अध्याय 91: कर्ण-अर्जुन आमने-सामने, लोक दो पक्षों में

वृषसेनं हतं दृष्ट्वा क्रोधामर्षसमन्वितः ।
पुत्रशोकोद्भवं वारि नेत्राभ्यां समवासृजत्

vṛṣasenaṃ hataṃ dṛṣṭvā krodhāmarṣasamanvitaḥ |
putraśokodbhavaṃ vāri netrābhyāṃ samavāsṛjat

रथेन कर्णस्तेजस्वी जगामाभिमुखो रिपुम् ।
युद्धायामर्पताम्राक्षः समाहूय धनञ्जयम्

rathena karṇastejasvī jagāmābhimukho ripum |
yuddhāyāmarpatāmrākṣaḥ samāhūya dhanañjayam

तौ रथौ सूर्यसङ्काशौ वैयाघ्रपरिवारितौ ।
समेतौ ददृशुस्तत्र द्वाविवार्कौ समुद्गतौ

tau rathau sūryasaṅkāśau vaiyāghraparivāritau |
sametau dadṛśustatra dvāvivārkau samudgatau

श्वेताश्वौ पुरुषादित्यावास्थितावरिमर्दनौ ।
शुशुभाते महात्मानौ चन्द्रादित्यौ यथा दिवि ।
रथौ चतुर्भिर्जलदैर्भगमित्राविवाम्बरे

śvetāśvau puruṣādityāvāsthitāvarimardanau |
śuśubhāte mahātmānau candrādityau yathā divi |
rathau caturbhirjaladairbhagamitrāvivāmbare

तौ दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः सर्वसैन्यानि मारिष ।
त्रैलोक्यविजये यत्ताविन्द्रवैरोचनाविव

tau dṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ sarvasainyāni māriṣa |
trailokyavijaye yattāvindravairocanāviva

रथज्यातलनिर्हादैर्बाणशङ्खरवैस्तथा ।
तौ रथावभ्यधावन्त क्षत्रियाः सर्व एव हि

rathajyātalanirhādairbāṇaśaṅkharavaistathā |
tau rathāvabhyadhāvanta kṣatriyāḥ sarva eva hi

ध्वजावालोक्य वीराणां विस्मयः समपद्यत ।
हस्तिकक्ष्यां च कर्णस्य वानरं च किरीटिनः

dhvajāvālokya vīrāṇāṃ vismayaḥ samapadyata |
hastikakṣyāṃ ca karṇasya vānaraṃ ca kirīṭinaḥ

तौ रथौ सम्प्रसक्तौ तु दृष्ट्वा भारत पार्थिवाः ।
सिंहनादरवांश्चक्रुः साधुवादांश्च पुष्कलान्

tau rathau samprasaktau tu dṛṣṭvā bhārata pārthivāḥ |
siṃhanādaravāṃścakruḥ sādhuvādāṃśca puṣkalān

श्रुत्वा तयोर्द्वैरथं च तत्र योधाः सहस्रशः ।
चक्रुर्बाहुस्वनांश्चैव तथा बाणरवं महत्

śrutvā tayordvairathaṃ ca tatra yodhāḥ sahasraśaḥ |
cakrurbāhusvanāṃścaiva tathā bāṇaravaṃ mahat

आजघ्नुः कुरवस्तत्र वादित्राणि समन्ततः ।
राधेयमभितो दध्मुः शङ्खाञ्शतसहस्रशः

ājaghnuḥ kuravastatra vāditrāṇi samantataḥ |
rādheyamabhito dadhmuḥ śaṅkhāñśatasahasraśaḥ

तथैव पाण्डवाः सर्वे हर्षयन्तो धनञ्जयम् ।
तूर्यशङ्खनिनादेन दिशः सर्वा व्यनादयन्

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve harṣayanto dhanañjayam |
tūryaśaṅkhaninādena diśaḥ sarvā vyanādayan

क्ष्वेलितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ।
बाहुशब्दैश्च शूराणां कर्णार्जुनसमागमे

kṣvelitāsphoṭitotkruṣṭaistumulaṃ sarvato'bhavat |
bāhuśabdaiśca śūrāṇāṃ karṇārjunasamāgame

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ रथस्थौ रथिनां वरौ ।
प्रगृहीतमहाचापौ शरशक्तिध्वजायुतौ

tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau rathasthau rathināṃ varau |
pragṛhītamahācāpau śaraśaktidhvajāyutau

वर्मिणौ बद्धनिस्त्रिंशौ श्वेताश्वौ शङ्खशोभितौ ।
तूणीरवसम्पन्नौ द्वावप्येतौ सुदर्शनौ

varmiṇau baddhanistriṃśau śvetāśvau śaṅkhaśobhitau |
tūṇīravasampannau dvāvapyetau sudarśanau

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गौ समदौ गोवृषाविव ।
चापविद्युद्ध्वजोपेतौ शस्त्रसम्पत्तियोधिनौ

raktacandanadigdhāṅgau samadau govṛṣāviva |
cāpavidyuddhvajopetau śastrasampattiyodhinau

चामरव्यजनोपैतौ श्वेतच्छत्रोपशोभितौ ।
कृष्णशल्यरथोपेतौ तुल्यरूपौ महारथौ

cāmaravyajanopaitau śvetacchatropaśobhitau |
kṛṣṇaśalyarathopetau tulyarūpau mahārathau

सिंहस्कन्धौ दीर्घभुजौ रक्ताक्षौ हेममालिनौ ।
सिंहस्कन्धप्रतीकाशौ व्यूढोरस्कौ महाबलौ ।
अन्योन्यवधमिच्छन्तावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ

siṃhaskandhau dīrghabhujau raktākṣau hemamālinau |
siṃhaskandhapratīkāśau vyūḍhoraskau mahābalau |
anyonyavadhamicchantāvanyonyajayakāṅkṣiṇau

अन्योन्यमभिधावन्तौ गोष्ठे गोवृषभाविव ।
प्रभिन्नाविव मातङ्गौ सुसंरब्धाविवाचलौ

anyonyamabhidhāvantau goṣṭhe govṛṣabhāviva |
prabhinnāviva mātaṅgau susaṃrabdhāvivācalau

आशीविषशिशुप्रख्यौ यमकालान्तकोपमौ ।
इन्द्रवृत्राविव क्रुद्धौ सूर्यचन्द्रसमप्रभौ

āśīviṣaśiśuprakhyau yamakālāntakopamau |
indravṛtrāviva kruddhau sūryacandrasamaprabhau

महाग्रहाविव क्रुद्धौ युगान्ताय समुत्थितौ ।
देवगर्भौ देवसमौ देवतुल्यौ च रूपतः

mahāgrahāviva kruddhau yugāntāya samutthitau |
devagarbhau devasamau devatulyau ca rūpataḥ

यदृच्छया समायातौ सूर्याचन्द्रमसौ यथा ।
बलिनौ समरे दृप्तौ नानाशस्त्रधरौ युधि

yadṛcchayā samāyātau sūryācandramasau yathā |
balinau samare dṛptau nānāśastradharau yudhi

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ शार्दूलाविव धिष्ठितौ ।
बभूव परमो हर्षस्तावकानां विशाम्पते

tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau śārdūlāviva dhiṣṭhitau |
babhūva paramo harṣastāvakānāṃ viśāmpate

संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत ।
समेतौ पुरुषव्याघ्रौ प्रेक्ष्य कर्णधनञ्जयौ

saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata |
sametau puruṣavyāghrau prekṣya karṇadhanañjayau

उभौ वरायुधधरावुभौ रणकृतश्रमौ ।
उभौ च बाहुशब्देन नादयन्तौ नभस्तलम्

ubhau varāyudhadharāvubhau raṇakṛtaśramau |
ubhau ca bāhuśabdena nādayantau nabhastalam

उभौ विश्रुतकर्माणौ पौरुषेण बलेन च ।
उभौ च सदृशौ युद्धे शम्बरामरराजयोः

ubhau viśrutakarmāṇau pauruṣeṇa balena ca |
ubhau ca sadṛśau yuddhe śambarāmararājayoḥ

कार्तवीर्यसमौ चोभावुभौ दाशरथेः समौ ।
विष्णुवीर्यसमौ चोभावुभौ भवसमौ युधि

kārtavīryasamau cobhāvubhau dāśaratheḥ samau |
viṣṇuvīryasamau cobhāvubhau bhavasamau yudhi

उभौ श्वेतहयौ राजन्रथप्रवरवाहिनौ ।
सारथिप्रवरौ चापि उभौ मद्रजनार्दनौ

ubhau śvetahayau rājanrathapravaravāhinau |
sārathipravarau cāpi ubhau madrajanārdanau

ततो दृष्ट्वा महाराज राजमानौ महारथौ ।
सिद्धचारणसङ्घानां विस्मयः समपद्यत

tato dṛṣṭvā mahārāja rājamānau mahārathau |
siddhacāraṇasaṅghānāṃ vismayaḥ samapadyata

धार्तराष्ट्रास्ततस्तूर्णं सबला भरतर्षभ ।
परिवव्रुर्महात्मानं कर्णमाहवशोभिनम्

dhārtarāṣṭrāstatastūrṇaṃ sabalā bharatarṣabha |
parivavrurmahātmānaṃ karṇamāhavaśobhinam

तथैव पाण्डवा दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
यमौ च चेकितानश्च प्रहृष्टाश्च प्रभद्रकाः

tathaiva pāṇḍavā dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
yamau ca cekitānaśca prahṛṣṭāśca prabhadrakāḥ

नानादेश्याश्च ये शूराः शिष्टा युद्धाभिनन्दिनः ।
ते सर्वे सहिता हृष्टाः परिवव्रुर्धनञ्जयम्

nānādeśyāśca ye śūrāḥ śiṣṭā yuddhābhinandinaḥ |
te sarve sahitā hṛṣṭāḥ parivavrurdhanañjayam

रिरक्षिषन्तः शथ्रुघ्नाः पत्त्यश्वरथकुञ्जराः ।
धनञ्जयस्य विजये धृताः कर्णवधेऽपि च

rirakṣiṣantaḥ śathrughnāḥ pattyaśvarathakuñjarāḥ |
dhanañjayasya vijaye dhṛtāḥ karṇavadhe'pi ca

तथैव तावकाः सर्वे यत्ताः सेनाप्रहारिणः ।
दुर्योधनमुखा राजन्कर्णं जुगुपुराहवे

tathaiva tāvakāḥ sarve yattāḥ senāprahāriṇaḥ |
duryodhanamukhā rājankarṇaṃ jugupurāhave

तावकानां रणे कर्णो ग्लहो ह्यासीद्विशाम्पते ।
तथैव पाण्डवेयानां ग्लहः पार्थोऽभवत्तदा

tāvakānāṃ raṇe karṇo glaho hyāsīdviśāmpate |
tathaiva pāṇḍaveyānāṃ glahaḥ pārtho'bhavattadā

तयोस्तु सभ्यास्तत्रासन्प्रेक्षकाश्चाभवन्युधि ।
तत्रैषां ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौ

tayostu sabhyāstatrāsanprekṣakāścābhavanyudhi |
tatraiṣāṃ glahamānānāṃ dhruvau jayaparājayau

ताभ्यां द्यतं समासक्तं विजयायेतराय वा ।
अस्माकं पाण्डवानां च स्थितानां रणमूर्धनि

tābhyāṃ dyataṃ samāsaktaṃ vijayāyetarāya vā |
asmākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sthitānāṃ raṇamūrdhani

तौ तु स्थितौ महाराज समरे युद्धशालिनौ ।
अन्योन्यं प्रतिसंरब्धावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ

tau tu sthitau mahārāja samare yuddhaśālinau |
anyonyaṃ pratisaṃrabdhāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau

तावुमौ प्रजिहीर्षन्ताविन्द्रवृत्राविव प्रभो ।
भीमरूपधरावास्तां महाधूमाविव ग्रहौ

tāvumau prajihīrṣantāvindravṛtrāviva prabho |
bhīmarūpadharāvāstāṃ mahādhūmāviva grahau

ततोऽन्तरिक्षे सञ्जज्ञे विवादो भरतर्षभ ।
मिथो भेदाश्च भूतानामासन्कर्णार्जुनान्तरे

tato'ntarikṣe sañjajñe vivādo bharatarṣabha |
mitho bhedāśca bhūtānāmāsankarṇārjunāntare

व्याश्रयन्त द्विधा भिन्नाः सर्वे लोकास्तु मारिष ।
देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।
प्रतिपक्षग्रहं चक्रुः कर्णार्जुनसमागमे

vyāśrayanta dvidhā bhinnāḥ sarve lokāstu māriṣa |
devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ |
pratipakṣagrahaṃ cakruḥ karṇārjunasamāgame

द्यौरासीत्कर्णपक्षेऽत्र सनक्षत्रा विशाम्पते ।
भूर्विशाला पार्थमाता पुत्रस्य जयकाङ्क्षिणी

dyaurāsītkarṇapakṣe'tra sanakṣatrā viśāmpate |
bhūrviśālā pārthamātā putrasya jayakāṅkṣiṇī

सागराश्चैव गिरयः सरितश्च नरोत्तम ।
महीजा जलजाश्चैव व्याश्रयन्त किरीटिनम्

sāgarāścaiva girayaḥ saritaśca narottama |
mahījā jalajāścaiva vyāśrayanta kirīṭinam

असुरा यातुधानाश्च गुह्यकाश्च परन्तप ।
कर्णः समभवद्यत्र खेचराणि वयांसि च

asurā yātudhānāśca guhyakāśca parantapa |
karṇaḥ samabhavadyatra khecarāṇi vayāṃsi ca

रत्नानि निधयः सर्वे वेदाश्चाख्यानपञ्चमाः ।
सोपवेदोपनिषदो व्याश्रयन्त किरीटिनम्

ratnāni nidhayaḥ sarve vedāścākhyānapañcamāḥ |
sopavedopaniṣado vyāśrayanta kirīṭinam

वासुकिश्चित्रसेनश्च तक्षकश्चोपतक्षकः ।
महीवियज्जलचराः काद्रवेयाश्च सान्वयाः ।
विषवन्तो महानागा वेगिनश्चार्जुनेऽभवन्

vāsukiścitrasenaśca takṣakaścopatakṣakaḥ |
mahīviyajjalacarāḥ kādraveyāśca sānvayāḥ |
viṣavanto mahānāgā veginaścārjune'bhavan

ऐरावताः सौरभेया वैशालेयाश्च भोगिनः ।
एतेऽभवन्नर्जुनस्य पापाः सर्पाश्च कर्णतः

airāvatāḥ saurabheyā vaiśāleyāśca bhoginaḥ |
ete'bhavannarjunasya pāpāḥ sarpāśca karṇataḥ

ईहामृगा व्यालमृगा मङ्गला मृगपक्षिणः ।
मङ्गलाः पशवश्चैव सिंहव्याघ्रास्तथैव च ।
पार्थस्य विजये राजन्सर्व एव समाश्रिताः

īhāmṛgā vyālamṛgā maṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ |
maṅgalāḥ paśavaścaiva siṃhavyāghrāstathaiva ca |
pārthasya vijaye rājansarva eva samāśritāḥ

वसवो मरुतः साध्या रुद्रा देवाश्विनावपि ।
अग्नी रुद्रश्च सोमश्च पन्नगाश्च दिशो दश ।
कर्णतः समपद्यन्त श्वसृगालवयांसि च

vasavo marutaḥ sādhyā rudrā devāśvināvapi |
agnī rudraśca somaśca pannagāśca diśo daśa |
karṇataḥ samapadyanta śvasṛgālavayāṃsi ca

वसवश्च महेन्द्रेण मरुतश्च सहाग्निना ।
धनञ्जयस्य ते वर्गा आदित्याः कर्णतोऽभवन्

vasavaśca mahendreṇa marutaśca sahāgninā |
dhanañjayasya te vargā ādityāḥ karṇato'bhavan

देवताः पितृभिः सार्धमृषिभिश्च परन्तप ।
तुम्बुरुप्रमुखाः सर्वे गन्धर्वा भरतर्षभ ।
यमौ वैश्रवणश्चैव वरुणश्च यतोऽर्जुनः

devatāḥ pitṛbhiḥ sārdhamṛṣibhiśca parantapa |
tumburupramukhāḥ sarve gandharvā bharatarṣabha |
yamau vaiśravaṇaścaiva varuṇaśca yato'rjunaḥ

देवर्षिब्रह्मर्षिगणाः सर्वे च खचराश्च ये
प्रालेयाः सहमौनेयाः शुभाश्चाप्सरसां गणाः

devarṣibrahmarṣigaṇāḥ sarve ca khacarāśca ye
prāleyāḥ sahamauneyāḥ śubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

सहाप्सरोभिः शुभ्राभिर्देवदूताश्च गुह्यकाः ।
किरीटिनं संश्रिताः स्म पुण्यगन्धा मनोरमाः

sahāpsarobhiḥ śubhrābhirdevadūtāśca guhyakāḥ |
kirīṭinaṃ saṃśritāḥ sma puṇyagandhā manoramāḥ

अमनोज्ञाश्च ये गन्धास्ते सर्वे कर्णमाश्रिताः ।
विपरीतान्यनिष्टानि भवन्ति विनशिष्यताम्

amanojñāśca ye gandhāste sarve karṇamāśritāḥ |
viparītānyaniṣṭāni bhavanti vinaśiṣyatām

ये त्वन्तकाले पुरुषं विपरीतमुपाश्रितम् ।
प्रविशन्ति नरं क्षिप्रं मृत्युकालेऽभ्युपागते ।
ते भावाः सहिताः कर्णं प्रविष्टाः सूतनन्दनम्

ye tvantakāle puruṣaṃ viparītamupāśritam |
praviśanti naraṃ kṣipraṃ mṛtyukāle'bhyupāgate |
te bhāvāḥ sahitāḥ karṇaṃ praviṣṭāḥ sūtanandanam

ओजस्तेजश्च सिद्धिश्च प्रहर्षः सत्यविक्रमौ ।
मनस्तुष्टिर्जयश्चापि तथाऽऽनन्दो नृपोत्तम

ojastejaśca siddhiśca praharṣaḥ satyavikramau |
manastuṣṭirjayaścāpi tathā''nando nṛpottama

ईदृशार्नि नरव्याघ् तस्मिन्सङ्ग्रामसागरे ।
निमित्तानि च शुभ्राणि विविशुर्जिष्णुमाहवे

īdṛśārni naravyāgh tasminsaṅgrāmasāgare |
nimittāni ca śubhrāṇi viviśurjiṣṇumāhave

ऋषयो ब्राह्मणैः सार्धमभजन्त किरीटिनम्

ṛṣayo brāhmaṇaiḥ sārdhamabhajanta kirīṭinam

ततो देवगणैः सार्धं सिद्धाश्च सह चारणैः ।
द्विधा भूता महाराज व्याश्रयन्त नरोत्तमौ

tato devagaṇaiḥ sārdhaṃ siddhāśca saha cāraṇaiḥ |
dvidhā bhūtā mahārāja vyāśrayanta narottamau

विमानानि विचित्राणि गुणवन्ति च सर्वशः ।
समारुह्य समाजग्मुर्द्वैरथं कर्णपार्थयोः ।
अन्तरिक्षे महाराज देवगन्धर्वराक्षसाः

vimānāni vicitrāṇi guṇavanti ca sarvaśaḥ |
samāruhya samājagmurdvairathaṃ karṇapārthayoḥ |
antarikṣe mahārāja devagandharvarākṣasāḥ

एवं सर्वेषु भूतेषु द्विधा भूतेषु भारत ।
आशंसमानेषु जयं राधेयस्यार्जुनस्य च ।
विमानायुतसम्बाधमाकाशमभवत्तदा

evaṃ sarveṣu bhūteṣu dvidhā bhūteṣu bhārata |
āśaṃsamāneṣu jayaṃ rādheyasyārjunasya ca |
vimānāyutasambādhamākāśamabhavattadā

ईहामृगव्यालमृगैर्दिपाश्वरथपङ्क्तिभिः ।
ऊह्यमानाः परे मेघैर्वायुना च मनीषिणः ।
दिदृक्षवः समाजग्मुः कर्णार्जुनसमागमम्

īhāmṛgavyālamṛgairdipāśvarathapaṅktibhiḥ |
ūhyamānāḥ pare meghairvāyunā ca manīṣiṇaḥ |
didṛkṣavaḥ samājagmuḥ karṇārjunasamāgamam

देवदानवगन्धर्वा नागयक्षपतत्रिणः ।
महर्षयो देवगणाः पितरश्च स्वधाभुजः

devadānavagandharvā nāgayakṣapatatriṇaḥ |
maharṣayo devagaṇāḥ pitaraśca svadhābhujaḥ

तपोविद्यौषधीसिदधा नानारूपाम्बरत्विषः ।
अन्तरिक्षे महाराज विवदन्तोऽवतस्थिरे

tapovidyauṣadhīsidadhā nānārūpāmbaratviṣaḥ |
antarikṣe mahārāja vivadanto'vatasthire

ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सार्धं प्रजापतिभिरेव च ।
आस्थितो यानमाकाशे दिव्यं तेजः समागताः

brahmā brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ prajāpatibhireva ca |
āsthito yānamākāśe divyaṃ tejaḥ samāgatāḥ

ततः प्रजापतिस्तूर्णमाजगाम महामते ।
द्वैरथं युधि तं द्रुष्टं कर्णपाण्डवयोस्तदा

tataḥ prajāpatistūrṇamājagāma mahāmate |
dvairathaṃ yudhi taṃ druṣṭaṃ karṇapāṇḍavayostadā

विजित्य कर्णः स्विदिमां वसुन्धरा--
मथार्जुनः स्वित्प्रतिपद्यतेऽखिलाम् ।
इतीश्वरस्यापि बभूव संशयः
प्रजापतेः प्रेक्ष्य तयोर्महद्बलम्

vijitya karṇaḥ svidimāṃ vasundharā--
mathārjunaḥ svitpratipadyate'khilām |
itīśvarasyāpi babhūva saṃśayaḥ
prajāpateḥ prekṣya tayormahadbalam