अध्याय 95: अस्त्र से अस्त्र की टक्कर, भीम का उलाहना

तौ शङ्खभेरीनिनदे समृद्धे
समीयतुः श्वेतहयौ नराग्र्यौ ।
वैकर्तनः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च
दुर्मन्त्रिते ते ससुतस्य राजन्

tau śaṅkhabherīninade samṛddhe
samīyatuḥ śvetahayau narāgryau |
vaikartanaḥ sūtaputro'rjunaśca
durmantrite te sasutasya rājan

आशीविषावग्निमिवोत्सृजन्तौ
तथा मुखाभ्यामभिनिः श्वसन्तौ ।
यशस्विनौ जज्वलतुर्मृधे तदा
घृतावसिक्ताविव हव्यवाहौ

āśīviṣāvagnimivotsṛjantau
tathā mukhābhyāmabhiniḥ śvasantau |
yaśasvinau jajvalaturmṛdhe tadā
ghṛtāvasiktāviva havyavāhau

यथा गजौ हैमवतौ प्रभिन्नौ
प्रवृद्धदन्ताविव वासितार्थे ।
तथा समाजग्मतुरुग्रवीर्यौ
धनञ्जयश्चाधिरथिश्च वीरौ

yathā gajau haimavatau prabhinnau
pravṛddhadantāviva vāsitārthe |
tathā samājagmaturugravīryau
dhanañjayaścādhirathiśca vīrau

बलाहकेनेव महाबलाहको
यदृच्छया वा गिरिणा यथा गिरिः ।
तथा धनुर्ज्यातलनेमिनिःस्वनौ
समीयतुस्ताविषुवर्षवर्षिणौ

balāhakeneva mahābalāhako
yadṛcchayā vā giriṇā yathā giriḥ |
tathā dhanurjyātalaneminiḥsvanau
samīyatustāviṣuvarṣavarṣiṇau

शरास्त्रशक्त्यृष्टिगदासिसर्पौ
रोषानिलोद्वूतमहोर्मिमालौ ।
यथाऽचलौ द्वौ चलतस्तथा तौ
यथाऽर्णवौ चाशु चतुर्युगान्ते

śarāstraśaktyṛṣṭigadāsisarpau
roṣānilodvūtamahormimālau |
yathā'calau dvau calatastathā tau
yathā'rṇavau cāśu caturyugānte

प्रवृद्धशृङ्गद्रुमवीरुदोषधी
प्रवृद्वनानाविधनिर्झरौघौ ।
यथाऽचलौ वा चलितौ महाजलै--
स्तथा महास्त्रैरितरेतरं हतः

pravṛddhaśṛṅgadrumavīrudoṣadhī
pravṛdvanānāvidhanirjharaughau |
yathā'calau vā calitau mahājalai--
stathā mahāstrairitaretaraṃ hataḥ

स सन्निपातो रथयोर्महानभू--
त्सुरेशवैरोचनयोर्यथा पुरा ।
शरैर्विनुन्नाश्वनियन्तृदेहयोः
सुदुःसहास्त्रैः परिभिन्नदेहयोः

sa sannipāto rathayormahānabhū--
tsureśavairocanayoryathā purā |
śarairvinunnāśvaniyantṛdehayoḥ
suduḥsahāstraiḥ paribhinnadehayoḥ

प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यकच्छपौ
महाहदौ पक्षिगणानुनादितौ ।
सुसन्निकृष्टावनिलोद्धतौ यथा
तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतुः

prabhūtapadmotpalamatsyakacchapau
mahāhadau pakṣigaṇānunāditau |
susannikṛṣṭāvaniloddhatau yathā
tathā rathau tau dhvajinau samīyatuḥ

उभौ महेन्द्रस्य समानविक्रमा--
वुभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ ।
महेन्द्रवज्रप्रतिमैश्च सायकै--
र्महेन्द्रवृत्राविव सम्प्रजघ्नतुः

ubhau mahendrasya samānavikramā--
vubhau mahendrapratimau mahārathau |
mahendravajrapratimaiśca sāyakai--
rmahendravṛtrāviva samprajaghnatuḥ

सनागपत्त्यश्वरथे उभे बले
विचित्रवर्माभरणाम्बरायुधे ।
चकम्पतुश्चोन्नदतुश्च विस्मया--
द्धरा वियच्चार्जुनकर्णसङ्गमे

sanāgapattyaśvarathe ubhe bale
vicitravarmābharaṇāmbarāyudhe |
cakampatuśconnadatuśca vismayā--
ddharā viyaccārjunakarṇasaṅgame

भुजाः सवस्त्राङ्गुलयः समुच्छ्रिताः
ससिंहनादैर्हृषितैर्दिदृक्षुभिः ।
यदाऽर्जुनं मत्त इव द्विपो द्विपं
समभ्ययादाधिरथिर्जिघांसया

bhujāḥ savastrāṅgulayaḥ samucchritāḥ
sasiṃhanādairhṛṣitairdidṛkṣubhiḥ |
yadā'rjunaṃ matta iva dvipo dvipaṃ
samabhyayādādhirathirjighāṃsayā

उदक्रोशन्सोमकास्तत्र पार्थं
त्वरस्व याह्यर्जुन भिन्धि कर्णम् ।
छिन्ध्यस्य मूर्धानमलं चिरेण
श्रद्धां च राज्याद्वृतराष्ट्रसूनोः

udakrośansomakāstatra pārthaṃ
tvarasva yāhyarjuna bhindhi karṇam |
chindhyasya mūrdhānamalaṃ cireṇa
śraddhāṃ ca rājyādvṛtarāṣṭrasūnoḥ

तथाऽस्माकं बहवस्तत्र योधाः
कर्णं तथा याहि याहीत्यवोचन् ।
जह्यर्जुनं कर्ण ततः सुदीनाः
पुनर्वनं यान्त्वचिराय पार्थाः

tathā'smākaṃ bahavastatra yodhāḥ
karṇaṃ tathā yāhi yāhītyavocan |
jahyarjunaṃ karṇa tataḥ sudīnāḥ
punarvanaṃ yāntvacirāya pārthāḥ

कर्णोऽथ पूर्वं दशभिः पृषत्कै--
र्गाण्डीवधन्वानमविध्यदाशु ।
जघान तं चापि ततः किरीटी
शरैस्तदाष्टादशभिः सुमुक्तैः

karṇo'tha pūrvaṃ daśabhiḥ pṛṣatkai--
rgāṇḍīvadhanvānamavidhyadāśu |
jaghāna taṃ cāpi tataḥ kirīṭī
śaraistadāṣṭādaśabhiḥ sumuktaiḥ

पुनश्च कर्णस्त्वरितोऽपि पार्थं
रथेषुभिस्तं दशभिर्जघान ।
तं चापि पार्थो दशभिः शिताग्रैः
कक्ष्यान्तरे तीक्ष्णमुखैरविध्यत्

punaśca karṇastvarito'pi pārthaṃ
ratheṣubhistaṃ daśabhirjaghāna |
taṃ cāpi pārtho daśabhiḥ śitāgraiḥ
kakṣyāntare tīkṣṇamukhairavidhyat

कर्णस्ततो भारत साम्पराये
घोरेऽतिवेलं रणसंविमर्दी ।
जघान पार्थं नवभिः शिताग्रैः
कक्ष्यान्ते नागमिव प्रभिन्नम्

karṇastato bhārata sāmparāye
ghore'tivelaṃ raṇasaṃvimardī |
jaghāna pārthaṃ navabhiḥ śitāgraiḥ
kakṣyānte nāgamiva prabhinnam

ततोऽपराभ्यां युधि सूतपुत्रो
द्वाभ्यां क्षुराभ्यां हरिमाशुकारी ।
समाजघान त्वरया महात्मा
यथा सुरेन्द्रं नमुचिः प्रसह्य

tato'parābhyāṃ yudhi sūtaputro
dvābhyāṃ kṣurābhyāṃ harimāśukārī |
samājaghāna tvarayā mahātmā
yathā surendraṃ namuciḥ prasahya

तं पाण्‍डवः पञ्चभिरायसाग्रै--
राकर्णपूर्णैर्निजघान कर्णम् ।
ते शोणितं तस्य पपुस्तदानीं
कालस्य दूता इव पार्थबाणाः

taṃ pāṇ‍ḍavaḥ pañcabhirāyasāgrai--
rākarṇapūrṇairnijaghāna karṇam |
te śoṇitaṃ tasya papustadānīṃ
kālasya dūtā iva pārthabāṇāḥ

कर्णोऽपि पार्थं सह वासुदेवं
समाचिनोद्भारत वत्सदन्तैः ।
परस्परं तौ विशिखैः प्रमुक्तै--
स्ततक्षतुः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च

karṇo'pi pārthaṃ saha vāsudevaṃ
samācinodbhārata vatsadantaiḥ |
parasparaṃ tau viśikhaiḥ pramuktai--
statakṣatuḥ sūtaputro'rjunaśca

परस्परं छिद्रदिदृक्षया च
सुभीममभ्याययतुः प्ररुष्टौ

parasparaṃ chidradidṛkṣayā ca
subhīmamabhyāyayatuḥ praruṣṭau

ततोऽस्त्रमाग्नेयममित्रतापनं
मुमोच कर्णाय सुरेश्वरात्मजः ।
धनञ्जयात्संयुगमूर्ध्नि निःसृतं
तदा प्रजज्वाल तदस्त्रमुत्तमम्

tato'stramāgneyamamitratāpanaṃ
mumoca karṇāya sureśvarātmajaḥ |
dhanañjayātsaṃyugamūrdhni niḥsṛtaṃ
tadā prajajvāla tadastramuttamam

समीक्ष्य कर्णो ज्वलनास्त्रमुद्यतं
स वारुणं तत्प्रशमार्थमाहवे ।
समुत्सृजत्सूतपुत्रः प्रतापवान्
स तेन वह्निं शमयाञ्चकार

samīkṣya karṇo jvalanāstramudyataṃ
sa vāruṇaṃ tatpraśamārthamāhave |
samutsṛjatsūtaputraḥ pratāpavān
sa tena vahniṃ śamayāñcakāra

वलाहकास्त्रेण दिशस्तरस्वी
चकार सर्वास्तिमिरेण संवृताः ।
अपावहन्मेघगणांस्ततस्तान्
समीरणास्त्रेण समीरितेन

valāhakāstreṇa diśastarasvī
cakāra sarvāstimireṇa saṃvṛtāḥ |
apāvahanmeghagaṇāṃstatastān
samīraṇāstreṇa samīritena

ततः सोऽस्त्रं दयितं देवराज्ञः
प्रादुश्चक्रे वज्रममित्रतापनः ।
गाण्डीवज्या विमृशंश्चातिमन्यु--
र्धनञ्जयः शत्रुसङ्घप्रमाथी

tataḥ so'straṃ dayitaṃ devarājñaḥ
prāduścakre vajramamitratāpanaḥ |
gāṇḍīvajyā vimṛśaṃścātimanyu--
rdhanañjayaḥ śatrusaṅghapramāthī

नाराचनालीकवराहकर्णा
गाण्डीवतः प्रादुरासन्सुतीक्ष्णाः ।
सहस्रशो वज्रसमानवेगा--
स्ते सर्वतः पर्यधावन्त घोराः

nārācanālīkavarāhakarṇā
gāṇḍīvataḥ prādurāsansutīkṣṇāḥ |
sahasraśo vajrasamānavegā--
ste sarvataḥ paryadhāvanta ghorāḥ

पार्थेषवः कर्णरथं विलग्ना
अधोमुखाः पक्षिगणा दिनान्ते ।
निशानिकेतार्थमिवाशु वृक्षं
जग्राह तान्सूतपुत्रः पृषत्कैः

pārtheṣavaḥ karṇarathaṃ vilagnā
adhomukhāḥ pakṣigaṇā dinānte |
niśāniketārthamivāśu vṛkṣaṃ
jagrāha tānsūtaputraḥ pṛṣatkaiḥ

क्षिप्तांस्तथा पाण्डवबाणसङ्घा--
नमृष्यमाणस्य धनञ्जयस्य ।
रणाजिरे त्वन्तकतुल्यकर्मा
वैकर्तनो रोषपरीतचेताः

kṣiptāṃstathā pāṇḍavabāṇasaṅghā--
namṛṣyamāṇasya dhanañjayasya |
raṇājire tvantakatulyakarmā
vaikartano roṣaparītacetāḥ

ज्योतिष्प्रभां यद्वदुपागतः स--
न्दिवाकरो नाशयते क्षणेन ।
पार्थस्य तान्बाणगणान्समग्रा--
न्व्यनाशयद्युध्यत एव कर्णः

jyotiṣprabhāṃ yadvadupāgataḥ sa--
ndivākaro nāśayate kṣaṇena |
pārthasya tānbāṇagaṇānsamagrā--
nvyanāśayadyudhyata eva karṇaḥ

रोषात्प्रदीप्तः सुमहाविमर्दे
भीमस्ततोऽक्रुध्यददीनसत्वः ।
पाणिं स्वपाणौ स विनिष्पिष्य रोषा--
दमर्षितो वाक्यमुवाच पार्थम्

roṣātpradīptaḥ sumahāvimarde
bhīmastato'krudhyadadīnasatvaḥ |
pāṇiṃ svapāṇau sa viniṣpiṣya roṣā--
damarṣito vākyamuvāca pārtham

त्वां सूतपुत्रो नु कथं किरीटि--
न्रथेषुभिर्हन्ति शिताग्रधारैः ।
धृत्या हि भूतानि ययाऽजयस्त्वं
ग्रासं ददत्खाण्डवे पावकाय

tvāṃ sūtaputro nu kathaṃ kirīṭi--
nratheṣubhirhanti śitāgradhāraiḥ |
dhṛtyā hi bhūtāni yayā'jayastvaṃ
grāsaṃ dadatkhāṇḍave pāvakāya

धृत्या तया सूतपुत्रं जहि त्व--
महं वैनं गदया पोथयिष्ये ।
समेत्य पार्थं सुनृशंसवादी
जीवन्नायं यास्यति कालपक्वः

dhṛtyā tayā sūtaputraṃ jahi tva--
mahaṃ vainaṃ gadayā pothayiṣye |
sametya pārthaṃ sunṛśaṃsavādī
jīvannāyaṃ yāsyati kālapakvaḥ