अध्याय 94: अश्वत्थामा की शान्ति-प्रार्थना, दुर्योधन का इनकार

तद्देतनागासुरसिद्धयक्षै--
र्गन्धर्वरक्षोप्सरसां च सङ्घैः ।
ब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं
बभौ वियद्विस्मयनीयरूपम्

taddetanāgāsurasiddhayakṣai--
rgandharvarakṣopsarasāṃ ca saṅghaiḥ |
brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ
babhau viyadvismayanīyarūpam

नानद्यमानं निनदैर्मनोज्ञै--
र्वादित्रगीतस्तुतिनृत्यहासैः ।
सर्वेऽन्तरिक्षं ददृशुर्मनुष्याः
खस्थाश्च तद्विस्मयनीयरूपम्

nānadyamānaṃ ninadairmanojñai--
rvāditragītastutinṛtyahāsaiḥ |
sarve'ntarikṣaṃ dadṛśurmanuṣyāḥ
khasthāśca tadvismayanīyarūpam

ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा
वादित्रशङ्खस्वनसिंहनादैः ।
विनादयन्तो वसुधां दिशश्च
स्वनेन सर्वान्द्विषतो निजघ्नुः

tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā
vāditraśaṅkhasvanasiṃhanādaiḥ |
vinādayanto vasudhāṃ diśaśca
svanena sarvāndviṣato nijaghnuḥ

नराश्वमातङ्गरथैः समाकुलं
शरासिशक्त्यृष्टिनिपातदुःसहम् ।
अभीरुजुष्टं हतदेहसङ्कुलं
रणाजिरं लोहितमाबभौ तदा

narāśvamātaṅgarathaiḥ samākulaṃ
śarāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsaham |
abhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṅkulaṃ
raṇājiraṃ lohitamābabhau tadā

परस्परं प्रावृणुतां सुदंशितौ

parasparaṃ prāvṛṇutāṃ sudaṃśitau

ततस्त्वदीयाश्च परे च सायकैः
कृतेऽन्धकारे ददृशुर्न किञ्चन ।
भयातुरा एकरथौ समाश्रयं--
स्ततोऽभवत्त्वद्भुतमेव सर्वतः

tatastvadīyāśca pare ca sāyakaiḥ
kṛte'ndhakāre dadṛśurna kiñcana |
bhayāturā ekarathau samāśrayaṃ--
stato'bhavattvadbhutameva sarvataḥ

ततोऽस्त्रमस्त्रेण परस्परं तौ
विधूय वाताविव पूर्वपश्चिमौ ।
घनान्धकारे वितते तमोनुदौ
यथोदितौ तद्वदतीव रेजतुः

tato'stramastreṇa parasparaṃ tau
vidhūya vātāviva pūrvapaścimau |
ghanāndhakāre vitate tamonudau
yathoditau tadvadatīva rejatuḥ

न चाभिसर्तव्यमिति प्रचोदिताः
परे त्वदीयाश्च तथाऽवतस्थिरे ।
महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः
सुरासुराः शम्बरवासवाविव

na cābhisartavyamiti pracoditāḥ
pare tvadīyāśca tathā'vatasthire |
mahārathau tau parivārya sarvataḥ
surāsurāḥ śambaravāsavāviva

मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनै--
र्निनादिते वाहनशङ्खनिस्वनैः ।
तौ सिंहनादैर्बभतुर्नरोत्तमौ
पतङ्गचन्द्राविव दुःसहावुभौ

mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanai--
rninādite vāhanaśaṅkhanisvanaiḥ |
tau siṃhanādairbabhaturnarottamau
pataṅgacandrāviva duḥsahāvubhau

महाधनुर्मण्डुलमध्यगावुभौ
सुवर्चसौ बाणसहस्रदीधिती ।
दिधक्षमाणौ सचराचरं जग--
द्युगान्तसूर्याविव दुःसहौ रणे

mahādhanurmaṇḍulamadhyagāvubhau
suvarcasau bāṇasahasradīdhitī |
didhakṣamāṇau sacarācaraṃ jaga--
dyugāntasūryāviva duḥsahau raṇe

उभावजेयावहितान्तकावुभा--
वुभौ जिघांसू कृतिनौ परस्परम् ।
महाहवे वीतभयौ समीयतु--
र्महेन्द्रजम्भाविव कर्णपाण्डवौ

ubhāvajeyāvahitāntakāvubhā--
vubhau jighāṃsū kṛtinau parasparam |
mahāhave vītabhayau samīyatu--
rmahendrajambhāviva karṇapāṇḍavau

ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ
विमुञ्चमानाविषुभिर्भयानकैः ।
नराश्वनागानमितान्निजघ्नतुः
परस्परं चापि महारथौ नृप

tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau
vimuñcamānāviṣubhirbhayānakaiḥ |
narāśvanāgānamitānnijaghnatuḥ
parasparaṃ cāpi mahārathau nṛpa

ततो विसस्रुः पुनरर्दिता नरा
नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाः ।
सनागपत्त्यश्वरथा दिशो द्रुता--
स्तथा यथा सिंहहता वनौकसः

tato visasruḥ punararditā narā
narottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥ |
sanāgapattyaśvarathā diśo drutā--
stathā yathā siṃhahatā vanaukasaḥ

ततस्तु दुर्योधनभोजसौबलाः
कृपो गुरोश्चापि सुतो महाहवे ।
महारथाः पञ्च धनञ्जयाच्युतौ
शरैः शरीरार्तिकरैरताडयन्

tatastu duryodhanabhojasaubalāḥ
kṛpo guroścāpi suto mahāhave |
mahārathāḥ pañca dhanañjayācyutau
śaraiḥ śarīrārtikarairatāḍayan

धनूंषि तेषामिषुधीन्ध्वजान्हया--
न्रथांश्च सूतांश्च धनञ्जयः शरैः ।
समं प्रमध्याशु परान्समन्ततः
शरोत्तमैर्द्वादशभिन्न सूतजम्

dhanūṃṣi teṣāmiṣudhīndhvajānhayā--
nrathāṃśca sūtāṃśca dhanañjayaḥ śaraiḥ |
samaṃ pramadhyāśu parānsamantataḥ
śarottamairdvādaśabhinna sūtajam

अथाभ्यधावंस्त्वरिताः शतं रथाः
शतं गजाश्चार्जुनमाततायिनः ।
शकास्तुषारा यवनाश्च सादिनः
सहैव काम्भोजवरैर्जिघांसवः

athābhyadhāvaṃstvaritāḥ śataṃ rathāḥ
śataṃ gajāścārjunamātatāyinaḥ |
śakāstuṣārā yavanāśca sādinaḥ
sahaiva kāmbhojavarairjighāṃsavaḥ

वरायुधान्पाणिगतैः शरैः सह
क्षुरैर्न्यकृन्तत्प्रपतञ्शिरांसि च ।
हयांश्च नागांश्च रथांश्च युध्यतो
धनञ्जयऋ शत्रुगणान्क्षितौ क्षिणौत्

varāyudhānpāṇigataiḥ śaraiḥ saha
kṣurairnyakṛntatprapatañśirāṃsi ca |
hayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca yudhyato
dhanañjayaṛ śatrugaṇānkṣitau kṣiṇaut

ततोऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिःस्वनाः
ससाधुवादा हृषितैः समीरिताः ।
निपेतुरप्युत्तमपुष्पवृष्टयः
सुरूपगन्धाः पवनेरिताः शुभाः

tato'ntarikṣe suratūryaniḥsvanāḥ
sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥ |
nipeturapyuttamapuṣpavṛṣṭayaḥ
surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śubhāḥ

तदद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं
समीक्ष्य भूतानि विसिस्मियुस्तदा ।
तवात्मजः सूतसुतश्च न व्यथां
न विस्मयं जग्मतुरेकनिश्चयौ

tadadbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ
samīkṣya bhūtāni visismiyustadā |
tavātmajaḥ sūtasutaśca na vyathāṃ
na vismayaṃ jagmaturekaniścayau

अथाब्रवीद्द्रोणसुतस्तवात्मजं
करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन् ।
प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवै--
रलं विरोधेन धिगस्तु विग्रहम्

athābravīddroṇasutastavātmajaṃ
karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan |
prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavai--
ralaṃ virodhena dhigastu vigraham

हतो गुरुर्ब्रह्मसमो महास्त्रवि--
त्तथैव भीष्मप्रमुखा महारथाः ।
अहं त्ववध्यो मम चापि मातुलः
प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश्चिरम्

hato gururbrahmasamo mahāstravi--
ttathaiva bhīṣmapramukhā mahārathāḥ |
ahaṃ tvavadhyo mama cāpi mātulaḥ
praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiściram

धनञ्जयः स्यास्यति वारितो मया
जनार्दनो नैव विरोधमिच्छति ।
युधिष्ठिरो भूतहिते रतः सदा
वृकोदरस्तद्वशगस्तथा यमौ

dhanañjayaḥ syāsyati vārito mayā
janārdano naiva virodhamicchati |
yudhiṣṭhiro bhūtahite rataḥ sadā
vṛkodarastadvaśagastathā yamau

ध्रुवं हि तप्तोऽसि हतोऽरिभिर्युधि

dhruvaṃ hi tapto'si hato'ribhiryudhi

वृद्धं पितरमालोक्य गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
कृपालुर्धर्मराजो हि याचितः शममेष्यति

vṛddhaṃ pitaramālokya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm |
kṛpālurdharmarājo hi yācitaḥ śamameṣyati

यथोचितं च वै राज्यमनुज्ञास्यति ते प्रभुः ।
विपश्चित्सुमतिर्वीरः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्

yathocitaṃ ca vai rājyamanujñāsyati te prabhuḥ |
vipaścitsumatirvīraḥ sarvaśāstrārthatattvavit

वैरं नेष्यति धर्मात्मा स्वजने नास्त्यतिक्रमः ।
न विग्रहमतिः कृष्णा स्वजने प्रतिनन्दति

vairaṃ neṣyati dharmātmā svajane nāstyatikramaḥ |
na vigrahamatiḥ kṛṣṇā svajane pratinandati

भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
वासुदेवमते चैव पाण्डवस्य च धीमतः ।
स्थास्यन्ति पुरुषव्याघ्रास्तयोर्वचनगौरवात्

bhīmasenārjunau cobhau mādrīputrau ca pāṇḍavau |
vāsudevamate caiva pāṇḍavasya ca dhīmataḥ |
sthāsyanti puruṣavyāghrāstayorvacanagauravāt

रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् ।
जीवने यत्नमातिष्ठ जीवन्भद्राणि पश्यति

rakṣa duryodhanātmānamātmā sarvasya bhājanam |
jīvane yatnamātiṣṭha jīvanbhadrāṇi paśyati

राज्यं श्रीश्चैव भद्रं ते जीवमाने च कल्पते ।
मृतस्य तु खलु कौरव्य नैव राज्यं कुतः सुखम्

rājyaṃ śrīścaiva bhadraṃ te jīvamāne ca kalpate |
mṛtasya tu khalu kauravya naiva rājyaṃ kutaḥ sukham

लोकवृत्तमिदं वृत्तं प्रवृत्तं पश्य भारत ।
शाम्य त्वं पाण्डवैः सार्धं शेषं रक्ष कुलस्य च

lokavṛttamidaṃ vṛttaṃ pravṛttaṃ paśya bhārata |
śāmya tvaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śeṣaṃ rakṣa kulasya ca

मा भूत्स कालः कौरव्य यदाऽहमहितं वचः ।
ब्रूयां कामं महाबाहो माऽवमंस्था वचो मम

mā bhūtsa kālaḥ kauravya yadā'hamahitaṃ vacaḥ |
brūyāṃ kāmaṃ mahābāho mā'vamaṃsthā vaco mama

धर्मिष्ठमिदमत्यर्थं राज्ञश्चैव कुलस्य च ।
एतद्धि परमं श्रेयः कुरुवंशस्य वृद्धये ।
प्रयाहि तं च गान्धारे कुलस्य च सुखावहम्

dharmiṣṭhamidamatyarthaṃ rājñaścaiva kulasya ca |
etaddhi paramaṃ śreyaḥ kuruvaṃśasya vṛddhaye |
prayāhi taṃ ca gāndhāre kulasya ca sukhāvaham

पथ्यमायतिसंयुक्तं कर्णोऽप्यर्जुनमाहवे ।
न जेष्यति नरव्याघ्र इति मे निश्चिता मतिः

pathyamāyatisaṃyuktaṃ karṇo'pyarjunamāhave |
na jeṣyati naravyāghra iti me niścitā matiḥ

रोचतां ते नरश्रेष्ठ ममैतद्वचनं शुभम् ।
अतोऽन्यथा हि राजेन्द्र विनाशः सुमहान्भवेत्

rocatāṃ te naraśreṣṭha mamaitadvacanaṃ śubham |
ato'nyathā hi rājendra vināśaḥ sumahānbhavet

इदं च दृष्टं जगता सह त्वया
कृतं यदेकेन किरीटमालिना ।
यथा न कुर्याद्बलभिन्न चान्तको
न च प्रचेता भगवान्न यक्षराट्

idaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā
kṛtaṃ yadekena kirīṭamālinā |
yathā na kuryādbalabhinna cāntako
na ca pracetā bhagavānna yakṣarāṭ

अतोऽपि भूयान्स्वगुणैर्धनञ्जयो
न चातिवर्तिष्यति मे वचोऽखिलम् ।
तवानुयात्रां च सदा करिष्यति
प्रसीद राजेन्द्र शमं त्वमाप्नुहि

ato'pi bhūyānsvaguṇairdhanañjayo
na cātivartiṣyati me vaco'khilam |
tavānuyātrāṃ ca sadā kariṣyati
prasīda rājendra śamaṃ tvamāpnuhi

ममाभिमानः परमः सदा त्वयि
ब्रवीम्यतस्त्वां परमाच्च सौहृदात् ।
निवारयिष्यामि च कर्णमाहवे
महान्हि मेऽस्ति प्रणयोऽथ सूतजे

mamābhimānaḥ paramaḥ sadā tvayi
bravīmyatastvāṃ paramācca sauhṛdāt |
nivārayiṣyāmi ca karṇamāhave
mahānhi me'sti praṇayo'tha sūtaje

वदन्ति मैत्रीं सहजां विचक्षणा--
स्तथैव साम्ना च धनेन चार्जिताम् ।
प्रतापतश्चोपनतां चतुर्विधां
तदस्ति सर्वं तव पाण्डवेषु

vadanti maitrīṃ sahajāṃ vicakṣaṇā--
stathaiva sāmnā ca dhanena cārjitām |
pratāpataścopanatāṃ caturvidhāṃ
tadasti sarvaṃ tava pāṇḍaveṣu

निसर्गतस्ते तव वीर बान्धवाः
पुनश्च साम्ना हितमाप्नुयुः प्रभो ।
त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रतां गते
हितं कृतं स्याज्जगतस्त्वयाऽतुलम्

nisargataste tava vīra bāndhavāḥ
punaśca sāmnā hitamāpnuyuḥ prabho |
tvayi prasanne yadi mitratāṃ gate
hitaṃ kṛtaṃ syājjagatastvayā'tulam

इतीदमुक्तः सुहृदा वचो हितं
विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाऽब्रवीत् ।
यथा भवानाह सखे तथैव त--
न्ममापि विज्ञापयतो वचः शृणु

itīdamuktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ
vicintya niḥśvasya ca durmanā'bravīt |
yathā bhavānāha sakhe tathaiva ta--
nmamāpi vijñāpayato vacaḥ śṛṇu

निहत्य दुःशासनमुक्तवान्बहु
प्रहस्य शार्दूलवदेष दुर्मतिः ।
वृकोदरस्तद्वृदये मम स्थितं
न तत्परोक्षं भवतः कुतः शमः

nihatya duḥśāsanamuktavānbahu
prahasya śārdūlavadeṣa durmatiḥ |
vṛkodarastadvṛdaye mama sthitaṃ
na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ

न चापि कर्णं प्रसहेद्रणेऽर्जुनो
महागिरिं मेरुमिवोग्रमारुतः ।
न चाश्वसिष्यन्ति पृथात्मजा मयि
प्रसह्य वैरं बहुशो विचिन्त्य

na cāpi karṇaṃ prasahedraṇe'rjuno
mahāgiriṃ merumivogramārutaḥ |
na cāśvasiṣyanti pṛthātmajā mayi
prasahya vairaṃ bahuśo vicintya

न चापि कर्णं गुरुपुत्र संयुगा--
दुपारमेत्यर्हसि वीर भाषितुम् ।
श्रमेण युक्तो महताद्य फल्गुन--
स्तमेष कर्णः प्रसभं हनिष्यति

na cāpi karṇaṃ guruputra saṃyugā--
dupārametyarhasi vīra bhāṣitum |
śrameṇa yukto mahatādya phalguna--
stameṣa karṇaḥ prasabhaṃ haniṣyati

वसुन्धरायाः परिवर्तनं भवे--
द्व्रजेच्च शोषं मकरालयोऽर्णवः ।
प्लवेयुरप्यद्रिवरा महाम्बुधौ
न चार्जुनो जेष्यति कर्णमाहवे

vasundharāyāḥ parivartanaṃ bhave--
dvrajecca śoṣaṃ makarālayo'rṇavaḥ |
plaveyurapyadrivarā mahāmbudhau
na cārjuno jeṣyati karṇamāhave

अपां पृथिव्या नभसो नभस्वतः
सुतिग्मदीप्तेश्च हिरण्यरेतसः ।
अभाव एषामपि सर्वतो भवे--
न्न चार्जुनो जेष्यति कर्णमाहवे

apāṃ pṛthivyā nabhaso nabhasvataḥ
sutigmadīpteśca hiraṇyaretasaḥ |
abhāva eṣāmapi sarvato bhave--
nna cārjuno jeṣyati karṇamāhave

तमेवमुक्त्वाऽप्यनुनीय चासकृ--
त्तवात्मजः स्वाननुशास्ति सैनिकान् ।
द्रुतं घ्नताभिद्रवताहितानिमा--
नहीनसत्वाः किमु जोषमासते

tamevamuktvā'pyanunīya cāsakṛ--
ttavātmajaḥ svānanuśāsti sainikān |
drutaṃ ghnatābhidravatāhitānimā--
nahīnasatvāḥ kimu joṣamāsate