अध्याय 96: श्रीकृष्ण का उत्साह, ब्रह्मास्त्र का प्रयोग

अथाब्रवीच्चक्रधरोऽपि पार्थं
दृष्ट्वा रथेषून्प्रतिहन्यमानान् ।
अमूमुषत्पश्यत एव तेऽद्य
ह्यस्त्राणि कर्णोऽस्त्रगणैः किरीटिन्

athābravīccakradharo'pi pārthaṃ
dṛṣṭvā ratheṣūnpratihanyamānān |
amūmuṣatpaśyata eva te'dya
hyastrāṇi karṇo'stragaṇaiḥ kirīṭin

स पार्थ किं मुह्यसि वेत्सि चैव ता--
न्दृष्ट्वा समेतान्नदतः कुरूस्त्वम् ।
कर्णं पुरस्कृत्य विदुर्हि सर्वे
तवास्त्रमस्त्रैर्विनिहन्यमानम्

sa pārtha kiṃ muhyasi vetsi caiva tā--
ndṛṣṭvā sametānnadataḥ kurūstvam |
karṇaṃ puraskṛtya vidurhi sarve
tavāstramastrairvinihanyamānam

पार्थाहवे त्यक्तुमस्त्रं समर्थः

pārthāhave tyaktumastraṃ samarthaḥ

अनेन चाशु क्षुरनेमिनाद्य
मया विसृष्टेन सुदर्शनेन ।
छिन्ध्यस्य मूर्धानमरेः प्रसह्य
वज्रेण शक्रो नमुचेरिवारेः

anena cāśu kṣuraneminādya
mayā visṛṣṭena sudarśanena |
chindhyasya mūrdhānamareḥ prasahya
vajreṇa śakro namucerivāreḥ

किरातरूपी भगवान्यया च
त्वया महात्मा परितोषितोऽभूत् ।
स तां पुनर्वीर धृतिं गृहीत्वा
सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम्

kirātarūpī bhagavānyayā ca
tvayā mahātmā paritoṣito'bhūt |
sa tāṃ punarvīra dhṛtiṃ gṛhītvā
sahānubandhaṃ jahi sūtaputram

ततो महीं सागरमेखलां त्वं
सपत्तगा ग्रामवतीं समृद्धाम् ।
प्रयच्छ राज्ञे निहतारिसङ्घां
यशश्च पार्थातुलमाप्नुहि त्वम्

tato mahīṃ sāgaramekhalāṃ tvaṃ
sapattagā grāmavatīṃ samṛddhām |
prayaccha rājñe nihatārisaṅghāṃ
yaśaśca pārthātulamāpnuhi tvam

त्वां चापि दृष्ट्वा परिहीयमानम्

tvāṃ cāpi dṛṣṭvā parihīyamānam

सञ्चोदितो भीमजनार्दनाभ्यां
स्मृत्वा तदात्मानमवेत्य सर्वम् ।
इहात्मनश्चागमने विदित्वा
प्रयोजनं केशवमित्युवाच

sañcodito bhīmajanārdanābhyāṃ
smṛtvā tadātmānamavetya sarvam |
ihātmanaścāgamane viditvā
prayojanaṃ keśavamityuvāca

प्रादुष्करोभ्येष महास्त्रमुग्रं
शिवाय लोकस्य वधाय सौतेः ।
तन्मेऽनुजानातु भवान्सुराश्च
ब्रह्मा शिवो ब्रह्मविदश्च सर्वे

prāduṣkarobhyeṣa mahāstramugraṃ
śivāya lokasya vadhāya sauteḥ |
tanme'nujānātu bhavānsurāśca
brahmā śivo brahmavidaśca sarve

इति स्मोक्त्वा पाण्डवः सव्यसाची
नमस्कृत्वा ब्रह्मणे सोऽमितात्मा ।
अनुत्तमं ब्राह्ममसह्यमस्त्रं
प्रादुश्चक्रे मनसा यद्विधेयम्

iti smoktvā pāṇḍavaḥ savyasācī
namaskṛtvā brahmaṇe so'mitātmā |
anuttamaṃ brāhmamasahyamastraṃ
prāduścakre manasā yadvidheyam

ततो दिशश्च प्रदिशश्च सर्वाः
समावृणोत्सायकैर्भूरितेजाः ।
गाण्डीवमुक्तैर्भुजगैरिवोग्रै--
र्दिवाकरांशुप्रतिमैर्ज्वलद्भिः

tato diśaśca pradiśaśca sarvāḥ
samāvṛṇotsāyakairbhūritejāḥ |
gāṇḍīvamuktairbhujagairivograi--
rdivākarāṃśupratimairjvaladbhiḥ

सृष्टास्तु बाणा भरतर्षभेण
शतं शतं भीममुखाः सुतीक्ष्णाः ।
प्राच्छादयन्कर्णरथं क्षणेन
युगान्तकालार्ककरप्रकाशाः

sṛṣṭāstu bāṇā bharatarṣabheṇa
śataṃ śataṃ bhīmamukhāḥ sutīkṣṇāḥ |
prācchādayankarṇarathaṃ kṣaṇena
yugāntakālārkakaraprakāśāḥ

वैकर्तनेनाशु तदाजिमध्ये
सहस्रशो बाणगणा विसृष्टाः ।
ते चाक्षयाः पाण्डवमभ्युपेयुः
पर्जन्यसृष्टा इव वारिधाराः

vaikartanenāśu tadājimadhye
sahasraśo bāṇagaṇā visṛṣṭāḥ |
te cākṣayāḥ pāṇḍavamabhyupeyuḥ
parjanyasṛṣṭā iva vāridhārāḥ

ततः स कृष्णं च किरीटिनं च
वृकोदरं चाप्रतिमप्रभावः ।
त्रिभिस्त्रिभिर्भीमबलो निहत्य
ननाद घोरं महता स्वनेन

tataḥ sa kṛṣṇaṃ ca kirīṭinaṃ ca
vṛkodaraṃ cāpratimaprabhāvaḥ |
tribhistribhirbhīmabalo nihatya
nanāda ghoraṃ mahatā svanena

ततः स बाणाभिहतः किरीटी
भीमं तथा प्रेक्ष्य जनार्दनं च ।
अमृष्यमाणः पुनरेव पार्थः
शरान्दशाष्टौ सममुद्ववर्ष

tataḥ sa bāṇābhihataḥ kirīṭī
bhīmaṃ tathā prekṣya janārdanaṃ ca |
amṛṣyamāṇaḥ punareva pārthaḥ
śarāndaśāṣṭau samamudvavarṣa

स केतुमेकेन शरेण विद्ध्वा
शल्यं चतुर्भिस्त्रिभिरेव कर्णम् ।
ततः सुमुक्तैर्दशभिर्जघान
सेनापतिं काञ्चनवर्मनद्वम्

sa ketumekena śareṇa viddhvā
śalyaṃ caturbhistribhireva karṇam |
tataḥ sumuktairdaśabhirjaghāna
senāpatiṃ kāñcanavarmanadvam

स राजपुत्रो विशिरा विबाहु--
र्विवाजिसूतो विधनुर्विकेतुः ।
अथो रथाग्रादपतत्प्ररुग्णः
परश्वथैः साल इवावकृत्तः

sa rājaputro viśirā vibāhu--
rvivājisūto vidhanurviketuḥ |
atho rathāgrādapatatprarugṇaḥ
paraśvathaiḥ sāla ivāvakṛttaḥ

नष्टौ सहस्राणि च पत्तिवीरान्

naṣṭau sahasrāṇi ca pattivīrān

दृष्ट्वा तु मुख्यावतिविध्यमानौ
वरेषुभिः शूरवरावरिघ्नौ ।
कर्णं च पार्थं च नियम्य वाहा-
न्सर्वे वरिष्ठाश्च ततोऽवतस्थुः

dṛṣṭvā tu mukhyāvatividhyamānau
vareṣubhiḥ śūravarāvarighnau |
karṇaṃ ca pārthaṃ ca niyamya vāhā-
nsarve variṣṭhāśca tato'vatasthuḥ

प्रच्छादयामास ततः पृषत्कैः
सघोषमाच्छिद्य च गाण्डिवज्याम् ।
अस्मिन्क्षणे फल्गुनं सूतपुत्रः
समाचिनोत्क्षुद्रकाणां शतेन

pracchādayāmāsa tataḥ pṛṣatkaiḥ
saghoṣamācchidya ca gāṇḍivajyām |
asminkṣaṇe phalgunaṃ sūtaputraḥ
samācinotkṣudrakāṇāṃ śatena

निर्मुक्तसर्पप्रतिमैश्च तीक्ष्णै--
स्तैलप्रघौतैः खगपत्रवाजैः ।
षष्ट्या बिभेदाशु च वासुदेवं
तदन्तरे प्रात्वरन्सोमकाश्च

nirmuktasarpapratimaiśca tīkṣṇai--
stailapraghautaiḥ khagapatravājaiḥ |
ṣaṣṭyā bibhedāśu ca vāsudevaṃ
tadantare prātvaransomakāśca

ततो नवज्यां सुदृढां किरीटि
स्वबाहुविक्षेपसहां प्रगृह्य ।
समादधे गाण्डिवे क्षिप्रकारी
निमेषमात्रेण महाधनुष्मान्

tato navajyāṃ sudṛḍhāṃ kirīṭi
svabāhuvikṣepasahāṃ pragṛhya |
samādadhe gāṇḍive kṣiprakārī
nimeṣamātreṇa mahādhanuṣmān

ज्याछेदनं ज्याविधानं च तस्य
नैवावबुध्यत्सूतपुत्रो लघुत्वात् ।
पार्थस्य सङ्ख्ये द्विषतां निहन्तु--
स्तदद्भुतं तत्र बभूव राजन्

jyāchedanaṃ jyāvidhānaṃ ca tasya
naivāvabudhyatsūtaputro laghutvāt |
pārthasya saṅkhye dviṣatāṃ nihantu--
stadadbhutaṃ tatra babhūva rājan

पार्थोऽपि तां ज्यामवधाय तूर्णं
शरासनज्यामाधिरथेर्विहत्य ।
सुसंरब्धः कर्णशरैः क्षताङ्गो
रणे योधांस्तावकान्प्रत्यगृह्णात्

pārtho'pi tāṃ jyāmavadhāya tūrṇaṃ
śarāsanajyāmādhirathervihatya |
susaṃrabdhaḥ karṇaśaraiḥ kṣatāṅgo
raṇe yodhāṃstāvakānpratyagṛhṇāt

नैवापत्पक्षिगणोऽन्तरिक्षे
पार्थेन चास्त्रेण कृतेऽन्धकारे

naivāpatpakṣigaṇo'ntarikṣe
pārthena cāstreṇa kṛte'ndhakāre

शल्यं तु पार्थो दशभिर्निमेषा--
द्भृशं तनुत्रे प्रहसन्नविध्यत् ।
ततः कर्णं द्वादशभिः पृषत्कै--
र्विद्ध्वा पुनः सप्तभिरप्यविध्यत्

śalyaṃ tu pārtho daśabhirnimeṣā--
dbhṛśaṃ tanutre prahasannavidhyat |
tataḥ karṇaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkai--
rviddhvā punaḥ saptabhirapyavidhyat

स पार्थबाणासनवेगनुन्नै--
र्दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः ।
विभिन्नगात्रः क्षतजोक्षिताङ्गः
कर्णो बभौ रुद्र इवान्तकाले

sa pārthabāṇāsanaveganunnai--
rdṛḍhāhataḥ patribhirugravegaiḥ |
vibhinnagātraḥ kṣatajokṣitāṅgaḥ
karṇo babhau rudra ivāntakāle

ततस्त्रिभिस्तं त्रिदशाधिपोपमं
शरैर्बिभेदाधिरथिर्धनञ्जयम् ।
शरांश्च पञ्च ज्वलनानिवोरगा--
न्प्रवेशयामास जिघांसुरच्युते

tatastribhistaṃ tridaśādhipopamaṃ
śarairbibhedādhirathirdhanañjayam |
śarāṃśca pañca jvalanānivoragā--
npraveśayāmāsa jighāṃsuracyute

सुवर्णचित्रं पुरुषोत्तमस्य
वर्माथ भित्त्वाभ्यपतन्सुपुङ्खाः ।
वेगेन गां ते विविशुश्च राज--
न्स्नात्वा कर्णाऽभिमुखाः प्रतीयुः

suvarṇacitraṃ puruṣottamasya
varmātha bhittvābhyapatansupuṅkhāḥ |
vegena gāṃ te viviśuśca rāja--
nsnātvā karṇā'bhimukhāḥ pratīyuḥ

तान्पञ्चभल्लैर्दशभिः सुमुक्तै--
स्त्रिधात्रिधैकैकमथोच्चकर्त ।
धनञ्जयस्ते न्यपतन्पृथिव्यां
यथाऽहयस्तार्क्ष्यमुखेन कृत्ताः

tānpañcabhallairdaśabhiḥ sumuktai--
stridhātridhaikaikamathoccakarta |
dhanañjayaste nyapatanpṛthivyāṃ
yathā'hayastārkṣyamukhena kṛttāḥ

द्धैर्यात्तुं तस्थावतिमात्रधैर्यः

ddhairyāttuṃ tasthāvatimātradhairyaḥ

प्रादुश्चकाराथ शरान्महात्मा
देहं विचिन्वन्निव सूतजस्य ।
शरास्तु ते काञ्चनचित्रपुङ्खाः
सम्पेतुरुर्व्यां शतशो महान्तः

prāduścakārātha śarānmahātmā
dehaṃ vicinvanniva sūtajasya |
śarāstu te kāñcanacitrapuṅkhāḥ
sampetururvyāṃ śataśo mahāntaḥ

ततः शरौघैः प्रदिशो दिशश्च
रविप्रभाः कर्णरथश्च राजन् ।
अदृश्य आसीत्कुपिते धनञ्जये
तुषारनीहारवृतो गिरिर्यथा

tataḥ śaraughaiḥ pradiśo diśaśca
raviprabhāḥ karṇarathaśca rājan |
adṛśya āsītkupite dhanañjaye
tuṣāranīhāravṛto giriryathā

सचक्ररक्षा अपि पृष्ठगोपाः
कर्णस्य ये चापि पुरःसराश्च ।
भीता द्रवन्ति स्म निहन्यमाना
महेषुभिः पार्थकरप्रणुन्नैः

sacakrarakṣā api pṛṣṭhagopāḥ
karṇasya ye cāpi puraḥsarāśca |
bhītā dravanti sma nihanyamānā
maheṣubhiḥ pārthakarapraṇunnaiḥ

ततोऽर्जुनो वै भरतप्रवीरो
महानुभावः समरे निहन्ता ।
सुयोधनेनानुमतान्विनिघ्न--
न्समुच्छ्रितान्सरथान्सारभूतान्

tato'rjuno vai bharatapravīro
mahānubhāvaḥ samare nihantā |
suyodhanenānumatānvinighna--
nsamucchritānsarathānsārabhūtān

गाण्डीवधन्वा द्विगुणं सहस्रं
कुरुप्रवीरानृषभः कुरूणाम् ।
क्षणेन सर्वान्सरथान्ससूता--
न्निनाय राजन्क्षयमेकवीरः

gāṇḍīvadhanvā dviguṇaṃ sahasraṃ
kurupravīrānṛṣabhaḥ kurūṇām |
kṣaṇena sarvānsarathānsasūtā--
nnināya rājankṣayamekavīraḥ

अथो पलायन्त विहाय कर्णं
तवात्मजा ये कुरवश्च शिष्टाः ।
एतानवाकीर्य शरक्षतांश्च
विलप्यमानांस्तनयान्विमृद्गन्

atho palāyanta vihāya karṇaṃ
tavātmajā ye kuravaśca śiṣṭāḥ |
etānavākīrya śarakṣatāṃśca
vilapyamānāṃstanayānvimṛdgan

सर्वे प्रणेशुः कुरवो विभग्नाः
पार्थेषुभिः सम्परितप्यमानाः ।
सुयोधनेनाथ पुनर्वरिष्ठाः
प्रचोदिताः कर्णरथानुयाने

sarve praṇeśuḥ kuravo vibhagnāḥ
pārtheṣubhiḥ samparitapyamānāḥ |
suyodhanenātha punarvariṣṭhāḥ
pracoditāḥ karṇarathānuyāne

भोः क्षत्रियाः शूरतमास्तु सर्वे
क्षत्रे च धर्मे निरताः स्थ यूयम् ।
न युक्तरूपं भवतां समीपा--
त्पलायनं कर्णमतिप्रहाय

bhoḥ kṣatriyāḥ śūratamāstu sarve
kṣatre ca dharme niratāḥ stha yūyam |
na yuktarūpaṃ bhavatāṃ samīpā--
tpalāyanaṃ karṇamatiprahāya

तवात्मजेनापि तथोच्यमाना
नैवावतिष्ठन्त भयाद्विवर्णाः ।
क्षणेन नष्टाः प्रदिशो दिशश्च
सर्वे ततः प्रेक्ष्य दिशो विशून्याः

tavātmajenāpi tathocyamānā
naivāvatiṣṭhanta bhayādvivarṇāḥ |
kṣaṇena naṣṭāḥ pradiśo diśaśca
sarve tataḥ prekṣya diśo viśūnyāḥ

भयावदीर्णः कुरुभिर्विहीनः
पार्थेषुभिः सम्परितप्यमानः ।
न विव्यधे भारत तत्र कर्णः
प्रतीपमेवार्जुनमभ्यधावत्

bhayāvadīrṇaḥ kurubhirvihīnaḥ
pārtheṣubhiḥ samparitapyamānaḥ |
na vivyadhe bhārata tatra karṇaḥ
pratīpamevārjunamabhyadhāvat