अध्याय 8: कर्ण का मकरव्यूह और अर्जुन का अर्धचन्द्रव्यूह

सैनापत्यं तु सम्प्राप्य कर्णो वैकर्तनस्तदा ।
तथोक्तश्च स्वयं राज्ञा स्निग्धं भ्रातृसमं वचः

saināpatyaṃ tu samprāpya karṇo vaikartanastadā |
tathoktaśca svayaṃ rājñā snigdhaṃ bhrātṛsamaṃ vacaḥ

हितश्च प्रियकामश्च मम पुत्रस्य नित्यशः ।
अकरोत्किं महाप्राज्ञस्तन्ममाचक्ष्व स़ञ्जय

hitaśca priyakāmaśca mama putrasya nityaśaḥ |
akarotkiṃ mahāprājñastanmamācakṣva sa़ñjaya

कर्णस्य मतमाज्ञाय पुत्रास्ते भरतर्षभ ।
योगमाज्ञापयामासुर्नन्दितूर्यपुरःसरम्

karṇasya matamājñāya putrāste bharatarṣabha |
yogamājñāpayāmāsurnanditūryapuraḥsaram

महत्यपररात्रे च तव सैन्यस्य मारिष ।
योगो योग इति ह्याशु प्रादुरासीन्महास्वनः

mahatyapararātre ca tava sainyasya māriṣa |
yogo yoga iti hyāśu prādurāsīnmahāsvanaḥ

कल्पतां नागमुख्यानां रथानां च वरुथिनाम् ।
सन्नह्यतां नराणां च वाजिनां च विशाम्पते

kalpatāṃ nāgamukhyānāṃ rathānāṃ ca varuthinām |
sannahyatāṃ narāṇāṃ ca vājināṃ ca viśāmpate

क्रोशतां चैव योधानां त्वरितानां परस्परम्‌ ।
बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक्सुमहांस्ततः

krośatāṃ caiva yodhānāṃ tvaritānāṃ parasparam‌ |
babhūva tumulaḥ śabdo divaspṛksumahāṃstataḥ

ततः श्वेतपताकेन बलाकावर्णवाजिना ।
हेमपृष्ठेन धनुषा नागकक्षेण केतुना

tataḥ śvetapatākena balākāvarṇavājinā |
hemapṛṣṭhena dhanuṣā nāgakakṣeṇa ketunā

तूणीरशतपूर्णेन सगदेन वरूथिना ।
शतघ्नीकिङ्किणीशक्तिशूलतोमरधारिणा

tūṇīraśatapūrṇena sagadena varūthinā |
śataghnīkiṅkiṇīśaktiśūlatomaradhāriṇā

कार्मुकैरुपपन्नेन विमलादित्यवर्चसा ।
रथेनाभिपताकेन सुतपुत्रो ह्यदृश्यत

kārmukairupapannena vimalādityavarcasā |
rathenābhipatākena sutaputro hyadṛśyata

ध्मापयन्वारिजं राजन्हेमजालविभूषिन्तम् ।
विध्रुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्

dhmāpayanvārijaṃ rājanhemajālavibhūṣintam |
vidhrunvāno mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam

दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं रथस्थं रथिनां वरम् ।
भानुमन्तमिवोद्यन्तं तमो घ्नन्तं दुरासदम्

dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ rathasthaṃ rathināṃ varam |
bhānumantamivodyantaṃ tamo ghnantaṃ durāsadam

न भीष्मव्यसनं केचिन्नापि द्रोणस्य मारिष ।
नान्येषां पुरुषव्याघ्र मेनिरे तत्र कौरवाः

na bhīṣmavyasanaṃ kecinnāpi droṇasya māriṣa |
nānyeṣāṃ puruṣavyāghra menire tatra kauravāḥ

ततस्तु त्वरयन्योधाञ्शङ्खशब्देन मारिष ।
कर्णो निष्कर्षयामास कौरवाणां महद्बलम्

tatastu tvarayanyodhāñśaṅkhaśabdena māriṣa |
karṇo niṣkarṣayāmāsa kauravāṇāṃ mahadbalam

व्यूहं व्यूह्य महेष्वासो मकरं शत्रुतापनः ।
प्रत्युद्ययौ तथा कर्णः पाण्डवान्विजिगीषया

vyūhaṃ vyūhya maheṣvāso makaraṃ śatrutāpanaḥ |
pratyudyayau tathā karṇaḥ pāṇḍavānvijigīṣayā

मकरस्य तु तुण्डे वै कर्णो राजन्व्यवस्थितः ।
नेत्राभ्यां शकुनिः शूर उलूकश्च महारथः

makarasya tu tuṇḍe vai karṇo rājanvyavasthitaḥ |
netrābhyāṃ śakuniḥ śūra ulūkaśca mahārathaḥ

द्रोणपुत्रस्तु शिरसि ग्रीवायां सर्वसोदराः ।
मध्येदुर्योधनो राजा बलेन महता वृतः

droṇaputrastu śirasi grīvāyāṃ sarvasodarāḥ |
madhyeduryodhano rājā balena mahatā vṛtaḥ

वामपादे तु राजेन्द्र कृतवर्मा व्यवस्थितः ।
नारायणबलैर्युक्तो गोपालैर्युद्धदुर्मदैः

vāmapāde tu rājendra kṛtavarmā vyavasthitaḥ |
nārāyaṇabalairyukto gopālairyuddhadurmadaiḥ

पादे तु दक्षिणे राजन्गौतमः सत्यविक्रमः ।
त्रिगर्तैः सुमहेष्वासैर्दाक्षिणात्यैश्च संवृतः

pāde tu dakṣiṇe rājangautamaḥ satyavikramaḥ |
trigartaiḥ sumaheṣvāsairdākṣiṇātyaiśca saṃvṛtaḥ

अनुपादे तु यो वामस्तत्र शल्यो व्यवस्थितः ।
महत्या सेनया सार्धं मद्रदेशसमुत्थया

anupāde tu yo vāmastatra śalyo vyavasthitaḥ |
mahatyā senayā sārdhaṃ madradeśasamutthayā

दक्षिणे तु महाराज सुषेणः सत्यसङ्गरः ।
वृतो रथमहस्रेण दन्तिनां च त्रिभिः शतैः

dakṣiṇe tu mahārāja suṣeṇaḥ satyasaṅgaraḥ |
vṛto rathamahasreṇa dantināṃ ca tribhiḥ śataiḥ

पुच्छे ह्यास्तां महावीर्यौ भ्रातरौ पार्थिवौ तदा ।
चित्रश्च चित्रसेनश्च महत्या सेनया वृतौ

pucche hyāstāṃ mahāvīryau bhrātarau pārthivau tadā |
citraśca citrasenaśca mahatyā senayā vṛtau

तथा प्रयाते राजेन्द्र कर्णे नरवरोत्तमे ।
धनञ्जयमभिपेक्ष्य धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

tathā prayāte rājendra karṇe naravarottame |
dhanañjayamabhipekṣya dharmarājo'bravīdidam

पश्य पार्थ यथा सेना धार्तराष्ट्रीह संयुगे ।
कर्णेन विहिता वीर गुप्ता वीरैर्महारथैः

paśya pārtha yathā senā dhārtarāṣṭrīha saṃyuge |
karṇena vihitā vīra guptā vīrairmahārathaiḥ

हतवीरतमा ह्येषा धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
फल्गुशेषा महाबाहो तृणैस्तुल्या मता मम

hatavīratamā hyeṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ |
phalguśeṣā mahābāho tṛṇaistulyā matā mama

एको ह्यत्र महेष्वासः सूतपुत्रो विराजते ।
सदेवासुरगन्धर्वैः सकिन्नरमहोरगैः ।
चराचरैस्त्रिभिर्लोकैरजेयो यो महारथः

eko hyatra maheṣvāsaḥ sūtaputro virājate |
sadevāsuragandharvaiḥ sakinnaramahoragaiḥ |
carācaraistribhirlokairajeyo yo mahārathaḥ

तं हत्वाऽद्य महाबाहो विजयस्तव फल्गुन ।
उद्धृतश्च भवेच्छल्यो मम द्वादशवार्षिकः

taṃ hatvā'dya mahābāho vijayastava phalguna |
uddhṛtaśca bhavecchalyo mama dvādaśavārṣikaḥ

एवं ज्ञात्वा महाबाहो व्यूहं व्यूह यथेच्छसि

evaṃ jñātvā mahābāho vyūhaṃ vyūha yathecchasi

भ्रातुरेतद्वचः श्रुत्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः ।
अर्धचन्द्रेण व्यूहेन प्रत्यव्यूहत तां चमूम्

bhrāturetadvacaḥ śrutvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ |
ardhacandreṇa vyūhena pratyavyūhata tāṃ camūm

वामपार्श्वे तु तस्याथ भीमसेनो व्यवस्थितः ।
दक्षिणे च महेष्वासो धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः

vāmapārśve tu tasyātha bhīmaseno vyavasthitaḥ |
dakṣiṇe ca maheṣvāso dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ

मध्ये व्यूहस्य राजा तु पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
नकुलः सहदेवश्च धर्मराजस्य पृष्ठतः

madhye vyūhasya rājā tu pāṇḍavaśca dhanañjayaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca dharmarājasya pṛṣṭhataḥ

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
पार्थं न जहतुर्युद्वे पाल्यमानौ किरीटिना

cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau |
pārthaṃ na jahaturyudve pālyamānau kirīṭinā

शेषां नृपतयो वीराः स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।
यथाभागं यथोत्साहं यथायत्नं च भारत

śeṣāṃ nṛpatayo vīrāḥ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ |
yathābhāgaṃ yathotsāhaṃ yathāyatnaṃ ca bhārata

एवमेतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
तावकाश्च महेष्वासा युद्धायैव मनो दधुः

evametanmahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ |
tāvakāśca maheṣvāsā yuddhāyaiva mano dadhuḥ

दृष्ट्वा व्यूढां तव चमूं सूतपुत्रेण संयुगे ।
निहतान्पाण्डवान्मेने धार्तराष्ट्रः सबान्धवः

dṛṣṭvā vyūḍhāṃ tava camūṃ sūtaputreṇa saṃyuge |
nihatānpāṇḍavānmene dhārtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ

तथैव पाण्डवीं सेनां व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
धार्तराष्ट्रान्हतान्मेने सकर्णान्वै जनाधिपः

tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ |
dhārtarāṣṭrānhatānmene sakarṇānvai janādhipaḥ

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
डिण्डिमाश्चाप्यहन्यन्त झर्झराश्च समन्ततः

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |
ḍiṇḍimāścāpyahanyanta jharjharāśca samantataḥ

सेनयोरुभयो राजन्प्रावाद्यन्त महास्वनाः ।
सिंहनादश्च सञ्जज्ञे शूराणां जयगृद्धिनाम्

senayorubhayo rājanprāvādyanta mahāsvanāḥ |
siṃhanādaśca sañjajñe śūrāṇāṃ jayagṛddhinām

हयहेषितशब्दाश्च वारणानां च बृंहिताः ।
रथनेमिस्वनाश्चोग्राः सम्बभूवुर्जनाधिप

hayaheṣitaśabdāśca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitāḥ |
rathanemisvanāścogrāḥ sambabhūvurjanādhipa

न द्रोणव्यसनं कश्चिज्जानीते तत्र भारत ।
दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं मुखे व्यूहस्य दंशितम्

na droṇavyasanaṃ kaścijjānīte tatra bhārata |
dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ mukhe vyūhasya daṃśitam

उभे सैन्ये महाराज प्रहृष्टनरसङ्कुले ।
योद्वुकामे स्थिते राजन्हन्तुमन्योन्यमोजसा

ubhe sainye mahārāja prahṛṣṭanarasaṅkule |
yodvukāme sthite rājanhantumanyonyamojasā

विजये जातसंरम्भे दृष्ट्वाऽन्योन्यं व्यवस्थिते ।
अनीकमध्ये राजेन्द्र चेरतुः कर्णपाण्डवौ

vijaye jātasaṃrambhe dṛṣṭvā'nyonyaṃ vyavasthite |
anīkamadhye rājendra ceratuḥ karṇapāṇḍavau

नृत्यन्त्याविव ते सेने समेयातां परस्परम् ।
तयोः पक्षप्रपक्षेभ्यो निर्ययुर्युद्वलिप्सवः

nṛtyantyāviva te sene sameyātāṃ parasparam |
tayoḥ pakṣaprapakṣebhyo niryayuryudvalipsavaḥ

ततः प्रववृते युद्धं नरवारणवाजिनाम् ।
रथानां च महाराज अन्योन्यमभिनिघ्नताम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ naravāraṇavājinām |
rathānāṃ ca mahārāja anyonyamabhinighnatām