अध्याय 6: धृतराष्ट्र दैव को दोष देकर प्रश्न करते हैं

श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च ।
त्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम्

śriyā kulena yaśasā tapasā ca śrutena ca |
tvāmadya santo manyante yayātimiva nāhuṣam

श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिव ।
पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः

śrute maharṣipratimaḥ kṛtakṛtyo'si pārthiva |
paryavasthāpayātmānaṃ mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ

दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।
यत्र सालप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे

daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam |
yatra sālapratīkāśaḥ karṇo'hanyata saṃyuge

हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान् ।
प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः

hatvā yudhiṣṭhirānīkaṃ pāñcālānāṃ rathavrajān |
pratāpya śaravarṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ

मोहियित्वा रणे पार्थान्वज्नहस्त इवासुरान् ।
स कथं निहतः शेते वायुरुग्ण इव द्रुमः

mohiyitvā raṇe pārthānvajnahasta ivāsurān |
sa kathaṃ nihataḥ śete vāyurugṇa iva drumaḥ

शोकस्यान्तं न पश्यामि पारं जलनिधेरिव ।
चिन्ता मे वर्धतेऽतीव मुमूर्षा चापि जायते

śokasyāntaṃ na paśyāmi pāraṃ jalanidheriva |
cintā me vardhate'tīva mumūrṣā cāpi jāyate

कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य च ।
अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य सञ्जय

karṇasya nidhanaṃ śrutvā vijayaṃ phalgunasya ca |
aśraddheyamahaṃ manye vadhaṃ karṇasya sañjaya

वज्रसारमिदं नूनं हृदयं दुर्भिदं मम ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते

vajrasāramidaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ durbhidaṃ mama |
yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ karṇaṃ na dīryate

आर्युर्नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः

āryurnūnaṃ sudīrghaṃ me vihitaṃ daivataiḥ purā |
yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā jīvāmīha suduḥkhitaḥ

धिग्जीवितमिदं चैव सुहृद्वीनस्य सञ्जय ।
अद्य चाहं दशामेतां गतः सञ्जय गर्हिताम् ।
कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः

dhigjīvitamidaṃ caiva suhṛdvīnasya sañjaya |
adya cāhaṃ daśāmetāṃ gataḥ sañjaya garhitām |
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi śocyaḥ sarvasya mandadhīḥ

अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः ।
परिभूतः कथं सूत परैः शक्ष्यामि जीवितुम्

ahameva purā bhūtvā sarvalokasya satkṛtaḥ |
paribhūtaḥ kathaṃ sūta paraiḥ śakṣyāmi jīvitum

दुःखाद्दुःखतरं भन्ये प्राप्तवानस्मि सञ्जय ।
भीष्मद्रोणवधेनैव कर्णस्य च महात्मनः

duḥkhādduḥkhataraṃ bhanye prāptavānasmi sañjaya |
bhīṣmadroṇavadhenaiva karṇasya ca mahātmanaḥ

नावशेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि ।
सहि पारं महानासीत्पुत्राणां मम सञ्जय

nāvaśeṣaṃ prapaśyāmi sūtaputre hate yudhi |
sahi pāraṃ mahānāsītputrāṇāṃ mama sañjaya

युद्धे हि निहतः शूरो विसृजन्सायकान्बहून् ।
को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम्

yuddhe hi nihataḥ śūro visṛjansāyakānbahūn |
ko hi me jīvitenārthastamṛte puruṣarṣabham

रथादाधिरथिर्नूनं न्यपतत्सायकार्दितः ।
पर्वतस्येव शिखरं व ज्रपाताद्विदारितम्

rathādādhirathirnūnaṃ nyapatatsāyakārditaḥ |
parvatasyeva śikharaṃ va jrapātādvidāritam

स शेते पृथिवीं नूनं शोभयन्रुधिरोक्षितः ।
मातङ्ग इव मत्तेन मताङ्गेन निपातितः

sa śete pṛthivīṃ nūnaṃ śobhayanrudhirokṣitaḥ |
mātaṅga iva mattena matāṅgena nipātitaḥ

यो बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम् ।
सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम्

yo balaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ yato bhayam |
so'rjunena hataḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām

स हि वीरो महेष्वासो मित्राणामभयङ्करः ।
शेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव पुरा बलः

sa hi vīro maheṣvāso mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ |
śete vinihato vīraḥ śakreṇeva purā balaḥ

पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम् ।
दुर्योधनस्य लोभश्च समान्येतानि सञ्जय

paṅgorivādhvagamanaṃ daridrasyeva kāmitam |
duryodhanasya lobhaśca samānyetāni sañjaya

अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत्तु जायते ।
अहो नु बलवद्दैवं कालश्च दुरतिक्रमः

anyathā cintitaṃ kāryamanyathā tattu jāyate |
aho nu balavaddaivaṃ kālaśca duratikramaḥ

पलायमानः कृपणो दीनात्मा दीनपौरुषः ।
कच्चिद्विनिहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम

palāyamānaḥ kṛpaṇo dīnātmā dīnapauruṣaḥ |
kaccidvinihataḥ sūta putro duḥśāsano mama

कच्चिन्न दीनाचरितं कृतवांस्तात संयुगे ।
कच्चिन्न निहतः शूरा यथाऽन्ये क्षत्रियर्षभाः

kaccinna dīnācaritaṃ kṛtavāṃstāta saṃyuge |
kaccinna nihataḥ śūrā yathā'nye kṣatriyarṣabhāḥ

युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धमिति सर्वदा ।
दुर्योधनो नाभ्यगृह्णान्मूढः पथ्यमिवौषधम्

yudhiṣṭhirasya vacanaṃ mā yuddhamiti sarvadā |
duryodhano nābhyagṛhṇānmūḍhaḥ pathyamivauṣadham

शतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना ।
पानीयं याचितः पार्थः सोविध्यन्मेदिनीतलम्

śatalpe śayānena bhīṣmeṇa sumahātmanā |
pānīyaṃ yācitaḥ pārthaḥ sovidhyanmedinītalam

जलस्य धारां जनितां दृष्ट्वा पाण्डुसुतेन च ।
अब्रवीत्स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः

jalasya dhārāṃ janitāṃ dṛṣṭvā pāṇḍusutena ca |
abravītsa mahābāhustāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

प्रशमाद्वि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु वः ।
भ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह

praśamādvi bhavecchāntirmadantaṃ yuddhamastu vaḥ |
bhrātṛbhāvena pṛthivīṃ bhuṅkṣva pāṇḍusutaiḥ saha

अकुर्वन्वचनं तस्य नूनं शोचति पुत्रकः ।
तदिदं समनुप्राप्त वचनं दीर्घदर्शिनः

akurvanvacanaṃ tasya nūnaṃ śocati putrakaḥ |
tadidaṃ samanuprāpta vacanaṃ dīrghadarśinaḥ

अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च सञ्जय ।
द्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः

ahaṃ tu nihatāmātyo hataputraśca sañjaya |
dyūtataḥ kṛcchramāpanno lūnapakṣa iva dvijaḥ

यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च सञ्जय ।
विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः

yathā hi śakuniṃ gṛhya chittvā pakṣau ca sañjaya |
visarjayanti saṃhṛṣṭāḥ krīḍamānāḥ kumārakāḥ

लूनपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते ।
तथाहमपि सम्प्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः

lūnapakṣatayā tasya gamanaṃ nopapadyate |
tathāhamapi samprāpto lūnapakṣa iva dvijaḥ

क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्ज्ञातिर्बन्धुवर्जितः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः

kṣīṇaḥ sarvārthahīnaśca nirjñātirbandhuvarjitaḥ |
kāṃ diśaṃ pratipatsyāmi dīnaḥ śatruvaśaṃ gataḥ

इत्येवं धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहुदुःखितः ।
प्रोवाच सञ्जयं भूयः सोकव्याकुलमानसः

ityevaṃ dhṛtarāṣṭro'tha vilapya bahuduḥkhitaḥ |
provāca sañjayaṃ bhūyaḥ sokavyākulamānasaḥ

योऽजयत्सर्वकाम्भोजानम्बष्ठान्कैकयैः सह ।
गान्धारांश्च विदेहांश्च जित्वा कार्यार्थमाहवे

yo'jayatsarvakāmbhojānambaṣṭhānkaikayaiḥ saha |
gāndhārāṃśca videhāṃśca jitvā kāryārthamāhave

दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं योऽजयत्पृथिवीं प्रभुः ।
स जितः पाण्डवैः शूरैः समरे वाहुशालिभिः

duryodhanasya vṛddhyarthaṃ yo'jayatpṛthivīṃ prabhuḥ |
sa jitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samare vāhuśālibhiḥ

तस्मिन्हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना ।
के वीराः पर्यतिष्ठन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

tasminhate maheṣvāse karṇe yudhi kirīṭinā |
ke vīrāḥ paryatiṣṭhanta tanmamācakṣva sañjaya

कच्चिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणे ।
उक्तं त्वया पुरा तात यथा वीरो निपातितः

kaccinnaikaḥ parityaktaḥ pāṇḍavairnihato raṇe |
uktaṃ tvayā purā tāta yathā vīro nipātitaḥ

भीष्ममप्रतियुध्यन्तं शिखम्डी सायकोत्तमैः ।
पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम्

bhīṣmamapratiyudhyantaṃ śikhamḍī sāyakottamaiḥ |
pātayāmāsa samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam

तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधि ।
धर्मराजवचः श्रुत्वा अश्वत्थामा हतस्त्विति

tathā draupadinā droṇo nyastasarvāyudho yudhi |
dharmarājavacaḥ śrutvā aśvatthāmā hatastviti

युक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितः ।
निहतः खङ्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन सञ्जय

yuktayogo maheṣvāsaḥ śarairbahubhirācitaḥ |
nihataḥ khaṅgamudyamya dhṛṣṭadyumnena sañjaya

अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतः ।
अश्रौषमहमेतद्वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ

antareṇa hatāvetau chalena ca viśeṣataḥ |
aśrauṣamahametadvai bhīṣmadroṇau nipātitau

भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद्वज्रभृत्स्वयम् ।
न्यायेन युध्यन्समरे तद्वै सत्यं ब्रवीमि ते

bhīṣmadroṇau hi samare na hanyādvajrabhṛtsvayam |
nyāyena yudhyansamare tadvai satyaṃ bravīmi te

कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च ।
कथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्वे समस्पृशत्

karṇaṃ tvasyantamastrāṇi divyāni ca bahūni ca |
kathamindropamaṃ vīraṃ mṛtyuryudve samaspṛśat

यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम् ।
प्रायच्छद्द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरन्दरः

yasya vidyutprabhāṃ śaktiṃ divyāṃ kanakabhūṣaṇām |
prāyacchaddviṣatāṃ hantrīṃ kuṇḍalābhyāṃ purandaraḥ

यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः काञ्चनभूषणः ।
अशेत निशितः पत्री समरेष्वरिसूदनः

yasya sarpamukho divyaḥ śaraḥ kāñcanabhūṣaṇaḥ |
aśeta niśitaḥ patrī samareṣvarisūdanaḥ

भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्योऽवमत्य महारथान् ।
जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत

bhīṣmadroṇamukhānvīrānyo'vamatya mahārathān |
jāmadagnyānmahāghoraṃ brāhmamastramaśikṣata

यश्च द्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखानर्दिताञ्शरैः ।
सौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत्कार्मुकं शितैः

yaśca droṇamukhāndṛṣṭvā vimukhānarditāñśaraiḥ |
saubhadrasya mahābāhurvyadhamatkārmukaṃ śitaiḥ

यश्च नागायुतप्राणां वज्ररंहसमच्युतम् ।
विरथं सहसा कृत्वा भीमसेनमपाहसत्

yaśca nāgāyutaprāṇāṃ vajraraṃhasamacyutam |
virathaṃ sahasā kṛtvā bhīmasenamapāhasat

सहदेवं च निर्जित्य शरैः सन्नतपर्वभिः ।
कृपया विरथं कृत्वा नाहनद्धर्मचिन्तया

sahadevaṃ ca nirjitya śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
kṛpayā virathaṃ kṛtvā nāhanaddharmacintayā

यश्च मायासहस्राणि विकुर्वाणं जयैषिणम् ।
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्या निजघ्निवान्

yaśca māyāsahasrāṇi vikurvāṇaṃ jayaiṣiṇam |
ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ śakraśaktyā nijaghnivān

एवांश्च दिवसान्यस्य युद्धे भीतो धनञ्जयः ।
नागमद्द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे

evāṃśca divasānyasya yuddhe bhīto dhanañjayaḥ |
nāgamaddvairathaṃ vīraḥ sa kathaṃ nihato raṇe

[संशप्तकानां योधा ये आह्वयन्त सदाऽन्यतः ।
एतान्हत्वा हनिष्यामि पश्चाद्वैकर्तनं रणे

[saṃśaptakānāṃ yodhā ye āhvayanta sadā'nyataḥ |
etānhatvā haniṣyāmi paścādvaikartanaṃ raṇe

इति व्यपदिशन्पार्थो वर्जयन्सूतजं रणे ।
स कथं निहतो वीरः पार्थेन परवीरहा ॥]

iti vyapadiśanpārtho varjayansūtajaṃ raṇe |
sa kathaṃ nihato vīraḥ pārthena paravīrahā ||]

रथभह्गो न चेत्तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यत ।
न चेदस्त्राणि नष्टानि स कथं निहतः परैः

rathabhahgo na cettasya dhanurvā na vyaśīryata |
na cedastrāṇi naṣṭāni sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ

को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद्धनुः ।
विमुञ्चन्तं शरान्घोरान्दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे ।
जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगिनम्

ko hi śakto raṇe karṇaṃ vidhunvānaṃ mahaddhanuḥ |
vimuñcantaṃ śarānghorāndivyānyastrāṇi cāhave |
jetuṃ puruṣaśārdūlaṃ śārdūlamiva veginam

ध्रवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वाऽपि महीं गतः ।
अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम् ।
न ह्यन्यदपि पश्यामि कारणं तस्य नाशने

dhravaṃ tasya dhanuśchinnaṃ ratho vā'pi mahīṃ gataḥ |
astrāṇi vā pranaṣṭāni yathā śaṃsasi me hatam |
na hyanyadapi paśyāmi kāraṇaṃ tasya nāśane

न हिन्मि फल्गुनं यावत्तावत्पादौ न धावये ।
इति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः

na hinmi phalgunaṃ yāvattāvatpādau na dhāvaye |
iti yasya mahāghoraṃ vratamāsīnmahātmanaḥ

यस्य भीतो रमे निद्रां धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
त्रयोदशसमा नित्यं नाभजत्पुरुषर्षभः

yasya bhīto rame nidrāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
trayodaśasamā nityaṃ nābhajatpuruṣarṣabhaḥ

यस्य वीर्यवतो वीर्यमुपाश्रित्य महात्मनः ।
मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान्बलात्

yasya vīryavato vīryamupāśritya mahātmanaḥ |
mama putraḥ sabhāṃ bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ nītavānbalāt

तत्रापि च सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम् ।
दासभार्येति पाञ्चालीमब्रवीत्कुरुसन्निधौ

tatrāpi ca sabhāmadhye pāṇḍavānāṃ ca paśyatām |
dāsabhāryeti pāñcālīmabravītkurusannidhau

[न सन्ति तपयः कृष्णे सर्वे षण्डतिलैः समाः ।
उपतिष्ठस्व भर्तारमन्यं वा वरवर्णिनि

[na santi tapayaḥ kṛṣṇe sarve ṣaṇḍatilaiḥ samāḥ |
upatiṣṭhasva bhartāramanyaṃ vā varavarṇini

इत्येवं यः पुरा वाचो रूक्षाः संश्रावयन्रुषा ।
सभायां सूतजः कृष्णां स कथं निहतः परैः

ityevaṃ yaḥ purā vāco rūkṣāḥ saṃśrāvayanruṣā |
sabhāyāṃ sūtajaḥ kṛṣṇāṃ sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ

यदि भीष्मो रणश्लाघी द्रोणो वा युधि दुर्मदः ।
न हनिष्यति कौन्तेयान्पक्षपातात्सुयोधन ।
सर्वानेव हनिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः

yadi bhīṣmo raṇaślāghī droṇo vā yudhi durmadaḥ |
na haniṣyati kaunteyānpakṣapātātsuyodhana |
sarvāneva haniṣyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ

किं करिष्यति गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी ।
स्निग्धचन्दनदिग्धस्य मच्छरस्याभिधावतः ।
स नूनमृषभस्कन्धो ह्यर्जुनेन कथं हतः ॥]

kiṃ kariṣyati gāṇḍīvamakṣayyau ca maheṣudhī |
snigdhacandanadigdhasya maccharasyābhidhāvataḥ |
sa nūnamṛṣabhaskandho hyarjunena kathaṃ hataḥ ||]

यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन् ।
अपतिर्ह्यसि कृष्णेति ब्रुवन्पार्थानवैक्षत

yaśca gāṇḍīvamuktānāṃ sparśamugramacintayan |
apatirhyasi kṛṣṇeti bruvanpārthānavaikṣata

यस्य नासीद्भयं पार्थात्सपुत्रात्सजनार्दनात् ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य मुहूर्तमपि सञ्जय

yasya nāsīdbhayaṃ pārthātsaputrātsajanārdanāt |
svabāhubalamāśritya muhūrtamapi sañjaya

तस्य नाऽहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैः ।
प्रतीपमभिघावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः

tasya nā'haṃ vadhaṃ manye devairapi savāsavaiḥ |
pratīpamabhighāvadbhiḥ kiṃ punastāta pāṇḍavaiḥ

न हि ज्यां संसम्पृशानस्य तलत्रे वाऽपि गृह्णतः ।
पुमानाधिरथेः स्थातुं कश्चित्प्रमुखतोऽर्हति

na hi jyāṃ saṃsampṛśānasya talatre vā'pi gṛhṇataḥ |
pumānādhiratheḥ sthātuṃ kaścitpramukhato'rhati

अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः ।
न वध- पुरुषेन्द्रस्य संयुगेष्वपलायिनः

api syānmedinī hīnā somasūryaprabhāṃśubhiḥ |
na vadha- puruṣendrasya saṃyugeṣvapalāyinaḥ

येन मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च ।
वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचत

yena mandaḥ sahāyena bhrātrā duḥśāsanena ca |
vāsudevasya durbuddhiḥ pratyākhyānamarocata

स नूनं वृषभस्कन्धं कर्णं दृष्ट्वा निपातितम् ।
दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः

sa nūnaṃ vṛṣabhaskandhaṃ karṇaṃ dṛṣṭvā nipātitam |
duḥśāsanaṃ ca nihataṃ manye śocati putrakaḥ

हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा द्वैरथे सव्यसाचिना ।
जयतः पाण्डवान्दृष्ट्वा किंस्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत्

hataṃ vaikartanaṃ dṛṣṭvā dvairathe savyasācinā |
jayataḥ pāṇḍavāndṛṣṭvā kiṃsvidduryodhano'bravīt

[दुर्मर्षणं हतं दृष्ट्वा वृषसेनं च संयुगे ।
प्रभग्रं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः

[durmarṣaṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā vṛṣasenaṃ ca saṃyuge |
prabhagraṃ ca balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahārathaiḥ

पराङ्मुखांश्च राज्ञस्तु पलायनपरायणान् ।
विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः

parāṅmukhāṃśca rājñastu palāyanaparāyaṇān |
vidrutānrathino dṛṣṭvā manye śocati putrakaḥ

अनेयश्चाभिमानी च दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ।
हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किंस्विदुर्योधनोऽब्रवीत्

aneyaścābhimānī ca durbuddhirajitendriyaḥ |
hatotsāhaṃ balaṃ dṛṣṭvā kiṃsviduryodhano'bravīt

स्वयं वैरं महत्कृत्वा वार्यमाणः सुहृद्गणैः ।
प्रधने हतभूयिष्ठैः किंस्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत्

svayaṃ vairaṃ mahatkṛtvā vāryamāṇaḥ suhṛdgaṇaiḥ |
pradhane hatabhūyiṣṭhaiḥ kiṃsvidduryodhano'bravīt

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
रुधिरे पीयमाने च किंस्विद्द्रुर्योधनोऽब्रवीत् ॥]

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge |
rudhire pīyamāne ca kiṃsviddruryodhano'bravīt ||]

सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषत ।
कर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन्किमब्रवीत्

saha gāndhārarājena sabhāyāṃ yadabhāṣata |
karṇo'rjunaṃ raṇe hantā hate tasminkimabravīt

द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्ठो वञ्चयित्वा च पाण्‍डवान् ।
शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत्

dyūtaṃ kṛtvā purā hṛṣṭho vañcayitvā ca pāṇ‍ḍavān |
śakuniḥ saubalastāta hate karṇe kimabravīt

कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः ।
हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत

kṛtavarmā maheṣvāsaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ |
hataṃ vaikartanaṃ dṛṣṭvā hārdikyaḥ kimabhāṣata

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासते ।
धनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yasya śikṣāmupāsate |
dhanurvedaṃ cikīrṣanto droṇaputrasya dhīmataḥ

युवा रूपेण सम्पन्नो दर्शनीयो महायशाः ।
अश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत सञ्जय

yuvā rūpeṇa sampanno darśanīyo mahāyaśāḥ |
aśvatthāmā hate karṇe kimabhāṣata sañjaya

आचार्यो यो धनुर्वेदे गौतमो रथसत्तमः ।
कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत्

ācāryo yo dhanurvede gautamo rathasattamaḥ |
kṛpaḥ śāradvatastāta hate karṇe kimabravīt

मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः ।
दृष्ट्वा विनिहतं कर्णं सारथ्ये रथिनां वरः ।
किमभाषत सौवीरो मद्राणामधिपो बली

madrarājo maheṣvāsaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ |
dṛṣṭvā vinihataṃ karṇaṃ sārathye rathināṃ varaḥ |
kimabhāṣata sauvīro madrāṇāmadhipo balī

दृष्ट्वा विनिहतं सर्वे योधा वारणदुर्जयाः ।
ये च केन राजानः पृथिव्यां योद्वुमागताः ।
वैकर्तनं हतं दृष्टवा कान्यभाषन्त सञ्जय

dṛṣṭvā vinihataṃ sarve yodhā vāraṇadurjayāḥ |
ye ca kena rājānaḥ pṛthivyāṃ yodvumāgatāḥ |
vaikartanaṃ hataṃ dṛṣṭavā kānyabhāṣanta sañjaya

द्रोणे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे ।
के वा मुखमनीकानामासन्सञ्जय भागशः

droṇe tu nihate vīre rathavyāghre nararṣabhe |
ke vā mukhamanīkānāmāsansañjaya bhāgaśaḥ

मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः ।
वैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

madrarājaḥ kathaṃ śalyo niyukto rathināṃ varaḥ |
vaikartanasya sārathye tanmamācakṣva sañjaya

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य युध्यतः ।
वामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ sūtaputrasya yudhyataḥ |
vāmaṃ cakraṃ rarakṣurvā ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ

के कर्णं न जहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवंस्ततः ।
कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः

ke karṇaṃ na jahuḥ śūrāḥ ke kṣudrāḥ prādravaṃstataḥ |
kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ hataḥ karṇo mahārathaḥ

पाण्डवाश्च स्वयं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथाः ।
सृजन्तः शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदाः

pāṇḍavāśca svayaṃ śūrāḥ pratyudīyurmahārathāḥ |
sṛjantaḥ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudāḥ

स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदा ।
व्यर्थः कथं समभवत्तन्ममाचक्ष्व स़ञ्जय

sa ca sarpamukho divyo maheṣupravarastadā |
vyarthaḥ kathaṃ samabhavattanmamācakṣva sa़ñjaya

मामकस्यास्य सैन्यस्य हतोत्सेधस्य सञ्जय ।
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति

māmakasyāsya sainyasya hatotsedhasya sañjaya |
avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati

तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे त्यक्तजीवीतौ ।
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे

tau hi vīrau maheṣvāsau madarthe tyaktajīvītau |
bhīṣmadroṇau hatau śrutvā ko nvartho jīvitena me

पुनः पुनर्न मृष्यामि वधं कर्णस्य पाण्डवैः ।
यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम्

punaḥ punarna mṛṣyāmi vadhaṃ karṇasya pāṇḍavaiḥ |
yasya bāhvorbalaṃ tulyaṃ kuñjarāṇāṃ śataṃ śatam

द्रोणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सह ।
सङ्घामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

droṇe hate ca yadvṛttaṃ kauravāṇāṃ paraiḥ saha |
saṅghāme naravīrāṇāṃ tanmamācakṣva sañjaya

यथा कर्णश्च कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत् ।
तथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम्

yathā karṇaśca kaunteyaiḥ saha yuddhamayojayat |
tathā ca dviṣatāṃ hantā raṇe śāntastaducyatām