अध्याय 7: कर्ण का कौरव सेनापति पद पर अभिषेक

हते द्रोणे महेष्वासे तस्मिन्नहनि भारत ।
कृते च मोघसंकल्पे द्रोणपुत्रे महारथे

hate droṇe maheṣvāse tasminnahani bhārata |
kṛte ca moghasaṃkalpe droṇaputre mahārathe

द्रवमाणे महाराज कौरवाणां बलार्णवे ।
व्यूह्य पार्थः स्वकं सैन्यमतिष्ठद्वातृभिर्वृतः

dravamāṇe mahārāja kauravāṇāṃ balārṇave |
vyūhya pārthaḥ svakaṃ sainyamatiṣṭhadvātṛbhirvṛtaḥ

तमवस्थितमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ ।
विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वा पौरुषेण न्यवारयत्

tamavasthitamājñāya putraste bharatarṣabha |
vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā pauruṣeṇa nyavārayat

स्वमनीकमवस्थाप्य बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।
युद्धा च सुचिरं कालं पाण्डवैः सह भारत

svamanīkamavasthāpya bāhuvīryamupāśritaḥ |
yuddhā ca suciraṃ kālaṃ pāṇḍavaiḥ saha bhārata

लब्धलक्षैः परैर्हष्टैर्व्यायच्छद्भिश्चिरं तदा ।
सन्ध्याकालं समासाद्य प्रत्याहारमकारयत्

labdhalakṣaiḥ parairhaṣṭairvyāyacchadbhiściraṃ tadā |
sandhyākālaṃ samāsādya pratyāhāramakārayat

निवेश्य बलवद्वोरं क्षुत्पिपासाबलैर्युतम् ।
श्रमेण महता युक्तं तथा द्रोणवधेन च

niveśya balavadvoraṃ kṣutpipāsābalairyutam |
śrameṇa mahatā yuktaṃ tathā droṇavadhena ca

दीनरूपा रणे कर्म कृत्वा घोरं च शर्वरीम् ।
विशं प्राप्य सा सेना विश्रम्य मुदिताऽभवत्

dīnarūpā raṇe karma kṛtvā ghoraṃ ca śarvarīm |
viśaṃ prāpya sā senā viśramya muditā'bhavat

कृत्वाऽवहारं सैन्यानां प्रविश्य शिबिरं स्वकम् ।
कुरवः सहिता मन्त्रं मन्त्रयाञ्चक्रिरे मिथः

kṛtvā'vahāraṃ sainyānāṃ praviśya śibiraṃ svakam |
kuravaḥ sahitā mantraṃ mantrayāñcakrire mithaḥ

पर्यङ्केषु परार्ध्येषु स्पर्ध्यास्तरणवत्सु च ।
वरासनेषूपविष्टाः सुखशय्यास्विवामराः

paryaṅkeṣu parārdhyeṣu spardhyāstaraṇavatsu ca |
varāsaneṣūpaviṣṭāḥ sukhaśayyāsvivāmarāḥ

ततो दुर्योधनो राजा साम्ना परमवल्गुना ।
तानाभाष्य महेष्वासान्प्राप्तकालमभाषत

tato duryodhano rājā sāmnā paramavalgunā |
tānābhāṣya maheṣvāsānprāptakālamabhāṣata

मतं मतिमतां श्रेष्ठाः सर्वे प्रब्रूत मा चिरम् ।
एवङ्गतेन यत्कार्यं भवेत्कार्यतरं नृपाः

mataṃ matimatāṃ śreṣṭhāḥ sarve prabrūta mā ciram |
evaṅgatena yatkāryaṃ bhavetkāryataraṃ nṛpāḥ

एवमुक्ते नरेन्द्रेण नरसिंहा युयुत्सवः ।
चक्रुर्नानाविधाश्चेष्टाः सिंहासनगतास्तदा

evamukte narendreṇa narasiṃhā yuyutsavaḥ |
cakrurnānāvidhāśceṣṭāḥ siṃhāsanagatāstadā

तेषां निशाम्येङ्गितानि युद्धे प्राणाञ्जुहूषताम् ।
समुद्वीक्ष्य मुखं राज्ञो बालार्कसमवर्चसम् ।
आचार्यपुत्रो मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यमाददे

teṣāṃ niśāmyeṅgitāni yuddhe prāṇāñjuhūṣatām |
samudvīkṣya mukhaṃ rājño bālārkasamavarcasam |
ācāryaputro medhāvī vākyajño vākyamādade

रागो योगस्तथा दाक्ष्यां नयश्चेत्यर्थसाधकाः ।
उपायाः पण्डितैः प्रोक्तास्ते तु दैवमुपाश्रिताः

rāgo yogastathā dākṣyāṃ nayaścetyarthasādhakāḥ |
upāyāḥ paṇḍitaiḥ proktāste tu daivamupāśritāḥ

लोकप्रवीरा येऽस्माकं देवकल्पा महारथाः ।
नीतिमन्तस्तथा युक्ता दक्षा रक्ताश्च ते हताः

lokapravīrā ye'smākaṃ devakalpā mahārathāḥ |
nītimantastathā yuktā dakṣā raktāśca te hatāḥ

न त्वेव कार्यं नैराश्यमस्माभिर्विजयं प्रति ।
सुनीतैरिह सर्वार्थैर्दैवमप्यनुलोम्यते

na tveva kāryaṃ nairāśyamasmābhirvijayaṃ prati |
sunītairiha sarvārthairdaivamapyanulomyate

ते वयं प्रवरं नॄणां सर्वैर्योधगुणैर्युतम् ।
कर्णमेवाभिषेभ्यामः सैनापत्येन भारत

te vayaṃ pravaraṃ nṝṇāṃ sarvairyodhaguṇairyutam |
karṇamevābhiṣebhyāmaḥ saināpatyena bhārata

कर्णं सेनापतिं कृत्वा प्रमथिष्यामहे रिपून्

karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā pramathiṣyāmahe ripūn

एष ह्यतिबलः शूरः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
वैवस्वत इवासह्यः शक्तो जेतुं रणे निपून्

eṣa hyatibalaḥ śūraḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ |
vaivasvata ivāsahyaḥ śakto jetuṃ raṇe nipūn

एतदाचार्यतनयाच्छ्रुत्वा राजंस्तवात्मजः ।
दुर्योधनो महाराज भृशं प्रीतमनास्तदा

etadācāryatanayācchrutvā rājaṃstavātmajaḥ |
duryodhano mahārāja bhṛśaṃ prītamanāstadā

आशां बहुमतीं चक्रे वर्णं प्रति स वै तदा ।
हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णो जेष्यति पाण्डवान्

āśāṃ bahumatīṃ cakre varṇaṃ prati sa vai tadā |
hate bhīṣme ca droṇe ca karṇo jeṣyati pāṇḍavān

तामाशां हृदये कृत्वा समाश्वस्य च भारत ।
[ततो दुर्योधनः प्रीतः प्रियं श्रुत्वाऽस्य तद्वचः ।
प्रीतिसत्कारसंयुक्तं तथ्यमात्महितं शूभम् ॥]

tāmāśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvasya ca bhārata |
[tato duryodhanaḥ prītaḥ priyaṃ śrutvā'sya tadvacaḥ |
prītisatkārasaṃyuktaṃ tathyamātmahitaṃ śūbham ||]

स्वं मनः समवस्थाप्य बाहुवीर्यमुपाश्रितः

svaṃ manaḥ samavasthāpya bāhuvīryamupāśritaḥ

प्रियसत्कारसंयुक्तं तथ्यमात्महिते रतम् ।
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत्

priyasatkārasaṃyuktaṃ tathyamātmahite ratam |
duryodhano mahārāja rādheyamidamabravīt

कर्ण जानामि ते वीर्यं सौहृदं परमं मयि ।
तथाऽपि त्वां महाबाहो प्रवक्ष्यामि हितं वचः

karṇa jānāmi te vīryaṃ sauhṛdaṃ paramaṃ mayi |
tathā'pi tvāṃ mahābāho pravakṣyāmi hitaṃ vacaḥ

श्रुत्वा यथेष्टं च कुरु वीर यत्तव रोचते ।
भवान्प्राज्ञतमो नित्यं मम चैव परा गतिः

śrutvā yatheṣṭaṃ ca kuru vīra yattava rocate |
bhavānprājñatamo nityaṃ mama caiva parā gatiḥ

भीष्मद्रोणावतिरथौ हतौ सेनापती मम ।
सेनापतिर्भवानस्तु ताभ्यां द्रविणवत्तरः

bhīṣmadroṇāvatirathau hatau senāpatī mama |
senāpatirbhavānastu tābhyāṃ draviṇavattaraḥ

वृद्धो च तौ महेष्वासौ सापेक्षो च धनञ्जये ।
मानितौ च मया वीरौ राधेय वचनात्तव

vṛddho ca tau maheṣvāsau sāpekṣo ca dhanañjaye |
mānitau ca mayā vīrau rādheya vacanāttava

पितामहत्वं सम्प्रेक्ष्य पाण्डुपुत्रा महारणे ।
रक्षितास्तात भीष्मेण दिवसानि दशैव तु

pitāmahatvaṃ samprekṣya pāṇḍuputrā mahāraṇe |
rakṣitāstāta bhīṣmeṇa divasāni daśaiva tu

न्यस्तशस्त्रे तु भवति हतो भीष्मः पितामहः ।
शिखण्डिनं पुरुस्कृत्य फल्गुनेन महाहवे

nyastaśastre tu bhavati hato bhīṣmaḥ pitāmahaḥ |
śikhaṇḍinaṃ puruskṛtya phalgunena mahāhave

हते तस्मिन्महेष्वासे शरतल्पगते तथा ।
त्वयोक्ते पुरुषव्याघ्र द्रोणो ह्यासीत्पुरःसरः

hate tasminmaheṣvāse śaratalpagate tathā |
tvayokte puruṣavyāghra droṇo hyāsītpuraḥsaraḥ

तेनापि रक्षिताः पार्थाः शिष्यत्वादिति मे मतिः ।
स चापि निहतो वृद्धो धृष्टद्युम्नेन सत्वरम्

tenāpi rakṣitāḥ pārthāḥ śiṣyatvāditi me matiḥ |
sa cāpi nihato vṛddho dhṛṣṭadyumnena satvaram

निहताभ्यां प्रधानाभ्यां ताभ्यामतुलविक्रम ।
त्वत्समं समरे योधं नान्यं पश्यामि चिन्तयन्

nihatābhyāṃ pradhānābhyāṃ tābhyāmatulavikrama |
tvatsamaṃ samare yodhaṃ nānyaṃ paśyāmi cintayan

भवानेव तु नः शक्तो विजयाय न संशयः ।
पूर्वं मध्ये च पश्चाश्च तथैव विहितं हितम्

bhavāneva tu naḥ śakto vijayāya na saṃśayaḥ |
pūrvaṃ madhye ca paścāśca tathaiva vihitaṃ hitam

स भवान्धुर्यवत्सङ्ख्ये धुरमुद्वोऽढुमर्हति ।
अभिषेचय सैनान्ये स्वयमात्मानमात्मना

sa bhavāndhuryavatsaṅkhye dhuramudvo'ḍhumarhati |
abhiṣecaya sainānye svayamātmānamātmanā

देवतानां यथा स्कन्दः सेनानीः प्रभुरव्ययः ।
तथा भवानिमां सेनां धार्तराष्ट्रीं बिभर्तु वै

devatānāṃ yathā skandaḥ senānīḥ prabhuravyayaḥ |
tathā bhavānimāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrīṃ bibhartu vai

जहि शत्रुगणान्सर्वान्महेन्द्रो दानवानिव ।
अवस्थितं रमे दृष्ट्वा पाण्डवास्त्वां महारथाः ।
द्रविष्यन्ति च पाञ्चाला विष्णुं दृष्ट्वेव दानवाः

jahi śatrugaṇānsarvānmahendro dānavāniva |
avasthitaṃ rame dṛṣṭvā pāṇḍavāstvāṃ mahārathāḥ |
draviṣyanti ca pāñcālā viṣṇuṃ dṛṣṭveva dānavāḥ

तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकर्षैतां महाचमूम्

tasmāttvaṃ puruṣavyāghra prakarṣaitāṃ mahācamūm

भवत्यवस्थिते यत्ते पाण्डवा मन्दचेतसः ।
द्रविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालाः सृञ्जयाश्च ह ।

bhavatyavasthite yatte pāṇḍavā mandacetasaḥ |
draviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālāḥ sṛñjayāśca ha |

यथा ह्यभ्युदितः सूर्यः प्रतपन्स्वेन तेजसा ।
व्यपोहति तमस्तीव्रं तथा शत्रून्प्रतापय

yathā hyabhyuditaḥ sūryaḥ pratapansvena tejasā |
vyapohati tamastīvraṃ tathā śatrūnpratāpaya

एवमुक्तस्तु राधेयो राज्ञा दुर्योधनेन ह ।
राज्ञां मध्ये महाबाहुः प्रीतात्मा स महाबलः ।
हर्षयन्नब्रवीत्कर्णो दुर्योधनमिदं वचः

evamuktastu rādheyo rājñā duryodhanena ha |
rājñāṃ madhye mahābāhuḥ prītātmā sa mahābalaḥ |
harṣayannabravītkarṇo duryodhanamidaṃ vacaḥ

उक्तमेतन्मया पूर्वं गान्धारे तव सन्निधौ ।
जेष्यामि पाण्डवान्सर्वान्सपुत्रान्सजनार्दनान्

uktametanmayā pūrvaṃ gāndhāre tava sannidhau |
jeṣyāmi pāṇḍavānsarvānsaputrānsajanārdanān

सेनापतिर्भविष्यामि तवाहं नात्र संशयः ।
स्थिरो भव महाराज जितान्विद्वि च पाण्डवान्

senāpatirbhaviṣyāmi tavāhaṃ nātra saṃśayaḥ |
sthiro bhava mahārāja jitānvidvi ca pāṇḍavān

एवमुक्तो महाराज ततो दुर्याधनो नृपः ।
उत्तस्थौ राजभिः सार्धं देवैरिव शतक्रतुः

evamukto mahārāja tato duryādhano nṛpaḥ |
uttasthau rājabhiḥ sārdhaṃ devairiva śatakratuḥ

सैनापत्येन सत्कर्तुं कर्णं स्कन्दमिवामराः ।
ततोऽभिषिषिचुः कर्णं विधिदृष्टेन कर्मणा

saināpatyena satkartuṃ karṇaṃ skandamivāmarāḥ |
tato'bhiṣiṣicuḥ karṇaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

दुर्योधनमुक्ता राजन्राजानो विजयैषिणः ।
शातकुम्भमयैः कुम्भेर्माहेयैश्चाभिमन्त्रितैः

duryodhanamuktā rājanrājāno vijayaiṣiṇaḥ |
śātakumbhamayaiḥ kumbhermāheyaiścābhimantritaiḥ

तोयपूर्णैर्विषाणैश्च द्विपखङ्गमहर्षभैः ।
मणिमुक्तायुतैश्चान्यैः पुण्यगन्धैस्तथौषधैः

toyapūrṇairviṣāṇaiśca dvipakhaṅgamaharṣabhaiḥ |
maṇimuktāyutaiścānyaiḥ puṇyagandhaistathauṣadhaiḥ

औदुम्बरे सुखासीनमासने क्षौमसंवृते ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना सम्भारैश्च सुसम्भृतैः

audumbare sukhāsīnamāsane kṣaumasaṃvṛte |
śāstradṛṣṭena vidhinā sambhāraiśca susambhṛtaiḥ

ब्राह्मणः क्षत्रिया वैश्यास्तथा शूद्राश्च सम्मताः ।
तुष्टुवुस्तं महात्मानमभिषिक्तं वरासने

brāhmaṇaḥ kṣatriyā vaiśyāstathā śūdrāśca sammatāḥ |
tuṣṭuvustaṃ mahātmānamabhiṣiktaṃ varāsane

ततोऽभिषिक्ते राजेन्द्र निष्कैर्गोभिर्धनेन च ।
वाचयामास विप्राग्र्यान्राधेयः परवीरहा

tato'bhiṣikte rājendra niṣkairgobhirdhanena ca |
vācayāmāsa viprāgryānrādheyaḥ paravīrahā

स व्यरोचत राधेयः सूतमागधबन्दिभिः ।
स्तूयमानो यथा भानुरुदये ब्रह्मवादिभिः

sa vyarocata rādheyaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ |
stūyamāno yathā bhānurudaye brahmavādibhiḥ

ततः पुण्याहघोषेण वादित्रनिनदेन च ।
जयशब्देन शूराणां तुमुलः सर्वतोऽभवत्

tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa vāditraninadena ca |
jayaśabdena śūrāṇāṃ tumulaḥ sarvato'bhavat

जयेत्यूचुर्नृपाः सर्वे राधेयं तत्र सङ्गताः

jayetyūcurnṛpāḥ sarve rādheyaṃ tatra saṅgatāḥ

जय पार्थान्सगोविन्दान्सानुगांस्तान्महामृधे ।
इति तं बन्दिनः प्राहुर्द्विजाश्च पुरुषर्षभम्

jaya pārthānsagovindānsānugāṃstānmahāmṛdhe |
iti taṃ bandinaḥ prāhurdvijāśca puruṣarṣabham

जहि पार्थान्सपाञ्चालान्राधेय विजयाय नः ।
उद्यन्निव सदा भानुस्तमांस्युग्रैर्गभस्तिभिः

jahi pārthānsapāñcālānrādheya vijayāya naḥ |
udyanniva sadā bhānustamāṃsyugrairgabhastibhiḥ

न ह्यलं त्वद्विसृष्टानां शराणां वै सकेशवाः ।
उलूकाः सूर्यरश्मीनां ज्वलतामिव दर्शने

na hyalaṃ tvadvisṛṣṭānāṃ śarāṇāṃ vai sakeśavāḥ |
ulūkāḥ sūryaraśmīnāṃ jvalatāmiva darśane

न हि पार्थाः सपाञ्चालाः स्थातुं शक्तास्तवाग्रतः ।
आत्तवज्रस्य समरे महेन्द्रस्येव दानवाः

na hi pārthāḥ sapāñcālāḥ sthātuṃ śaktāstavāgrataḥ |
āttavajrasya samare mahendrasyeva dānavāḥ

स सत्कृतः स्तूयमानः सुहृद्गणवृतो रुषा ।
कर्णो दुर्योधनं वाक्यमब्रवीत्प्रहसन्प्रियम्

sa satkṛtaḥ stūyamānaḥ suhṛdgaṇavṛto ruṣā |
karṇo duryodhanaṃ vākyamabravītprahasanpriyam

दुर्योधनाद्य सगणं पाण्डूनां प्रवरैः सह ।
फल्गुनं सूदयिष्यामि त्वत्प्रियार्थं सबान्धवम्

duryodhanādya sagaṇaṃ pāṇḍūnāṃ pravaraiḥ saha |
phalgunaṃ sūdayiṣyāmi tvatpriyārthaṃ sabāndhavam

सपर्वतार्णवद्वीपां शाधि गां गतपाण्डवाम् ।
पुत्रपौत्रप्रपौत्रेषु प्रतिष्ठां गमयिष्यमि

saparvatārṇavadvīpāṃ śādhi gāṃ gatapāṇḍavām |
putrapautraprapautreṣu pratiṣṭhāṃ gamayiṣyami

नासह्यं विद्यते मह्यं त्वत्प्रियार्थमरिन्दम ।
सत्यधर्मानुरक्तस्य सिद्धिरात्मवतो यथा

nāsahyaṃ vidyate mahyaṃ tvatpriyārthamarindama |
satyadharmānuraktasya siddhirātmavato yathā

अभिषिक्तस्तु राघेयः प्रभया सोऽमितप्रभः ।
अत्यरिच्यत रूपेण दिवाकर इवापरः

abhiṣiktastu rāgheyaḥ prabhayā so'mitaprabhaḥ |
atyaricyata rūpeṇa divākara ivāparaḥ

सैनापत्ये तु राधेयमभिषिच्य सुतस्तव ।
अमन्यत तदात्मानं कृतार्थं कालचोदितः

saināpatye tu rādheyamabhiṣicya sutastava |
amanyata tadātmānaṃ kṛtārthaṃ kālacoditaḥ

कर्णोऽपि राज्ञः संप्राप्य सैनापत्यमरिन्दमः ।
योगमाज्ञापयामास सूर्यस्योदयनं प्रति

karṇo'pi rājñaḥ saṃprāpya saināpatyamarindamaḥ |
yogamājñāpayāmāsa sūryasyodayanaṃ prati

तव पुत्रैर्वृतः कर्णः शुशुभे तत्र भारत ।
देवैरिव यथा स्कन्दः सङ्ग्रामे तारकामये

tava putrairvṛtaḥ karṇaḥ śuśubhe tatra bhārata |
devairiva yathā skandaḥ saṅgrāme tārakāmaye