अध्याय 86: कर्ण का पाञ्चालों पर प्रहार, भीम-दुःशासन आमने-सामने

ततः कर्णः कुरुषु प्रद्रुतेषु
वरूथिना श्वेतहयेन राजन् ।
पाञ्चालपुत्रान्व्यधमत्सूतपुत्रो
महेषुमिर्वात इवाभ्रसङ्घान्

tataḥ karṇaḥ kuruṣu pradruteṣu
varūthinā śvetahayena rājan |
pāñcālaputrānvyadhamatsūtaputro
maheṣumirvāta ivābhrasaṅghān

सूतं रथादञ्जलिकैर्निपात्य
जघान चाश्वाञ्जनमेजयस्य ।
शतानीकं सुतसोमं च भल्लै--
रवाकिरद्धनुषी चाप्यकृन्तत्

sūtaṃ rathādañjalikairnipātya
jaghāna cāśvāñjanamejayasya |
śatānīkaṃ sutasomaṃ ca bhallai--
ravākiraddhanuṣī cāpyakṛntat

धृष्टद्युम्नं निर्बिभेदाथ षड्भि--
र्जघानाश्वान्दक्षिणांस्तस्य सङ्ख्ये ।
हत्वा चाश्वान्सात्यकेः सूतपुत्रः
कैकेयपुत्रं न्यवधीद्विशोकम्

dhṛṣṭadyumnaṃ nirbibhedātha ṣaḍbhi--
rjaghānāśvāndakṣiṇāṃstasya saṅkhye |
hatvā cāśvānsātyakeḥ sūtaputraḥ
kaikeyaputraṃ nyavadhīdviśokam

तमभ्यधावन्निहते कुमारे
सेनापतिः कैकयो मित्रवर्मा ।
शरैर्विधुन्वन्भृशमुग्रवेगैः
कर्णात्मजं चाप्यहनत्सुदेवम्

tamabhyadhāvannihate kumāre
senāpatiḥ kaikayo mitravarmā |
śarairvidhunvanbhṛśamugravegaiḥ
karṇātmajaṃ cāpyahanatsudevam

तस्यार्धचन्द्रैस्त्रिभिरुच्चकर्त
प्रहस्य बाहू च शिरश्च कर्णः ।
स स्यन्दनाद्गामगमद्गतासुः
परश्वथैः साल इवावरुग्णः

tasyārdhacandraistribhiruccakarta
prahasya bāhū ca śiraśca karṇaḥ |
sa syandanādgāmagamadgatāsuḥ
paraśvathaiḥ sāla ivāvarugṇaḥ

हताश्वमञ्जोगमिभिः सुषेणः
शिनिप्रवीरं निशितैः पृषत्कैः ।
प्रच्छाद्य नृत्यन्निव कर्णपुत्रः
शैनेयबाणाभिहतः पपात

hatāśvamañjogamibhiḥ suṣeṇaḥ
śinipravīraṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ |
pracchādya nṛtyanniva karṇaputraḥ
śaineyabāṇābhihataḥ papāta

पुत्रे हते क्रोधपरीतयेताः
कर्णः शिनीनां प्रवरं जिघांसुः ।
हतोऽसि हे सात्यक इत्युदीर्य
व्यवासृजद्बाणममित्रसाहम्

putre hate krodhaparītayetāḥ
karṇaḥ śinīnāṃ pravaraṃ jighāṃsuḥ |
hato'si he sātyaka ityudīrya
vyavāsṛjadbāṇamamitrasāham

तमस्य चिच्छेद शरं शिखण्डी
त्रिभिस्त्रिभिश्च प्रतुतोद कर्णम् ।
शिखण्डिनः कार्मुकं च ध्वजं च
च्छित्त्वा क्षुराभ्यां न्यहनत्सुजातः

tamasya ciccheda śaraṃ śikhaṇḍī
tribhistribhiśca pratutoda karṇam |
śikhaṇḍinaḥ kārmukaṃ ca dhvajaṃ ca
cchittvā kṣurābhyāṃ nyahanatsujātaḥ

शिखण्डिनं षड्भिरविध्यदुग्रो
धार्ष्टद्युम्नेः स शिरश्चोच्चकर्त ।
ततोऽभिनत्सुतसोमं क्षुरेण
सुसञ्झितेनाधिरथिर्महात्मा

śikhaṇḍinaṃ ṣaḍbhiravidhyadugro
dhārṣṭadyumneḥ sa śiraścoccakarta |
tato'bhinatsutasomaṃ kṣureṇa
susañjhitenādhirathirmahātmā

अथाक्रन्दे तुमुले वर्तमाने
धार्ष्टद्युम्ने निहते तत्र कृष्णः ।
अपाञ्चाल्यं क्रियते याहि पार्थ
कर्णं जहीलाब्रवीद्राजसिंह

athākrande tumule vartamāne
dhārṣṭadyumne nihate tatra kṛṣṇaḥ |
apāñcālyaṃ kriyate yāhi pārtha
karṇaṃ jahīlābravīdrājasiṃha

ततः प्रहस्याशु नरप्रवीरो
रथं रथेनाधिरथेर्जगाम ।
भये तेषां त्राणमिच्छन्सुबाहु--
रभ्याहतानां रथयूथपेन

tataḥ prahasyāśu narapravīro
rathaṃ rathenādhiratherjagāma |
bhaye teṣāṃ trāṇamicchansubāhu--
rabhyāhatānāṃ rathayūthapena

ततोऽपरे भारत दुष्प्रकम्प्याः
पाञ्चालानां रथसङ्घाः समेताः ।
प्रतिश्रिता ह्यन्तरिक्षे ग्रहाभा
धनुःप्रवीरास्तु रथप्रवीराः

tato'pare bhārata duṣprakampyāḥ
pāñcālānāṃ rathasaṅghāḥ sametāḥ |
pratiśritā hyantarikṣe grahābhā
dhanuḥpravīrāstu rathapravīrāḥ

विस्फार्य गाण्डीवमथोग्रघोषं
ज्यया समाहत्य तले भृशं च ।
बाणान्धकारं सहसैव कृत्वा
जघान नागाश्वरथध्वजांश्च

visphārya gāṇḍīvamathograghoṣaṃ
jyayā samāhatya tale bhṛśaṃ ca |
bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā
jaghāna nāgāśvarathadhvajāṃśca

[प्रतिश्रुतः प्राचरदन्तरिक्षे
गुहा गिरीणामपतन्वयांसि ।
यन्मण्डलज्येन विजृम्भमाणो
रौद्रे मुहूर्तेऽभ्यपतत्किरीटी ॥]

[pratiśrutaḥ prācaradantarikṣe
guhā girīṇāmapatanvayāṃsi |
yanmaṇḍalajyena vijṛmbhamāṇo
raudre muhūrte'bhyapatatkirīṭī ||]

तं भीमसेनोऽनुययौ रथेन
पृष्ठे रक्षन्पाण्डवमेकवीरः ।
तौ राजपुत्रौ त्वरितौ रथाभ्यां
कर्णाय यातावरिभिर्विषक्तौ

taṃ bhīmaseno'nuyayau rathena
pṛṣṭhe rakṣanpāṇḍavamekavīraḥ |
tau rājaputrau tvaritau rathābhyāṃ
karṇāya yātāvaribhirviṣaktau

तत्रान्तरे सुमहान्सूतपुत्र--
श्चक्रे युद्धं सोमकान्सम्प्रमथ्य ।
रथाश्वमातङ्गणाञ्जघान
प्रच्छादयामास शरैर्दिशश्च

tatrāntare sumahānsūtaputra--
ścakre yuddhaṃ somakānsampramathya |
rathāśvamātaṅgaṇāñjaghāna
pracchādayāmāsa śarairdiśaśca

तमुत्तमौजा जनमेजयश्च
क्रुद्धौ युधामन्युशिखण्डिनौ च ।
कर्णं बिभेदुः सहिताः पृषत्कैः
सन्नर्दमानाः सह पार्षतेन

tamuttamaujā janamejayaśca
kruddhau yudhāmanyuśikhaṇḍinau ca |
karṇaṃ bibheduḥ sahitāḥ pṛṣatkaiḥ
sannardamānāḥ saha pārṣatena

ते पञ्च पाञ्चालरथाः समेता
वैकर्तनं कर्णमभिद्रवन्तः ।
तस्माद्रथाच्च्यावयितुं न शेकु--
र्धैर्यात्कृतात्मानमिवेन्द्रियार्थाः

te pañca pāñcālarathāḥ sametā
vaikartanaṃ karṇamabhidravantaḥ |
tasmādrathāccyāvayituṃ na śeku--
rdhairyātkṛtātmānamivendriyārthāḥ

तेषां धनूंषि ध्वजवाजिसूतां--
स्तूर्णं पताकाश्च निकृत्य बाणैः ।
तान्पाञ्चालानभ्यहनत्पृवत्कैः
कर्णस्ततः सिंह इवोन्ननाद

teṣāṃ dhanūṃṣi dhvajavājisūtāṃ--
stūrṇaṃ patākāśca nikṛtya bāṇaiḥ |
tānpāñcālānabhyahanatpṛvatkaiḥ
karṇastataḥ siṃha ivonnanāda

तस्यास्यतस्तानभिनिघ्नतश्च
ज्याबाणहस्तस्य धनुःस्वेनन ।
साद्रिद्रुमा स्यात्पृथिवी विशीर्णे--
त्यतीव मत्वा जनता व्यपीदत्

tasyāsyatastānabhinighnataśca
jyābāṇahastasya dhanuḥsvenana |
sādridrumā syātpṛthivī viśīrṇe--
tyatīva matvā janatā vyapīdat

स शक्रचापप्रतिमेन धन्वना
भृशायतेनाधिरथिः शरान्सृजन् ।
बभौ रणे दीप्तमरीचिमण्डलो
यथांशुमाली परिवेषवांस्तथा

sa śakracāpapratimena dhanvanā
bhṛśāyatenādhirathiḥ śarānsṛjan |
babhau raṇe dīptamarīcimaṇḍalo
yathāṃśumālī pariveṣavāṃstathā

शिखण्डिनं द्वादशभिः पराभिन--
च्छितैः शरैः षड्भिरथोत्तमौजसम् ।
त्रिभिर्युधामन्युमविध्यदाशुगै--
स्त्रिभिस्त्रिभिः सोमकपार्षतात्मजौ

śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhiḥ parābhina--
cchitaiḥ śaraiḥ ṣaḍbhirathottamaujasam |
tribhiryudhāmanyumavidhyadāśugai--
stribhistribhiḥ somakapārṣatātmajau

पराजिताः पञ्च महारथास्तु ते
महाहवे सूतसुतेन मारिष ।
निरुद्यमास्तस्थुरमित्रनन्दना
यथेन्द्रियार्थात्मवता पराजिताः

parājitāḥ pañca mahārathāstu te
mahāhave sūtasutena māriṣa |
nirudyamāstasthuramitranandanā
yathendriyārthātmavatā parājitāḥ

निमज्जतस्तानथ कर्णसागरे
विपन्ननावो वणिजो यथार्णवे ।
उद्दध्रिरे नौभिरिवार्णवाद्रथैः
सुकल्पितैर्द्रौपदिजाः स्वमातुलान्

nimajjatastānatha karṇasāgare
vipannanāvo vaṇijo yathārṇave |
uddadhrire naubhirivārṇavādrathaiḥ
sukalpitairdraupadijāḥ svamātulān

ततः शिनीनामृषभः शितैः शरै--
र्निकृत्य कर्णप्रहितानिषून्वहून् ।
विदार्य कर्णं निशितैरयस्मयै--
स्तवात्मजं ज्येष्ठमविध्यदष्टमिः

tataḥ śinīnāmṛṣabhaḥ śitaiḥ śarai--
rnikṛtya karṇaprahitāniṣūnvahūn |
vidārya karṇaṃ niśitairayasmayai--
stavātmajaṃ jyeṣṭhamavidhyadaṣṭamiḥ

कृपोऽथ भोजश्च तवात्मजस्तथा
स्वयं च कर्णो निशितैरताडयत् ।
स तैश्चतुर्भिर्युयुधे यदूत्तमो
दिगीश्वरैर्दैत्यपतिर्यथा तथा

kṛpo'tha bhojaśca tavātmajastathā
svayaṃ ca karṇo niśitairatāḍayat |
sa taiścaturbhiryuyudhe yadūttamo
digīśvarairdaityapatiryathā tathā

समाततेनेष्वसनेन कूजता
महास्वनेनाशनिपातदीधितिः ।
बभूव दुर्धर्षतरः स सात्यकिः
शरन्नभोमध्यगतो यथा रविः

samātateneṣvasanena kūjatā
mahāsvanenāśanipātadīdhitiḥ |
babhūva durdharṣataraḥ sa sātyakiḥ
śarannabhomadhyagato yathā raviḥ

पुनः समास्थाय रथान्सुदंशिताः
शिनिप्रवीरं जुगुपुः परन्तपाः ।
समेत्य पाञ्चालमहारथा रणे
मरुद्रणाः शक्रमिवारिनिग्रहे

punaḥ samāsthāya rathānsudaṃśitāḥ
śinipravīraṃ jugupuḥ parantapāḥ |
sametya pāñcālamahārathā raṇe
marudraṇāḥ śakramivārinigrahe

ततोऽभवद्युद्धमतीव दारुणं
तवाहितानां तव सैनिकैः सह ।
रथाश्वमातङ्गविनाशनं तथा
यथा सुराणामसुरैः पुराऽभवत्

tato'bhavadyuddhamatīva dāruṇaṃ
tavāhitānāṃ tava sainikaiḥ saha |
rathāśvamātaṅgavināśanaṃ tathā
yathā surāṇāmasuraiḥ purā'bhavat

रथा द्विपा वाजिपदातयस्तथा
भ्रमन्ति नानाविधशस्त्रवेष्टिताः ।
परस्परेणाभिहताश्च चस्खलु--
र्विनेदुरार्ता व्यसवोऽपतंस्तथा

rathā dvipā vājipadātayastathā
bhramanti nānāvidhaśastraveṣṭitāḥ |
paraspareṇābhihatāśca caskhalu--
rvinedurārtā vyasavo'pataṃstathā

तथागतं भीममभीस्तवात्मजः
ससार राजावरजः किरञ्शरैः ।
तमभ्यधावत्त्वरितो वृकोदरो
महारुरुं सिंह इवाभिपेदिवान्

tathāgataṃ bhīmamabhīstavātmajaḥ
sasāra rājāvarajaḥ kirañśaraiḥ |
tamabhyadhāvattvarito vṛkodaro
mahāruruṃ siṃha ivābhipedivān

ततस्तयोर्युद्धमतीव दारुणं
प्रदीव्यतोः प्राणदुरोदरं द्वयोः ।
परस्परेणाभिनिविष्टरोषयो--
रुदग्रयोः शम्बरशक्रयोर्यथा

tatastayoryuddhamatīva dāruṇaṃ
pradīvyatoḥ prāṇadurodaraṃ dvayoḥ |
paraspareṇābhiniviṣṭaroṣayo--
rudagrayoḥ śambaraśakrayoryathā

शरैः शरीरार्तिकरैः सुतेजनै--
र्निजघ्नतुस्तावितरेतरं भृशम् ।
सकृत्प्रभिन्नाविव वासितान्तरे
महागजौ दोर्भिरदीनघातिनौ

śaraiḥ śarīrārtikaraiḥ sutejanai--
rnijaghnatustāvitaretaraṃ bhṛśam |
sakṛtprabhinnāviva vāsitāntare
mahāgajau dorbhiradīnaghātinau

आलोक्य तौ चैव परस्परं ततः
समं च शूरौ च ससारथी तदा ।
भीमोऽब्रवीद्याहि दुःशासनाय
दुःशासनो याहि वृकोदराय

ālokya tau caiva parasparaṃ tataḥ
samaṃ ca śūrau ca sasārathī tadā |
bhīmo'bravīdyāhi duḥśāsanāya
duḥśāsano yāhi vṛkodarāya

तयो रथौ सारथिसम्प्रचोदितौ
समं रथौ तौ महसा समीयतुः ।
नानायुधच्छत्रपताकिकाध्वजौ
दिवीव पूर्वं बलशक्रयो रणे

tayo rathau sārathisampracoditau
samaṃ rathau tau mahasā samīyatuḥ |
nānāyudhacchatrapatākikādhvajau
divīva pūrvaṃ balaśakrayo raṇe

दिष्ट्याऽसि दुःशासन अद्य दृष्टः
क्षणं प्रतीच्छे सहवृद्धि मूलम् ।
चिरोदितं यन्मया ते सभायां
कृष्णाभिमर्शेन गृहाण मत्तः

diṣṭyā'si duḥśāsana adya dṛṣṭaḥ
kṣaṇaṃ pratīcche sahavṛddhi mūlam |
ciroditaṃ yanmayā te sabhāyāṃ
kṛṣṇābhimarśena gṛhāṇa mattaḥ

स एवमुक्तस्तु ततो महात्मा
दुःशासनो वाक्यमुवाच वीरः ।
सर्वं स्मरन्नेव विसंस्मरामि
उदीर्यमाणं शृणु भीमसेन

sa evamuktastu tato mahātmā
duḥśāsano vākyamuvāca vīraḥ |
sarvaṃ smaranneva visaṃsmarāmi
udīryamāṇaṃ śṛṇu bhīmasena

स्मरामि चात्मप्रभवं चिराय
यज्जातुषे वेश्मनि रात्र्यहानि ।
विश्वासहीना मृगयां चरन्तो
वसन्ति सर्वत्र निराकृतास्तु

smarāmi cātmaprabhavaṃ cirāya
yajjātuṣe veśmani rātryahāni |
viśvāsahīnā mṛgayāṃ caranto
vasanti sarvatra nirākṛtāstu

महाभयं रात्र्यहानि स्मरन्त--
स्तथोपभोगाच्च सुखाच्च हीनाः ।
वनेष्वटन्तो गिरिगह्वराणि
पाञ्चालराजस्य पुरं प्रविष्टाः

mahābhayaṃ rātryahāni smaranta--
stathopabhogācca sukhācca hīnāḥ |
vaneṣvaṭanto girigahvarāṇi
pāñcālarājasya puraṃ praviṣṭāḥ

मायां यूयं कामपि सम्प्रविष्टा
यतो वृतः कृष्णया फल्गुनो वः ।
संभूय पापैस्तदनार्यवृत्तं
कृतं तदा मातृकृतानुरूपम्

māyāṃ yūyaṃ kāmapi sampraviṣṭā
yato vṛtaḥ kṛṣṇayā phalguno vaḥ |
saṃbhūya pāpaistadanāryavṛttaṃ
kṛtaṃ tadā mātṛkṛtānurūpam

एका वृता पञ्चभिः साभिपन्ना ।
ह्यलज्जमानेश्च परस्परस्य ।
स्मरे सभायां सुबलात्मजेन
दासीकृता यत्सह कृष्णया च

ekā vṛtā pañcabhiḥ sābhipannā |
hyalajjamāneśca parasparasya |
smare sabhāyāṃ subalātmajena
dāsīkṛtā yatsaha kṛṣṇayā ca

इत्येवमुक्तस्तु तवात्मजेन
पाण्डोः सुतः कोपवशं भृशं
धनुः क्षुराभ्यां ध्वजमेव चाच्छिनत् ।
ललाटमप्यस्य बिभेद पत्रिणा

ityevamuktastu tavātmajena
pāṇḍoḥ sutaḥ kopavaśaṃ bhṛśaṃ
dhanuḥ kṣurābhyāṃ dhvajameva cācchinat |
lalāṭamapyasya bibheda patriṇā

शिरश्च कायात्प्रजहार सारथेः ॥
स राजपुत्रोऽन्यदवाप्य कार्मुकं
वृकोदरं द्वादशभिः पराभिनत् ।
स्वयं नियच्छंस्तुरगानजिह्मगैः

śiraśca kāyātprajahāra sāratheḥ ||
sa rājaputro'nyadavāpya kārmukaṃ
vṛkodaraṃ dvādaśabhiḥ parābhinat |
svayaṃ niyacchaṃsturagānajihmagaiḥ

शरैश्च भीमं पुनरप्यवीवृषत्

śaraiśca bhīmaṃ punarapyavīvṛṣat