अध्याय 85: अर्जुन संशप्तकों और गजसेना को भगाते हैं

तमायान्तं महावेगैरश्वैः कपिवरध्वजम् ।
युद्धायाभ्यद्रवन्दीराः कुरूणां नवतीं रथाः

tamāyāntaṃ mahāvegairaśvaiḥ kapivaradhvajam |
yuddhāyābhyadravandīrāḥ kurūṇāṃ navatīṃ rathāḥ

कृत्वा संशप्तका घोरं शपथं पारलौकिकम् ।
परिवव्रुर्नरव्याघ्रा नरव्याघ्रं रणेऽर्जुनम्

kṛtvā saṃśaptakā ghoraṃ śapathaṃ pāralaukikam |
parivavrurnaravyāghrā naravyāghraṃ raṇe'rjunam

कृष्णः श्वेतान्महावेगानश्वान्काञ्चनभूषणान् ।
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नान्प्रैषीत्कर्णरथं प्रति

kṛṣṇaḥ śvetānmahāvegānaśvānkāñcanabhūṣaṇān |
muktājālapraticchannānpraiṣītkarṇarathaṃ prati

प्रेक्ष्य कर्णरथं यान्तमरिघ्नं तं धनञ्जयम् ।
बाणवर्षैरभिघ्नन्तः संशप्तकगणा ययुः

prekṣya karṇarathaṃ yāntamarighnaṃ taṃ dhanañjayam |
bāṇavarṣairabhighnantaḥ saṃśaptakagaṇā yayuḥ

त्वरमाणांस्तु तान्सर्वान्ससूतेष्वसनध्वजान् ।
जघान नवतिं वीरानर्जुनो निशितैः शरैः

tvaramāṇāṃstu tānsarvānsasūteṣvasanadhvajān |
jaghāna navatiṃ vīrānarjuno niśitaiḥ śaraiḥ

तेऽपतन्त हता बाणैर्नानारूपैः किरीटिना ।
विमानेभ्यः सुकृतिनः स्वर्गात्पुण्यक्षये यथा

te'patanta hatā bāṇairnānārūpaiḥ kirīṭinā |
vimānebhyaḥ sukṛtinaḥ svargātpuṇyakṣaye yathā

ततः सरथनागाश्वाः कुरवः कुरुसत्तमम् ।
निर्भया भरतश्रेष्ठमभ्यवर्तन्त फल्गुनम्

tataḥ sarathanāgāśvāḥ kuravaḥ kurusattamam |
nirbhayā bharataśreṣṭhamabhyavartanta phalgunam

तदायस्तमनुष्याश्वमुदीर्णवरवारणम् ।
पुत्राणां ते महासैन्यं समरौत्सीद्धनञ्जयम्

tadāyastamanuṣyāśvamudīrṇavaravāraṇam |
putrāṇāṃ te mahāsainyaṃ samarautsīddhanañjayam

शक्त्यृष्टितोमरप्रासैर्गदानिस्त्रिंशसायकैः ।
प्राच्छादयन्महेष्वासाः कुरवः कुरुनन्दनम्

śaktyṛṣṭitomaraprāsairgadānistriṃśasāyakaiḥ |
prācchādayanmaheṣvāsāḥ kuravaḥ kurunandanam

तामन्तरिक्षे विततां शस्त्रवृष्टिं समन्ततः ।
व्यधमत्पाण्डवो बाणैस्तमः सूर्य इवांशुभिः

tāmantarikṣe vitatāṃ śastravṛṣṭiṃ samantataḥ |
vyadhamatpāṇḍavo bāṇaistamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

ततो म्लेच्छाः स्थिता मत्तैस्त्रयोदशशतैर्गजैः ।
पार्श्वतो व्यहनन्पार्थं तव पुत्रस्य शासनात्

tato mlecchāḥ sthitā mattaistrayodaśaśatairgajaiḥ |
pārśvato vyahananpārthaṃ tava putrasya śāsanāt

कर्णिनालीकनाराचैस्तोमरप्रासशक्तिभिः ।
कर्पणैर्भिण्डिपालैश्च रथस्थं पार्थमार्दयन्

karṇinālīkanārācaistomaraprāsaśaktibhiḥ |
karpaṇairbhiṇḍipālaiśca rathasthaṃ pārthamārdayan

तां शस्त्रवृष्टिमतुलां द्विपस्थैः प्रेषितां प्रभुः ।
चिच्छेद निशितैर्भल्लैरर्धचन्द्रैश्च फल्गुनः

tāṃ śastravṛṣṭimatulāṃ dvipasthaiḥ preṣitāṃ prabhuḥ |
ciccheda niśitairbhallairardhacandraiśca phalgunaḥ

अथ तान्द्विरदान्सर्वान्नानालिङ्गैः शरोत्तमैः ।
सपताकध्वजारोहान्गिरीन्वज्रैरिवाभिनत्

atha tāndviradānsarvānnānāliṅgaiḥ śarottamaiḥ |
sapatākadhvajārohāngirīnvajrairivābhinat

ते हेमपुङ्खैरिषुभिरर्दिता हेममालिनः ।
हताः पेतुर्महानागाः साग्रिज्वाला इवाद्रयः

te hemapuṅkhairiṣubhirarditā hemamālinaḥ |
hatāḥ peturmahānāgāḥ sāgrijvālā ivādrayaḥ

ततो गाण्डीवनिर्घोषो महानासीद्विशाम्पते ।
स्तनतां कूजतां चैव मनुष्यगजवाजिनाम्

tato gāṇḍīvanirghoṣo mahānāsīdviśāmpate |
stanatāṃ kūjatāṃ caiva manuṣyagajavājinām

कुञ्चराश्च हता राजन्दद्रुवुस्ते समन्ततः ।
अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश

kuñcarāśca hatā rājandadruvuste samantataḥ |
aśvāśca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa

रथा हीना नहाराज रथिभिर्वाजिभिस्तथा ।
गन्धर्वनगराकारा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः

rathā hīnā nahārāja rathibhirvājibhistathā |
gandharvanagarākārā dṛśyante sma sahasraśaḥ

अश्वारोहा महाराज धावमाना इतस्ततः ।
तत्रतत्रैव दृश्यन्ते निहताः पार्थसायकैः

aśvārohā mahārāja dhāvamānā itastataḥ |
tatratatraiva dṛśyante nihatāḥ pārthasāyakaiḥ

तस्मिन्क्षणे पाण्डवस्य बाह्वोर्बलमदृश्यत ।
यत्सादिनो वारणांश्च रथांश्चैकोऽजयद्युधि

tasminkṣaṇe pāṇḍavasya bāhvorbalamadṛśyata |
yatsādino vāraṇāṃśca rathāṃścaiko'jayadyudhi

असंयुक्ताश्च ते राजन्परिवृत्ता रणं प्रति ।
नरा नागा रथाश्चैव नदन्तोऽर्जुनमभ्ययुः

asaṃyuktāśca te rājanparivṛttā raṇaṃ prati |
narā nāgā rathāścaiva nadanto'rjunamabhyayuḥ

ततस्त्र्येङ्गेण महता बलेन भरतर्षभ ।
दृष्ट्वा परिवृतं राजन्भीमसेनः किरीटिनम्

tatastryeṅgeṇa mahatā balena bharatarṣabha |
dṛṣṭvā parivṛtaṃ rājanbhīmasenaḥ kirīṭinam

हतावशेषानुत्सृज्य त्वदीयान्कतिचिद्रथान् ।
जवेनाभ्यद्रवद्भीमो धनञ्जयरथं प्रति

hatāvaśeṣānutsṛjya tvadīyānkaticidrathān |
javenābhyadravadbhīmo dhanañjayarathaṃ prati

ततस्तत्प्राद्रवत्सैन्यं हतभूयिष्ठमातुरम् ।
दृष्ट्वाऽर्जुनं तदा भीममागतं भ्रातरं प्रति

tatastatprādravatsainyaṃ hatabhūyiṣṭhamāturam |
dṛṣṭvā'rjunaṃ tadā bhīmamāgataṃ bhrātaraṃ prati

हतावशिष्टांस्तुरगानर्जुनेन महाबलः ।
भीमो व्यधमदश्रान्तो गदापाणिर्महाहवे

hatāvaśiṣṭāṃsturagānarjunena mahābalaḥ |
bhīmo vyadhamadaśrānto gadāpāṇirmahāhave

गदापाणिं तदा दृष्ट्वा भीमं भारत भारताः ।
मेनिरे तमनुप्राप्तं दण्डपाणिमिवान्तकम्

gadāpāṇiṃ tadā dṛṣṭvā bhīmaṃ bhārata bhāratāḥ |
menire tamanuprāptaṃ daṇḍapāṇimivāntakam

कालरात्रिमिवात्युग्रां नरनागाश्वभोजनाम् ।
प्राकाराट्टपुरद्वारदारणीमतिदारुणाम्

kālarātrimivātyugrāṃ naranāgāśvabhojanām |
prākārāṭṭapuradvāradāraṇīmatidāruṇām

गदां तुरगनाशाय त्वरन्भीमो व्यवासृजत् ।
सा जघान बहूनश्वानश्वारोहांश्च मारिष

gadāṃ turaganāśāya tvaranbhīmo vyavāsṛjat |
sā jaghāna bahūnaśvānaśvārohāṃśca māriṣa

कांस्यायसतनुत्रांश्च नरानश्वांश्च पाण्डवः ।
पोथयामास गदया सशब्दं तेऽपतन्हताः

kāṃsyāyasatanutrāṃśca narānaśvāṃśca pāṇḍavaḥ |
pothayāmāsa gadayā saśabdaṃ te'patanhatāḥ

दन्तैर्दशन्तो वसुधां शेरते क्षतजोक्षिताः ।
भग्नमूर्धास्थिचरणाः क्रव्यादगणभोजनाः

dantairdaśanto vasudhāṃ śerate kṣatajokṣitāḥ |
bhagnamūrdhāsthicaraṇāḥ kravyādagaṇabhojanāḥ

असृङ्मांसवसाभिश्च तृप्तिमभ्यागता गदा ।
अस्थीन्यप्यश्नती तस्थौ कालरात्रीव दुर्दृशा

asṛṅmāṃsavasābhiśca tṛptimabhyāgatā gadā |
asthīnyapyaśnatī tasthau kālarātrīva durdṛśā

सहस्राणि दशाश्वानां हत्वा पत्तींश्च भूयसः ।
भीमोऽभ्यधावत्सङ्क्रुद्धो गदापाणिरितस्ततः

sahasrāṇi daśāśvānāṃ hatvā pattīṃśca bhūyasaḥ |
bhīmo'bhyadhāvatsaṅkruddho gadāpāṇiritastataḥ

गदापाणिं ततो भीमं दृष्ट्वा भारत तावकाः ।
मेनिरे समनुप्राप्तं कालदण्‍डोद्यतं यमम्

gadāpāṇiṃ tato bhīmaṃ dṛṣṭvā bhārata tāvakāḥ |
menire samanuprāptaṃ kāladaṇ‍ḍodyataṃ yamam

स मत्त इव मातङ्गः सङ्क्रुद्धः पाण्डुनन्दनः ।
प्रविवेश गजानीकं मकरः सागरं यथा

sa matta iva mātaṅgaḥ saṅkruddhaḥ pāṇḍunandanaḥ |
praviveśa gajānīkaṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā

विगाह्य च गजानीकं प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
क्षणेन भीमः सङ्क्रुद्धस्तन्निन्ये यमसादनम्

vigāhya ca gajānīkaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
kṣaṇena bhīmaḥ saṅkruddhastanninye yamasādanam

गजान्सकङ्कटान्मत्तान्सारोहान्सपताकिनः ।
पततः समपश्याम सपक्षान्पर्वतानिव

gajānsakaṅkaṭānmattānsārohānsapatākinaḥ |
patataḥ samapaśyāma sapakṣānparvatāniva

हत्वा तु तद्गजानीकं भीमसेनो महाबलः ।
पुनः स्वरथमास्थाय पृष्ठतोऽर्जुनमभ्ययात्

hatvā tu tadgajānīkaṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
punaḥ svarathamāsthāya pṛṣṭhato'rjunamabhyayāt

ततः पराङ्मुखीभूतं निरुत्साहं बलं तव ।
तदानीं तु महाराज प्रायशः शस्त्रवेष्टितम्

tataḥ parāṅmukhībhūtaṃ nirutsāhaṃ balaṃ tava |
tadānīṃ tu mahārāja prāyaśaḥ śastraveṣṭitam

विलम्बमानं तत्सैन्यभप्रगल्भमवस्थितम् ।
दृष्ट्वा प्राच्छादयद्बाणैरर्जुनः शस्त्रवृष्टिभिः

vilambamānaṃ tatsainyabhapragalbhamavasthitam |
dṛṣṭvā prācchādayadbāṇairarjunaḥ śastravṛṣṭibhiḥ

नराश्वरथमातङ्गा युधि गाण्डीवधन्वना ।
शरव्रातैश्चिता रेजुः कदम्बा इव केसरैः

narāśvarathamātaṅgā yudhi gāṇḍīvadhanvanā |
śaravrātaiścitā rejuḥ kadambā iva kesaraiḥ

ततः कुरुणामभवदार्तनादो महान्नृप ।
नराश्वनागासुहनान्दृष्ट्वा बाणान्किरीटिनः

tataḥ kuruṇāmabhavadārtanādo mahānnṛpa |
narāśvanāgāsuhanāndṛṣṭvā bāṇānkirīṭinaḥ

हाहाकृतं भृशं त्रस्तं लीयमानं परस्परम् ।
अलातचक्रवत्सैन्यं तदा बभ्राम तावकम्

hāhākṛtaṃ bhṛśaṃ trastaṃ līyamānaṃ parasparam |
alātacakravatsainyaṃ tadā babhrāma tāvakam

ततोऽर्जुनशरध्वस्तं कुरूणां सुमहद्बलम् ।
न ह्यत्रासीदनिर्भिन्नो रथः सादी हयो गजः

tato'rjunaśaradhvastaṃ kurūṇāṃ sumahadbalam |
na hyatrāsīdanirbhinno rathaḥ sādī hayo gajaḥ

आदीप्तमिव तत्सैन्यं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् ।
आसीत्स्वशोणितक्लिन्नं रौद्रं नष्टं विशाम्पते

ādīptamiva tatsainyaṃ śaraiśchinnatanucchadam |
āsītsvaśoṇitaklinnaṃ raudraṃ naṣṭaṃ viśāmpate

तत्सैन्यं हतभूयिष्ठमाहतं निशितैः शरैः ।
न जहौ समरं प्राप्य फल्गुनं शत्रुतापनम्

tatsainyaṃ hatabhūyiṣṭhamāhataṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
na jahau samaraṃ prāpya phalgunaṃ śatrutāpanam

तत्राद्भुतमपश्याम कौरवाणां पराक्रमम् ।
वध्यमानोऽपि यत्पार्थं न जहौ भरतर्षभ

tatrādbhutamapaśyāma kauravāṇāṃ parākramam |
vadhyamāno'pi yatpārthaṃ na jahau bharatarṣabha

तं दृष्ट्वा विक्रमं तस्य कुरवः सव्यसाचिनः ।
निराशाः समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते

taṃ dṛṣṭvā vikramaṃ tasya kuravaḥ savyasācinaḥ |
nirāśāḥ samapadyanta sarve karṇasya jīvite

अविषह्यं तु पार्थस्य शरसंस्पर्शमाहवे ।
मत्वा न्यवर्तन्कुरवो जिता गाण्डीवधन्वना

aviṣahyaṃ tu pārthasya śarasaṃsparśamāhave |
matvā nyavartankuravo jitā gāṇḍīvadhanvanā

ते हित्वा समरे पार्थं वध्यमानाश्च सायकैः ।
प्रदुद्रुवुर्दिशो भीताश्चुक्रुशुश्चापि सूतजम्

te hitvā samare pārthaṃ vadhyamānāśca sāyakaiḥ |
pradudruvurdiśo bhītāścukruśuścāpi sūtajam

तान्विद्रावयते पार्थः किरञ्शरशतान्बहून् ।
हर्षयन्पाण्डवीं सेनां राजानं च युधिष्ठिरम्

tānvidrāvayate pārthaḥ kirañśaraśatānbahūn |
harṣayanpāṇḍavīṃ senāṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram

पुत्रास्तव महाराज जग्मुः कर्णरथं प्रति ।
अगाधे मज्जतां तेषां द्वीपः कर्णोऽभवत्तदा

putrāstava mahārāja jagmuḥ karṇarathaṃ prati |
agādhe majjatāṃ teṣāṃ dvīpaḥ karṇo'bhavattadā

कुरवो हि महाराज निर्विषाः पन्नगा इव ।
कर्णमेवोपलीयन्त भयाद्गाण्डीवघन्वनः

kuravo hi mahārāja nirviṣāḥ pannagā iva |
karṇamevopalīyanta bhayādgāṇḍīvaghanvanaḥ

यथा सर्वाणि भूतानि मृत्योर्भीतानि मारिष ।
उपलीयन्ति सन्त्रासाद्धर्मं लोकपरायणम्

yathā sarvāṇi bhūtāni mṛtyorbhītāni māriṣa |
upalīyanti santrāsāddharmaṃ lokaparāyaṇam

तथा कर्णं महेष्वासं पुत्रास्तव नराधिप ।
उपालीयन्त सन्त्रासात्पाण्डवस्य महात्मनः

tathā karṇaṃ maheṣvāsaṃ putrāstava narādhipa |
upālīyanta santrāsātpāṇḍavasya mahātmanaḥ

ताञ्शोणितपरिक्लिन्नान्विषमस्थाञ्शरातुरान् ।
मा भैष्टेत्यब्रवीत्कर्णो भीतानाविष्टचेतसः

tāñśoṇitapariklinnānviṣamasthāñśarāturān |
mā bhaiṣṭetyabravītkarṇo bhītānāviṣṭacetasaḥ

सम्भग्नं हि बलं दृष्ट्वा बलात्पार्थेन तावकम् ।
धनुर्विस्फारयन्कर्णस्तस्थौ शत्रुजिघांसया

sambhagnaṃ hi balaṃ dṛṣṭvā balātpārthena tāvakam |
dhanurvisphārayankarṇastasthau śatrujighāṃsayā

तान्प्रद्रुतान्कुरून्दृष्ट्वा कर्णः शस्त्रभृतां वरः ।
सञ्चिन्तयित्वा पार्थस्य वधे दध्रे मनः श्वसन्

tānpradrutānkurūndṛṣṭvā karṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
sañcintayitvā pārthasya vadhe dadhre manaḥ śvasan

विस्फार्य सुमहच्चापं ततश्चाधिरथिर्वृषः ।
पाञ्चालान्पुनराधावत्पश्यतः सव्यसाचिनः

visphārya sumahaccāpaṃ tataścādhirathirvṛṣaḥ |
pāñcālānpunarādhāvatpaśyataḥ savyasācinaḥ

ततः क्षणेन क्षितिपाः क्षतजप्रतिमेक्षणाः ।
शरौघैश्छादयामासुर्महामेघा इवाचलम्

tataḥ kṣaṇena kṣitipāḥ kṣatajapratimekṣaṇāḥ |
śaraughaiśchādayāmāsurmahāmeghā ivācalam

ततः शरसहस्राणि कर्णमुक्तानि मारिष ।
पाञ्चालानां हरत्प्राणांस्तमांसीव तमोनुदः

tataḥ śarasahasrāṇi karṇamuktāni māriṣa |
pāñcālānāṃ haratprāṇāṃstamāṃsīva tamonudaḥ

महदासीत्तदा युद्धं पाञ्चालानां महामते ।
वध्यतां सूतपुत्रेण मित्रार्थे मित्रगृद्धिना

mahadāsīttadā yuddhaṃ pāñcālānāṃ mahāmate |
vadhyatāṃ sūtaputreṇa mitrārthe mitragṛddhinā