अध्याय 69: कर्ण को मारा समझकर युधिष्ठिर का स्वागत

[अथोपयातौ पृथुलोहिताक्षौ
शराचिताङ्गौ रुधिरप्रदिग्धौ ।
समीक्ष्य सेनाग्रनरप्रवीरौ
युधिष्ठिरो वाक्यमिदं बभाषे ॥]

[athopayātau pṛthulohitākṣau
śarācitāṅgau rudhirapradigdhau |
samīkṣya senāgranarapravīrau
yudhiṣṭhiro vākyamidaṃ babhāṣe ||]

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा सहितौ केशवार्जुनौ ।
हतमाधिरथिं मेने सङ्ख्ये गाण्डीवधन्वना

tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā sahitau keśavārjunau |
hatamādhirathiṃ mene saṅkhye gāṇḍīvadhanvanā

तावभ्यनन्दत्कौन्तेयः साम्ना परमवल्गुना ।
स्मितपूर्वममित्रघ्न पूजयन्भरतर्पभ

tāvabhyanandatkaunteyaḥ sāmnā paramavalgunā |
smitapūrvamamitraghna pūjayanbharatarpabha

स्वागतं देवकीपुत्र स्वागतं ते धनञ्जय ।
प्रियं मे दर्शनं वाढं युवयोर्नरसिंहयोः

svāgataṃ devakīputra svāgataṃ te dhanañjaya |
priyaṃ me darśanaṃ vāḍhaṃ yuvayornarasiṃhayoḥ

अरिष्टयोरक्षतयोः कर्णं हत्वा महारथम् ।
आशीविपसमं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम्

ariṣṭayorakṣatayoḥ karṇaṃ hatvā mahāratham |
āśīvipasamaṃ yuddhe sarvaśastraviśāradam

अग्रगं धार्तराष्ट्राणां सर्वेषां शर्म वर्म च ।
रक्षितं वृषसेनेन सुपेणेन च धन्विना

agragaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāṃ śarma varma ca |
rakṣitaṃ vṛṣasenena supeṇena ca dhanvinā

अनुज्ञातं महावीर्यं रामेणास्त्रे सुदुर्जयम् ।
अग्र्यं सर्वस्य लोकस्य रथिनं लोकविश्रुतम्

anujñātaṃ mahāvīryaṃ rāmeṇāstre sudurjayam |
agryaṃ sarvasya lokasya rathinaṃ lokaviśrutam

त्रातारं धार्तराष्ट्राणां गन्तारं वाहिनीमुखे ।
हन्तारं परसैन्यानाममित्रगणमर्दनम्

trātāraṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ gantāraṃ vāhinīmukhe |
hantāraṃ parasainyānāmamitragaṇamardanam

दुर्योधनहिते युक्तमस्मद्दुःखाय चोद्यतम् ।
अप्रधृष्यं महायुद्धे देवैरपि सवासवैः

duryodhanahite yuktamasmadduḥkhāya codyatam |
apradhṛṣyaṃ mahāyuddhe devairapi savāsavaiḥ

अनलानिलयोस्तुल्यं तेजसा च बलेन च ।
पातालमिव गम्भीरं सुहृदां नन्दिवर्धनम्

analānilayostulyaṃ tejasā ca balena ca |
pātālamiva gambhīraṃ suhṛdāṃ nandivardhanam

अन्तकं मम मित्राणां हत्वा कर्णं महामृधे ।
दिष्ट्या युवामनुप्राप्तौ हत्वाऽसुरमिवामरौ

antakaṃ mama mitrāṇāṃ hatvā karṇaṃ mahāmṛdhe |
diṣṭyā yuvāmanuprāptau hatvā'suramivāmarau

तेन युद्धमभीतेन मयाऽद्याप्यच्युतार्जुनौ ।
कृतं घोरं महाबाहू धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ।
अन्तकेनेव क्रुद्धेन प्रजाः सर्वा जिघांसता

tena yuddhamabhītena mayā'dyāpyacyutārjunau |
kṛtaṃ ghoraṃ mahābāhū dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ |
antakeneva kruddhena prajāḥ sarvā jighāṃsatā

तेन केतुश्च मे च्छिन्नो हतौ च पार्ष्णिसारथी ।
हतवाहः कृतश्चास्मि युयुधानस्य पश्यतः

tena ketuśca me cchinno hatau ca pārṣṇisārathī |
hatavāhaḥ kṛtaścāsmi yuyudhānasya paśyataḥ

धृष्टद्युम्नस्य यमयोर्वीरस्य च शिखण्डिनः ।
पश्यतां द्रौपदेयानां शतद्रोश्च महात्मनः

dhṛṣṭadyumnasya yamayorvīrasya ca śikhaṇḍinaḥ |
paśyatāṃ draupadeyānāṃ śatadrośca mahātmanaḥ

एताञ्जित्वा महावीर्यः कर्णः शत्रुगणान्बहून् ।
जितवान्मां महाबाहो यतमानो महारणे

etāñjitvā mahāvīryaḥ karṇaḥ śatrugaṇānbahūn |
jitavānmāṃ mahābāho yatamāno mahāraṇe

अनुसृत्य च मां युद्धे परुषाण्युक्तवान्बहु ।
तत्र तत्र युधां श्रेष्ठ परिभूय न संशयः

anusṛtya ca māṃ yuddhe paruṣāṇyuktavānbahu |
tatra tatra yudhāṃ śreṣṭha paribhūya na saṃśayaḥ

भीमसेनप्रभावात्तु यज्जीवामि धनञ्जय ।
बहुनात्र किमुक्तेन हते सोढुं समुत्सहे

bhīmasenaprabhāvāttu yajjīvāmi dhanañjaya |
bahunātra kimuktena hate soḍhuṃ samutsahe

त्रयोदशाहं वर्षाणि यस्माद्भीतो धनञ्जय ।
न स्म निद्रां लभे रात्रौ न चाहनि सुखं क्वचित्

trayodaśāhaṃ varṣāṇi yasmādbhīto dhanañjaya |
na sma nidrāṃ labhe rātrau na cāhani sukhaṃ kvacit

तस्य द्वेषेण संयुक्तः परिदह्ये धनञ्जय ।
आत्मनो मरणं जानन्वाध्रीणस इव द्विजः

tasya dveṣeṇa saṃyuktaḥ paridahye dhanañjaya |
ātmano maraṇaṃ jānanvādhrīṇasa iva dvijaḥ

तस्यायमगमत्कालश्चिन्तयानस्य मे चिरम् ।
कथं कर्णो मया शक्यो युद्धे क्षपयितुं भवेत्

tasyāyamagamatkālaścintayānasya me ciram |
kathaṃ karṇo mayā śakyo yuddhe kṣapayituṃ bhavet

जाग्रत्स्वपंश्च कौन्तेय कर्णमेव स्मराह्यहम् ।
पश्यामि तत्रतत्रैव कर्णभूतमिदं जगत्

jāgratsvapaṃśca kaunteya karṇameva smarāhyaham |
paśyāmi tatratatraiva karṇabhūtamidaṃ jagat

यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णाद्भीतो धनञ्जय ।
तत्र तत्र हि पश्यामि कर्णमेवाग्रतः स्थितम्

yatra yatra hi gacchāmi karṇādbhīto dhanañjaya |
tatra tatra hi paśyāmi karṇamevāgrataḥ sthitam

सोऽहं तेनैव वीरेण समरेष्वपलायिना ।
सहयः सरथः पार्थ जित्वा जीवन्विसर्जितः

so'haṃ tenaiva vīreṇa samareṣvapalāyinā |
sahayaḥ sarathaḥ pārtha jitvā jīvanvisarjitaḥ

को नु मे जीवितेनार्थो राज्येनार्थो भवेत्पुनः ।
ममैवं विक्षतस्याद्य कर्णेनाहवशोभिना

ko nu me jīvitenārtho rājyenārtho bhavetpunaḥ |
mamaivaṃ vikṣatasyādya karṇenāhavaśobhinā

न प्राप्तपूर्वं यद्भीष्मात्कृपाद्द्रोणाच्च संयुगे ।
तत्प्राप्तमद्य मे युद्धे सूतपुत्रान्महारथात्

na prāptapūrvaṃ yadbhīṣmātkṛpāddroṇācca saṃyuge |
tatprāptamadya me yuddhe sūtaputrānmahārathāt

स त्वां पृच्छामि कौन्तेय यथा न कुशलस्तथा ।
तन्ममाचक्ष्व कार्त्स्न्येन यथा कर्णो हतस्त्वया

sa tvāṃ pṛcchāmi kaunteya yathā na kuśalastathā |
tanmamācakṣva kārtsnyena yathā karṇo hatastvayā

शक्रतुल्यबलो युद्धे यमतुल्यः पराक्रमे ।
रामतुल्यस्तथास्त्रेषु स कथं ते निषूदितः

śakratulyabalo yuddhe yamatulyaḥ parākrame |
rāmatulyastathāstreṣu sa kathaṃ te niṣūditaḥ

महारथसमाख्यातः सर्वयुद्धविशारदः ।
धनुर्धराणां प्रवरः सर्वेषां वै सदार्जुन

mahārathasamākhyātaḥ sarvayuddhaviśāradaḥ |
dhanurdharāṇāṃ pravaraḥ sarveṣāṃ vai sadārjuna

पूजितो धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण विशाम्पते ।
त्वदर्थमेव राधेयः स कथं निहतस्त्वया

pūjito dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa viśāmpate |
tvadarthameva rādheyaḥ sa kathaṃ nihatastvayā

धार्तराष्ट्रस्य योद्धारः सर्व एव सदार्जुन ।
तव मृत्युं रणे कर्णं मन्यन्ते पुरुषर्षभ

dhārtarāṣṭrasya yoddhāraḥ sarva eva sadārjuna |
tava mṛtyuṃ raṇe karṇaṃ manyante puruṣarṣabha

स त्वया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निषूदितः ।
तन्ममाचक्ष्व कौन्तेय यथा कर्णो हतस्त्वया

sa tvayā puruṣavyāghra kathaṃ yuddhe niṣūditaḥ |
tanmamācakṣva kaunteya yathā karṇo hatastvayā

सोत्सेधमस्य च शिरः पश्यतां सुहृदां हृतम् ।
त्वया पुरुषशार्दूल सिंहेनेव यथा रुरोः

sotsedhamasya ca śiraḥ paśyatāṃ suhṛdāṃ hṛtam |
tvayā puruṣaśārdūla siṃheneva yathā ruroḥ

सर्वा दिशः पर्यपतत्त्वदर्थं
त्वां सूतपुत्रः समरे परीप्सन् ।
दित्सन्नृणां शकटं रत्नपूर्णं
कथं त्वयासौ निहतोऽद्य कर्णः

sarvā diśaḥ paryapatattvadarthaṃ
tvāṃ sūtaputraḥ samare parīpsan |
ditsannṛṇāṃ śakaṭaṃ ratnapūrṇaṃ
kathaṃ tvayāsau nihato'dya karṇaḥ

त्वया रणे निहतः सूतपुत्रः
कच्चित्कृतं मे परमं त्वयाद्य
प्रियं रणे सूतपुत्रं निहत्य

tvayā raṇe nihataḥ sūtaputraḥ
kaccitkṛtaṃ me paramaṃ tvayādya
priyaṃ raṇe sūtaputraṃ nihatya

सर्वा दिशः पर्यपतत्त्वदर्थं
मुदान्वितो गर्वितः सूतपुत्रः ।
स शूरमानी समरे समेत्य
कच्चित्त्वया निहतः सूतपुत्रः

sarvā diśaḥ paryapatattvadarthaṃ
mudānvito garvitaḥ sūtaputraḥ |
sa śūramānī samare sametya
kaccittvayā nihataḥ sūtaputraḥ

राज्यं परं हस्तिगवाश्वयुक्तं
रथं दित्सुर्यः परेभ्यस्त्वर्दर्थे ।
त्वया रणे स्पर्धते यः स पापः
कच्चित्त्वया निहतः पापबुद्धिः

rājyaṃ paraṃ hastigavāśvayuktaṃ
rathaṃ ditsuryaḥ parebhyastvardarthe |
tvayā raṇe spardhate yaḥ sa pāpaḥ
kaccittvayā nihataḥ pāpabuddhiḥ

योऽसौ नित्यं शौर्यमदेन मत्तो
विकत्थते संसदि कौरवाणाम् ।
प्रीत्यर्थं वै तात सुयोधनस्य
कच्चित्स पापो निहतस्त्वयाद्य

yo'sau nityaṃ śauryamadena matto
vikatthate saṃsadi kauravāṇām |
prītyarthaṃ vai tāta suyodhanasya
kaccitsa pāpo nihatastvayādya

कच्चित्समागम्य धनुःप्रमुक्तै--
स्त्वत्प्रेषितैर्लोहमयैर्विहंगैः ।
शेते भिन्नः पांसुषु सूतपुत्रः
कच्चिद्भग्रौ धार्तराष्ट्रस्य बाहू

kaccitsamāgamya dhanuḥpramuktai--
stvatpreṣitairlohamayairvihaṃgaiḥ |
śete bhinnaḥ pāṃsuṣu sūtaputraḥ
kaccidbhagrau dhārtarāṣṭrasya bāhū

योऽसौ सदा श्लाघते राजमध्ये
दुर्योधनं हर्षयन्दर्पयुक्तः ।
हन्ताऽस्मि सर्वानिति पाण्डुपुत्रा--
नहं हन्ता फल्गुनस्येति मोहात्

yo'sau sadā ślāghate rājamadhye
duryodhanaṃ harṣayandarpayuktaḥ |
hantā'smi sarvāniti pāṇḍuputrā--
nahaṃ hantā phalgunasyeti mohāt

कच्चिद्वचोऽस्य वितथं त्वया कृतं
यत्तत्प्रियामवदत्तात कर्णः ।
सभामथ्ये रूक्षमनेकरूपं
धिक्पाण्डवानपतिस्त्वं हि कृष्णे

kaccidvaco'sya vitathaṃ tvayā kṛtaṃ
yattatpriyāmavadattāta karṇaḥ |
sabhāmathye rūkṣamanekarūpaṃ
dhikpāṇḍavānapatistvaṃ hi kṛṣṇe

कच्चिद्भुवं शत्रुरयं महात्मा
ह्यधारयद्द्वादश यः समास्तु ।
कर्णो व्रतं घोरममित्रसाहो
दुर्योधनस्यार्थनिविष्टबुद्धिः

kaccidbhuvaṃ śatrurayaṃ mahātmā
hyadhārayaddvādaśa yaḥ samāstu |
karṇo vrataṃ ghoramamitrasāho
duryodhanasyārthaniviṣṭabuddhiḥ

पादौ न धावे यावदहं न हन्मि
धनञ्जयं समरेषूग्रवेगम् ।
कच्चिद्रणे फल्गुन तं निहत्य
कच्चिद्व्रतं तस्य भग्नं त्वयाऽद्य

pādau na dhāve yāvadahaṃ na hanmi
dhanañjayaṃ samareṣūgravegam |
kaccidraṇe phalguna taṃ nihatya
kaccidvrataṃ tasya bhagnaṃ tvayā'dya

योऽसौ कृष्णामब्रवीद्दुष्टबुद्धिः
कर्णः सभायां कुरुवीरमध्ये ।
किं पाण्डवांस्त्वं न जहासि कृष्णे
सुदुर्बलान्पतितान्हीनसत्वान्

yo'sau kṛṣṇāmabravīdduṣṭabuddhiḥ
karṇaḥ sabhāyāṃ kuruvīramadhye |
kiṃ pāṇḍavāṃstvaṃ na jahāsi kṛṣṇe
sudurbalānpatitānhīnasatvān

योऽसौ कर्णः प्रत्यजानात्त्वदर्थे
नाहं हत्वा सह कृष्णेन पार्थम् ।
इहोपयातेति स पापबुद्धिः
कच्चिच्छेते शरसम्भिन्नगात्रः

yo'sau karṇaḥ pratyajānāttvadarthe
nāhaṃ hatvā saha kṛṣṇena pārtham |
ihopayāteti sa pāpabuddhiḥ
kaccicchete śarasambhinnagātraḥ

कच्चित्सङ्ग्रामो विदितो वै तवायं
समागमे सृञ्जय कौरवाणाम् ।
येनावस्थामीदृशीं प्रापितोऽहं
कच्चित्त्वया सोऽद्य हतो दुरात्मा

kaccitsaṅgrāmo vidito vai tavāyaṃ
samāgame sṛñjaya kauravāṇām |
yenāvasthāmīdṛśīṃ prāpito'haṃ
kaccittvayā so'dya hato durātmā

कच्चित्त्वया तस्य सुमन्दबुद्धे--
र्गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैर्ज्वलद्भिः ।
सकुण्डलं भानुमदुत्तमाङ्गं

kaccittvayā tasya sumandabuddhe--
rgāṇḍīvamuktairviśikhairjvaladbhiḥ |
sakuṇḍalaṃ bhānumaduttamāṅgaṃ

यत्तन्मया बाणसमर्पितेन
ध्यातोऽसि कर्णस्य वधाय वीर ।
तन्मे त्वया कच्चिदमोघमद्य
ध्यानं कृतं कर्णनिपातनेन

yattanmayā bāṇasamarpitena
dhyāto'si karṇasya vadhāya vīra |
tanme tvayā kaccidamoghamadya
dhyānaṃ kṛtaṃ karṇanipātanena

यद्दर्पपूर्णः स सुयोधनोऽस्मा--
न्दिधक्षते कर्णसमाश्रयेण ।
कच्चित्त्वया सोऽद्य समाश्रयोऽस्य
भग्नः पराक्रम्य सुयोधनस्य

yaddarpapūrṇaḥ sa suyodhano'smā--
ndidhakṣate karṇasamāśrayeṇa |
kaccittvayā so'dya samāśrayo'sya
bhagnaḥ parākramya suyodhanasya

यो नः पुरा षण्ढतिलानवोच--
त्सभामध्ये कौरवाणां समक्षम् ।
स दुर्मतिः कच्चिदुपेत्य सङ्ख्ये
त्वया हतः सूतपुत्रोऽत्यमर्षी

yo naḥ purā ṣaṇḍhatilānavoca--
tsabhāmadhye kauravāṇāṃ samakṣam |
sa durmatiḥ kaccidupetya saṅkhye
tvayā hataḥ sūtaputro'tyamarṣī

यः प्राहिणोत्सूतपुत्रो दुरात्मा
कृष्णां जितां सौबलेहानयेति ।
स मन्दबुद्धिर्निहतः प्रसह्य
वैकर्तनस्त्वद्य कच्चिन्महात्मन्

yaḥ prāhiṇotsūtaputro durātmā
kṛṣṇāṃ jitāṃ saubalehānayeti |
sa mandabuddhirnihataḥ prasahya
vaikartanastvadya kaccinmahātman

यः शस्त्रभृच्छ्रेष्ठतमं पृथिव्यां
पितामहं व्याक्षिपदल्पचेताः ।
सङ्ख्यायमानोऽर्धरथः स कच्चि--
त्त्वयां हतोऽद्याधिरथिर्महात्मन्

yaḥ śastrabhṛcchreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ
pitāmahaṃ vyākṣipadalpacetāḥ |
saṅkhyāyamāno'rdharathaḥ sa kacci--
ttvayāṃ hato'dyādhirathirmahātman

अमर्षजं निकृतिसमीरणेरितं
हृदि स्थितं ज्वलनमिमं सदा मम ।
हतो मया सोऽद्य समेत्य कर्ण
इति ब्रुवन्प्रशमयसेऽद्य फल्गुन

amarṣajaṃ nikṛtisamīraṇeritaṃ
hṛdi sthitaṃ jvalanamimaṃ sadā mama |
hato mayā so'dya sametya karṇa
iti bruvanpraśamayase'dya phalguna