेर्विमुक्तान् बाणान्महाहीनिव दीप्यमानान् ।
व्यध्वंसयन्नर्जुनवाहुमुक्ताः शराः समासाद्य दिशः शिताग्राः

bāhvantarādādhirathervimuktān bāṇānmahāhīniva dīpyamānān |
vyadhvaṃsayannarjunavāhumuktāḥ śarāḥ samāsādya diśaḥ śitāgrāḥ

[ततः स कर्णः समवाप्य धैर्य बाणान्विमुञ्चन्कुपिताहिकल्पान् ।
विव्याध पार्थ दशभिः पृषत्कैः कृष्णं च षड्भिः कुपिताहिकल्पैः

[tataḥ sa karṇaḥ samavāpya dhairya bāṇānvimuñcankupitāhikalpān |
vivyādha pārtha daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ kṛṣṇaṃ ca ṣaḍbhiḥ kupitāhikalpaiḥ

ततः किरीटी भृशमुग्रनिः स्वनं महाशरं सर्पविषानलोपमम् ।
अयस्मयं रौद्रमहास्रसंभृतं महाहवे क्षेप्तुमना महामतिः

tataḥ kirīṭī bhṛśamugraniḥ svanaṃ mahāśaraṃ sarpaviṣānalopamam |
ayasmayaṃ raudramahāsrasaṃbhṛtaṃ mahāhave kṣeptumanā mahāmatiḥ

कालो ह्यदृश्यो नृप विप्रशापान्निदर्शयन्कर्णवधं ब्रुवाणः ।
भूमिस्तु चक्रं ग्रसतीत्यवोच त्कर्णस्य तस्मिन्वघकाल आगते

kālo hyadṛśyo nṛpa vipraśāpānnidarśayankarṇavadhaṃ bruvāṇaḥ |
bhūmistu cakraṃ grasatītyavoca tkarṇasya tasminvaghakāla āgate

न चास्य धोरं प्रतिभाति चास्त्रं यद्भार्गवोऽस्मै प्रददौ महात्मा ।
चक्रं च वामं ग्रसते भूमिरस्य प्राप्ते तस्मिन्वध्काले नृवीर

na cāsya dhoraṃ pratibhāti cāstraṃ yadbhārgavo'smai pradadau mahātmā |
cakraṃ ca vāmaṃ grasate bhūmirasya prāpte tasminvadhkāle nṛvīra

ततो रथो घूर्णितवान्नरेन्द्र शापात्तदा ब्राह्मणसत्तमस्य ।
प्राप्तं वधं शंसति चाप्यथास्रं प्रणश्यमानं द्विजमुख्यशापात्

tato ratho ghūrṇitavānnarendra śāpāttadā brāhmaṇasattamasya |
prāptaṃ vadhaṃ śaṃsati cāpyathāsraṃ praṇaśyamānaṃ dvijamukhyaśāpāt

ततश्च क्रमपतत्तस्य भूमौ स विह्वलः समरे सूतपुत्रः ।
सवेदिकश्चैत्य इवातिमात्रः सुपुष्पितो भूमितले निमग्नः

tataśca kramapatattasya bhūmau sa vihvalaḥ samare sūtaputraḥ |
savedikaścaitya ivātimātraḥ supuṣpito bhūmitale nimagnaḥ

मग्ने रथे ब्राह्मणशापमूढो ह्यस्त्रं च तं मोघमिषुं च सर्पम् ।
अमृष्यमाणो व्यसनानि तानि ह्स्तौ विधुन्वन्विजगर्ह धर्मम्

magne rathe brāhmaṇaśāpamūḍho hyastraṃ ca taṃ moghamiṣuṃ ca sarpam |
amṛṣyamāṇo vyasanāni tāni hstau vidhunvanvijagarha dharmam

धर्मप्रधानं किल पाति धर्म इत्यब्रुवन्धर्मविदः सदैव ।
वयं च धर्मे प्रयताम नित्यं चर्तुयथाशक्ति यथाश्रुतं च ।
स चापि निघ्नाति न पाति भक्तान् मन्ये न नित्यं परिपाति धर्मः

dharmapradhānaṃ kila pāti dharma ityabruvandharmavidaḥ sadaiva |
vayaṃ ca dharme prayatāma nityaṃ cartuyathāśakti yathāśrutaṃ ca |
sa cāpi nighnāti na pāti bhaktān manye na nityaṃ paripāti dharmaḥ

एवं ब्रुवन्प्रस्खलिताश्वसूतो विचाल्यमानोऽर्जुनबाणपातैः ।
मर्माभिघाताच्छिथिलः त्रियासु पुनः पुनर्धर्ममसौ जगर्ह

evaṃ bruvanpraskhalitāśvasūto vicālyamāno'rjunabāṇapātaiḥ |
marmābhighātācchithilaḥ triyāsu punaḥ punardharmamasau jagarha

ततः शरैर्भीमतरैरविध्यत्रिभिराहवे ।
हस्ते कृष्णं तथा पार्थमभ्यविध्यच्च सप्तभिः

tataḥ śarairbhīmatarairavidhyatribhirāhave |
haste kṛṣṇaṃ tathā pārthamabhyavidhyacca saptabhiḥ

ततोऽर्जुनः सप्तदश तिग्मवेगानजिह्नगान् ।
इन्द्राशनिसमान्घोरानसृजत्पावकोपमान्

tato'rjunaḥ saptadaśa tigmavegānajihnagān |
indrāśanisamānghorānasṛjatpāvakopamān

निर्भिद्य ते भीमवेगा ह्यपतन्प्रूथिवीतले ।
कम्पितात्मा ततः कर्णः शक्त्या चेष्टामदर्शयत्

nirbhidya te bhīmavegā hyapatanprūthivītale |
kampitātmā tataḥ karṇaḥ śaktyā ceṣṭāmadarśayat

बलेनाथ स संस्तभ्य ब्रह्मास्त्रं समुदैरयत् ।
ऎन्द्रं ततोऽर्जुनश्चापि तं दृष्ट्वाऽभ्युपमन्त्रयत्

balenātha sa saṃstabhya brahmāstraṃ samudairayat |
èndraṃ tato'rjunaścāpi taṃ dṛṣṭvā'bhyupamantrayat

गाण्डीवं ज्यां च बाणांश्च सोऽनुमत्र्य परंतपः ।
व्यसृजच्छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः

gāṇḍīvaṃ jyāṃ ca bāṇāṃśca so'numatrya paraṃtapaḥ |
vyasṛjaccharavarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ

ततस्तेजोमया वाणा रथात्पार्थस्य निः सृताः ।
प्रादुरासन्महावीर्याः कर्णस्य रथमन्तिकात् ।
स कर्णोऽग्रसदस्यास्त्रं कुर्वन्मोक्षं महारथः

tatastejomayā vāṇā rathātpārthasya niḥ sṛtāḥ |
prādurāsanmahāvīryāḥ karṇasya rathamantikāt |
sa karṇo'grasadasyāstraṃ kurvanmokṣaṃ mahārathaḥ

ततोऽब्रवीद्वृष्णिवीरस्तस्मिन्नस्रे विनाशिते ।
विसृजास्रं परं पार्थ राधेयो ग्रसते शरान्

tato'bravīdvṛṣṇivīrastasminnasre vināśite |
visṛjāsraṃ paraṃ pārtha rādheyo grasate śarān

ततो ब्रह्मास्त्रमत्युग्रं संमत्र्य समयोदयत् ।
छादयित्वा ततो बाणैः कर्ण प्रत्यस्यदर्जुनः

tato brahmāstramatyugraṃ saṃmatrya samayodayat |
chādayitvā tato bāṇaiḥ karṇa pratyasyadarjunaḥ

[द्वितीयां च तृतीयां च चतुर्थी पञ्चमीं तथा ।
षष्ठीमथास्य चिच्छेद सप्तमीं च तथाऽष्टमीम् ।
नवमीं दशमीं चास्य तथा चैकादशीं वृषः

[dvitīyāṃ ca tṛtīyāṃ ca caturthī pañcamīṃ tathā |
ṣaṣṭhīmathāsya ciccheda saptamīṃ ca tathā'ṣṭamīm |
navamīṃ daśamīṃ cāsya tathā caikādaśīṃ vṛṣaḥ

ज्याशतं शतसंधानः स क्रर्णो नावबुध्यते

jyāśataṃ śatasaṃdhānaḥ sa krarṇo nāvabudhyate

ततो ज्यां विनिधायान्यामभिमत्र्य च पाण्डवः ।
शरैरवाकिरत्कर्ण दीप्यमानैरिवाहिभिः

tato jyāṃ vinidhāyānyāmabhimatrya ca pāṇḍavaḥ |
śarairavākiratkarṇa dīpyamānairivāhibhiḥ

तस्य ज्याच्छेदनं कर्णो ज्यावधानं च संयुगे ।
नान्वभुध्यत शीघ्रत्वात्तदद्भुतमिवाभवत्

tasya jyācchedanaṃ karṇo jyāvadhānaṃ ca saṃyuge |
nānvabhudhyata śīghratvāttadadbhutamivābhavat

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य प्रनिघ्नन्सव्यसाचिनः ।
चक्रे चाप्यधिकं पार्थात्स्ववीर्यमतिदर्शयन्

astrairastrāṇi saṃvārya pranighnansavyasācinaḥ |
cakre cāpyadhikaṃ pārthātsvavīryamatidarśayan

ततः कर्णोऽर्जुनं दृष्ट्वा स्वस्यास्त्रेण च पीडितम् ।
अभ्यसेत्यब्रवीत्पार्थमातिष्ठास्त्रं व्रजेति च

tataḥ karṇo'rjunaṃ dṛṣṭvā svasyāstreṇa ca pīḍitam |
abhyasetyabravītpārthamātiṣṭhāstraṃ vrajeti ca

ततोऽग्निसदृशं घोरं शरं सर्पविषोपमम् ।
अश्मसारमयं दिव्यमभिमत्र्य परंतपः ।
रौद्रमस्रं समाधाय क्षेतुकामः किरीटिने

tato'gnisadṛśaṃ ghoraṃ śaraṃ sarpaviṣopamam |
aśmasāramayaṃ divyamabhimatrya paraṃtapaḥ |
raudramasraṃ samādhāya kṣetukāmaḥ kirīṭine

ततोऽग्रसन्मही चक्रं राधेयस्य तदा नृप

tato'grasanmahī cakraṃ rādheyasya tadā nṛpa

ततोऽवतीर्य राघेयो रथादाशु समुद्यतः ।
चक्रं भुजाभ्यामालम्ब्य सुमुत्क्षेप्तुमियेष सः

tato'vatīrya rāgheyo rathādāśu samudyataḥ |
cakraṃ bhujābhyāmālambya sumutkṣeptumiyeṣa saḥ

सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना ।
गीर्णाचक्रा समुत्क्षिप्ता कर्णॆन चतुरङ्गुलम्

saptadvīpā vasumatī saśailavanakānanā |
gīrṇācakrā samutkṣiptā karṇèna caturaṅgulam

ग्रस्तचकस्तु राधेयः क्रोधादश्रूण्यवर्तयत् ।
अर्जुनं वीक्ष्य संरब्धमिदं वचनमब्रवीत्

grastacakastu rādheyaḥ krodhādaśrūṇyavartayat |
arjunaṃ vīkṣya saṃrabdhamidaṃ vacanamabravīt

भोभो पार्थ महेष्वास मुहूर्त परिपालय ।
यावच्चक्रमिदं ग्रस्तमुध्दरामि महीतलात्

bhobho pārtha maheṣvāsa muhūrta paripālaya |
yāvaccakramidaṃ grastamudhdarāmi mahītalāt

सव्यं चक्रं महीग्रस्तं दृष्ट्वा दैवादिदं मम ।
पार्थ कापुरुषाचीर्णमभिसन्धिं विसर्जय

savyaṃ cakraṃ mahīgrastaṃ dṛṣṭvā daivādidaṃ mama |
pārtha kāpuruṣācīrṇamabhisandhiṃ visarjaya

न त्वं कापुरुषाचीर्ण मार्गमास्थातुमर्हसि ।
ख्यातस्त्वमसि कौन्तेय विशिष्टो रणकर्मसु ।
विशिष्टतरमेव त्वं कर्तुमर्हसि पाण्डव

na tvaṃ kāpuruṣācīrṇa mārgamāsthātumarhasi |
khyātastvamasi kaunteya viśiṣṭo raṇakarmasu |
viśiṣṭatarameva tvaṃ kartumarhasi pāṇḍava

प्रकीर्णकेशे विमुखे ब्राह्मणेऽथ कृताञ्जलौ ।
शरणागते न्यस्तशस्त्रे याचमाने तथाऽर्जुन

prakīrṇakeśe vimukhe brāhmaṇe'tha kṛtāñjalau |
śaraṇāgate nyastaśastre yācamāne tathā'rjuna

अबाणे भ्रष्टकवचे भ्रष्टभग्नायुधे तथा ।
न विमुञ्चन्ति शस्त्राणि शूराः साधुव्रते स्थिताः

abāṇe bhraṣṭakavace bhraṣṭabhagnāyudhe tathā |
na vimuñcanti śastrāṇi śūrāḥ sādhuvrate sthitāḥ

त्वं च शूरतमो लोके साधुवृत्तश्च पाण्डव ।
अभिज्ञो युध्दधर्माणां तस्मात्क्षममुहूर्तकम्

tvaṃ ca śūratamo loke sādhuvṛttaśca pāṇḍava |
abhijño yudhdadharmāṇāṃ tasmātkṣamamuhūrtakam

दिव्यास्त्रविदमेयात्मा कार्तवीर्यसमो युधि ।
यावच्चक्रमिदं ग्रस्तमुद्धरामि महाभुज

divyāstravidameyātmā kārtavīryasamo yudhi |
yāvaccakramidaṃ grastamuddharāmi mahābhuja

न मां रथस्थो भूमिष्ठं विकलं हन्तुमर्हसि ।
न वासुदेवात्त्वत्तो वा पाण्डवेयविभेम्यहम्

na māṃ rathastho bhūmiṣṭhaṃ vikalaṃ hantumarhasi |
na vāsudevāttvatto vā pāṇḍaveyavibhemyaham

त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धनः ।
अतस्त्वां प्रब्रवीम्येष मुहूर्त क्षम पाण्डव

tvaṃ hi kṣatriyadāyādo mahākulavivardhanaḥ |
atastvāṃ prabravīmyeṣa muhūrta kṣama pāṇḍava