अध्याय 89: कुणिन्द गजयोद्धाओं का पतन, वृषसेन का पराक्रम

सुकल्पिता हैमवता महोत्कटा
रणाभिकामैः कृतिभिः समास्थिताः ।
सुवर्णजालैर्वितता बभुर्गजा--
स्तथा यथा खे जलदाः सविद्युतः

sukalpitā haimavatā mahotkaṭā
raṇābhikāmaiḥ kṛtibhiḥ samāsthitāḥ |
suvarṇajālairvitatā babhurgajā--
stathā yathā khe jaladāḥ savidyutaḥ

कुणिन्दपुत्रो दशभिर्महायसैः
कृपं ससूताश्वमपीडयद्भृशम् ।
ततः शरद्वत्सुतसायकैर्हतः
सहैव नागेन पपात भूतले

kuṇindaputro daśabhirmahāyasaiḥ
kṛpaṃ sasūtāśvamapīḍayadbhṛśam |
tataḥ śaradvatsutasāyakairhataḥ
sahaiva nāgena papāta bhūtale

कुणिन्दपुत्रावरजस्तु तोमरै--
र्दिवाकरांशुप्रतिमैरयस्मयैः ।
जघान भोजस्य हयानथापतन्
क्षणाद्विशस्ताः कृतवर्मणे हयाः

kuṇindaputrāvarajastu tomarai--
rdivākarāṃśupratimairayasmayaiḥ |
jaghāna bhojasya hayānathāpatan
kṣaṇādviśastāḥ kṛtavarmaṇe hayāḥ

अथापरे द्रौणिहता महाद्विपा--
स्त्रयः ससर्वायुधयोधकेतनाः ।
निपेतुरुर्व्यां व्यसवो विचेतना--
स्तथा यथा वज्रहता महाचलाः

athāpare drauṇihatā mahādvipā--
strayaḥ sasarvāyudhayodhaketanāḥ |
nipetururvyāṃ vyasavo vicetanā--
stathā yathā vajrahatā mahācalāḥ

कुणिन्दराजावरजादनन्तरः
स्तनान्तरे पत्रिवरैरताडयत् ।
तवात्मजं तस्य तवात्मजः शरैः
शितैः शरीरं व्यहनद्द्विपं च तम्

kuṇindarājāvarajādanantaraḥ
stanāntare patrivarairatāḍayat |
tavātmajaṃ tasya tavātmajaḥ śaraiḥ
śitaiḥ śarīraṃ vyahanaddvipaṃ ca tam

स नागराजः सह राजसूनुना
पपात रक्तं बहु सर्वतः क्षरन् ।
महेन्द्रवज्रप्रहतोऽम्बुदागमे
यथा जलं गेरिकपर्वतस्तथा

sa nāgarājaḥ saha rājasūnunā
papāta raktaṃ bahu sarvataḥ kṣaran |
mahendravajraprahato'mbudāgame
yathā jalaṃ gerikaparvatastathā

कुणिन्दपुत्रप्रहितोऽपरो द्विपः
क्राथं ससूताश्वरथं व्यपोथयत् ।
ततोऽपतत्क्राथसराभिघातितः
सहेश्वरो वज्रहतो यथा गिरिः

kuṇindaputraprahito'paro dvipaḥ
krāthaṃ sasūtāśvarathaṃ vyapothayat |
tato'patatkrāthasarābhighātitaḥ
saheśvaro vajrahato yathā giriḥ

रथी द्विपस्थेन हतोऽपतच्छरैः
क्राथाधिपः पर्वतजेन दुर्जयः ।
सवाजिसूतेष्वसनध्वजस्तथा
यथा महावातहतो महाद्रुमः

rathī dvipasthena hato'pataccharaiḥ
krāthādhipaḥ parvatajena durjayaḥ |
savājisūteṣvasanadhvajastathā
yathā mahāvātahato mahādrumaḥ

वृको द्विपस्थं गिरिराजवासिनं
भृशं शरैर्द्वादशभिः पराभिनत् ।
ततो वृकं साश्वरथं महाद्विपो
द्रुतं चतुर्भिरणैर्व्यपोथयत्

vṛko dvipasthaṃ girirājavāsinaṃ
bhṛśaṃ śarairdvādaśabhiḥ parābhinat |
tato vṛkaṃ sāśvarathaṃ mahādvipo
drutaṃ caturbhiraṇairvyapothayat

स पोथितो नागरवेण वीर्यवा--
न्पराभिनद्द्वादशभिः शिलीमुखैः ।
वृकेण बाणाभिहतोऽपतत्क्षितौ
सवारणो बभ्रुसुतेन सार्धम्

sa pothito nāgaraveṇa vīryavā--
nparābhinaddvādaśabhiḥ śilīmukhaiḥ |
vṛkeṇa bāṇābhihato'patatkṣitau
savāraṇo babhrusutena sārdham

कुणिन्दराजस्य सुतोऽपरस्तदा
स चापि शूरः सहसा समर्पितः ।
पपात बाणैः सुबलस्य सूनुना
विषाणपुच्छापरगात्रपातिना

kuṇindarājasya suto'parastadā
sa cāpi śūraḥ sahasā samarpitaḥ |
papāta bāṇaiḥ subalasya sūnunā
viṣāṇapucchāparagātrapātinā

गजेन वाहाञ्शकुनेः कुणिन्दजो
निनाय वैवस्वतमन्दिरं रणे ।
रथं च संक्षुभ्य ननाद नर्दत--
स्ततोऽस्य गान्धारपतिः शिरोऽहरत्

gajena vāhāñśakuneḥ kuṇindajo
nināya vaivasvatamandiraṃ raṇe |
rathaṃ ca saṃkṣubhya nanāda nardata--
stato'sya gāndhārapatiḥ śiro'harat

ततः कुणिन्देषु गतेषु तेषु
प्रहृष्टरूपास्तव ते महारथाः ।
भृशं प्रदरध्मुर्लवणाम्बुसम्भवा--
न्वरांश्च बाणासनपाणयोऽभ्ययुः

tataḥ kuṇindeṣu gateṣu teṣu
prahṛṣṭarūpāstava te mahārathāḥ |
bhṛśaṃ pradaradhmurlavaṇāmbusambhavā--
nvarāṃśca bāṇāsanapāṇayo'bhyayuḥ

तथाऽभवद्युद्धमतीव दारुणं
पुनः कुरूणां सह पाण्डुसृञ्जयैः ।
शरासिशक्त्यृष्टिगदापरश्वथै--
र्नराश्वनागासुहरं भृशाकुलम्

tathā'bhavadyuddhamatīva dāruṇaṃ
punaḥ kurūṇāṃ saha pāṇḍusṛñjayaiḥ |
śarāsiśaktyṛṣṭigadāparaśvathai--
rnarāśvanāgāsuharaṃ bhṛśākulam

रथाश्वमातङ्गपदातयस्ततः
परस्परं विप्रहताः क्षितौ पतन् ।
यथा सविद्युत्तटितो जलप्रदाः
समुत्थितैर्दिग्भ्य इवोग्रमारुतेः

rathāśvamātaṅgapadātayastataḥ
parasparaṃ viprahatāḥ kṣitau patan |
yathā savidyuttaṭito jalapradāḥ
samutthitairdigbhya ivogramāruteḥ

ततः शतानीकहता महागजा
हया रथाः पत्तिगणाश्च तावकाः ।
सुपर्णवातप्रहता यथोरगा--
स्तथा गता गां विवशा विचूर्णिताः

tataḥ śatānīkahatā mahāgajā
hayā rathāḥ pattigaṇāśca tāvakāḥ |
suparṇavātaprahatā yathoragā--
stathā gatā gāṃ vivaśā vicūrṇitāḥ

ततोऽभ्यविद्ध्यद्बहुभिः शितैः शरैः
स विन्दपुत्रो नकुलात्मजं स्मयन् ।
ततोऽस्य कोपाद्विचकर्त नाकुलिः
शिरः क्षुरेणाम्बुजसन्निभाननम्

tato'bhyaviddhyadbahubhiḥ śitaiḥ śaraiḥ
sa vindaputro nakulātmajaṃ smayan |
tato'sya kopādvicakarta nākuliḥ
śiraḥ kṣureṇāmbujasannibhānanam

ततः शतानीकमविध्यदायसै--
स्त्रिभिः शरैः कर्णसुतोऽर्जुनं त्रिभिः ।
त्रिभिश्च भीमं नकुलं च सप्तभि--
र्जनार्दनं द्वादशभिश्च सायकैः

tataḥ śatānīkamavidhyadāyasai--
stribhiḥ śaraiḥ karṇasuto'rjunaṃ tribhiḥ |
tribhiśca bhīmaṃ nakulaṃ ca saptabhi--
rjanārdanaṃ dvādaśabhiśca sāyakaiḥ

तदस्य कर्मातिमनुष्यकर्मणः
समीक्ष्य हृष्टाः कुरवोऽभ्यपूजयन् ।
पराक्रमज्ञास्तु धनञ्जयस्य ये
हुतोऽयमग्नाविति ते तु मेनिरे

tadasya karmātimanuṣyakarmaṇaḥ
samīkṣya hṛṣṭāḥ kuravo'bhyapūjayan |
parākramajñāstu dhanañjayasya ye
huto'yamagnāviti te tu menire