अध्याय 67: अर्जुन अश्वत्थामा को हराते हैं, कर्ण भार्गवास्त्र छोड़ता है

द्रौणिस्तु रथवंशेन महता परिवारितः ।
अपतत्सहसा राजन्यत्र पार्थो व्यवस्थितः

drauṇistu rathavaṃśena mahatā parivāritaḥ |
apatatsahasā rājanyatra pārtho vyavasthitaḥ

तमापतन्तं सहसा शूरः शौरिसहायवान् ।
दधार समरे पार्थो वेलेव मकरालयम्

tamāpatantaṃ sahasā śūraḥ śaurisahāyavān |
dadhāra samare pārtho veleva makarālayam

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
अर्जुनं वासुदेवं च च्छादयामास सायकैः

tataḥ kruddho mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca cchādayāmāsa sāyakaiḥ

अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः ।
विस्मयं परमं गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस्तदा

avacchannau tataḥ kṛṣṇau dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā praikṣanta kuravastadā

अर्जुनस्तु ततो दिव्यमस्त्रं चक्रे हसन्निव ।
तदस्त्रं वारयामास ब्राह्मणो युधि भारत

arjunastu tato divyamastraṃ cakre hasanniva |
tadastraṃ vārayāmāsa brāhmaṇo yudhi bhārata

यद्यद्धि व्याक्षिपद्युद्धे फल्गुनोऽस्त्रं जिघांसया ।
तत्तदस्त्रैर्महेष्वासो द्रोणपुत्रो जघान ह

yadyaddhi vyākṣipadyuddhe phalguno'straṃ jighāṃsayā |
tattadastrairmaheṣvāso droṇaputro jaghāna ha

अस्त्रयुद्धे महाराज वर्तमाने महाभये ।
अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्ताननमिवान्तकम्

astrayuddhe mahārāja vartamāne mahābhaye |
apaśyāma raṇe drauṇiṃ vyāttānanamivāntakam

स दिशः प्रदिशश्चैव च्छादयित्वा ह्यजिह्मगैः ।
वासुदेवं त्रिभिर्बाणैरविध्यद्दक्षिणे भुजे

sa diśaḥ pradiśaścaiva cchādayitvā hyajihmagaiḥ |
vāsudevaṃ tribhirbāṇairavidhyaddakṣiṇe bhuje

ततोऽर्जुनो रथान्सर्वान्हत्वा तस्य पदानुगान् ।
चकार समरे भूमिं शोणितौघपरिप्लुताम् ।
[सर्बलोकवहां रौद्रां परलोकवहां नदीम्]

tato'rjuno rathānsarvānhatvā tasya padānugān |
cakāra samare bhūmiṃ śoṇitaughapariplutām |
[sarbalokavahāṃ raudrāṃ paralokavahāṃ nadīm]

सरथा रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः

sarathā rathinaḥ petuḥ pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ

[द्रौणेरपहतान्सङ्खे ददृशु स च तां तथा ।
प्रावर्तयन्महाघोरां नदीं परवहां तदा

[drauṇerapahatānsaṅkhe dadṛśu sa ca tāṃ tathā |
prāvartayanmahāghorāṃ nadīṃ paravahāṃ tadā

तयोस्तु व्याकुले युद्धे द्रौणेः पार्थस्य दारुणे ।
अमर्यादं योधयन्तः पर्यधावन्त पृष्ठतः

tayostu vyākule yuddhe drauṇeḥ pārthasya dāruṇe |
amaryādaṃ yodhayantaḥ paryadhāvanta pṛṣṭhataḥ

रथैर्हताश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः ।
द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः

rathairhatāśvasūtaiśca hatārohaiśca vājibhiḥ |
dviradaiśca hatārohairmahāmātrairhatadvipaiḥ

पार्थेन समरे राजन्कृतो घोरो जनक्षयः ।
निहता रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः ॥]

pārthena samare rājankṛto ghoro janakṣayaḥ |
nihatā rathinaḥ petuḥ pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ ||]

हयाश्च पर्यधावन्त मुक्तयोक्त्रास्ततस्ततः ।
तद्दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य द्रौणिराहवशोभिनः

hayāśca paryadhāvanta muktayoktrāstatastataḥ |
taddṛṣṭvā karma pārthasya drauṇirāhavaśobhinaḥ

अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितोऽभ्येत्य वीर्यवान् ।
विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्

arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito'bhyetya vīryavān |
vidhunvāno mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam

अवाकिरत्ततो द्रौमिः समन्तान्निशितैः शरैः ।
भूयोऽर्जुनं महाराज द्रौणिरायम्य पत्रिणा

avākirattato draumiḥ samantānniśitaiḥ śaraiḥ |
bhūyo'rjunaṃ mahārāja drauṇirāyamya patriṇā

वक्षोदेशे भृशं पार्थं ताडयामास निर्दयम् ।
सोऽतिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत

vakṣodeśe bhṛśaṃ pārthaṃ tāḍayāmāsa nirdayam |
so'tividdho raṇe tena droṇaputreṇa bhārata

गाण्डीवधन्वा प्रसभं शरवर्षैरुदारधीः ।
सञ्छाद्य समरे द्रौणिं चिच्छेदास्य च कार्मुकम्

gāṇḍīvadhanvā prasabhaṃ śaravarṣairudāradhīḥ |
sañchādya samare drauṇiṃ cicchedāsya ca kārmukam

स च्छिन्नधन्वा परिधं वज्रस्पर्शसमं युधि ।
आदाय चिक्षेप तदा द्रोणपुत्रः किरीटिने

sa cchinnadhanvā paridhaṃ vajrasparśasamaṃ yudhi |
ādāya cikṣepa tadā droṇaputraḥ kirīṭine

तमापन्ततं परिघं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
चिच्छेद सहसा राजन्प्रहसन्निव पाण्डवः

tamāpantataṃ parighaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
ciccheda sahasā rājanprahasanniva pāṇḍavaḥ

स पपात तदा भूमौ निकृत्तः पार्थसायकैः ।
विकीर्णः पर्वतो राजन्यथा वज्रेण ताडितः

sa papāta tadā bhūmau nikṛttaḥ pārthasāyakaiḥ |
vikīrṇaḥ parvato rājanyathā vajreṇa tāḍitaḥ

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रो महारथः ।
ऐन्द्रेण चास्त्रवेगेन बीभत्सुं समवाकिरत्

tataḥ kruddho mahārāja droṇaputro mahārathaḥ |
aindreṇa cāstravegena bībhatsuṃ samavākirat

तस्येन्द्रजालावततं समीक्ष्य
पार्थो राजन्गाण्डिवमाददे सः ।
ऐन्द्रं जालं प्रत्यहरत्तरस्वी
वरास्त्रमादाय महेन्द्रसृष्टम्

tasyendrajālāvatataṃ samīkṣya
pārtho rājangāṇḍivamādade saḥ |
aindraṃ jālaṃ pratyaharattarasvī
varāstramādāya mahendrasṛṣṭam

विदार्य तज्जालमथेन्द्रमुक्तं
पार्थस्ततो द्रौणिरथं क्षणेन ।
प्रच्छादयामास ततोऽभ्युपेत्य
द्रौणिस्तदा पार्थशराभिभूतः

vidārya tajjālamathendramuktaṃ
pārthastato drauṇirathaṃ kṣaṇena |
pracchādayāmāsa tato'bhyupetya
drauṇistadā pārthaśarābhibhūtaḥ

विगाह्य तां पाण्डवबाणवृष्टिं
शरैः परं नाम ततः प्रकाश्य ।
शतेन कृष्णं सहसाभ्यविद्ध्या--
त्त्रिभिः शतैरर्जुनं क्षुद्रकाणाम्

vigāhya tāṃ pāṇḍavabāṇavṛṣṭiṃ
śaraiḥ paraṃ nāma tataḥ prakāśya |
śatena kṛṣṇaṃ sahasābhyaviddhyā--
ttribhiḥ śatairarjunaṃ kṣudrakāṇām

ततोऽर्जुनः सायकानां शतेन
गुरोः सुतं मर्मसु निर्बिभेद ।
अश्वांश्च सूतं च तथा धनुर्ज्या--
मवाकिरत्पश्यतां तावकानाम्

tato'rjunaḥ sāyakānāṃ śatena
guroḥ sutaṃ marmasu nirbibheda |
aśvāṃśca sūtaṃ ca tathā dhanurjyā--
mavākiratpaśyatāṃ tāvakānām

स विद्ध्वा मर्मसु द्रौणिं पाण्डवः परवीरहा ।
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्

sa viddhvā marmasu drauṇiṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā |
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat

स सङ्गृह्य स्वयं वाहान्कृष्णौ प्राच्छदयच्छरैः ।
तत्राद्भुतमपरश्याम द्रौणेराशु पराक्रमम्

sa saṅgṛhya svayaṃ vāhānkṛṣṇau prācchadayaccharaiḥ |
tatrādbhutamaparaśyāma drauṇerāśu parākramam

संयच्छंस्तुरगान्यच्च फल्गुनं चाप्ययोधयत् ।
तदस्य समरे राजन्सर्वभूतान्यपूजयन्

saṃyacchaṃsturagānyacca phalgunaṃ cāpyayodhayat |
tadasya samare rājansarvabhūtānyapūjayan

तेनास्य समरे योधास्तुष्टुवुः सर्व एव ते ।
यदा निजगृहे पार्थो द्रोणपुत्रेण धन्विना

tenāsya samare yodhāstuṣṭuvuḥ sarva eva te |
yadā nijagṛhe pārtho droṇaputreṇa dhanvinā

तदा प्रहस्य बीभस्तुर्द्रोणपुत्रस्य संयुगे ।
क्षिप्रं रश्मीनथाश्वानां क्षुरप्रैश्चिच्छिदे जयः

tadā prahasya bībhasturdroṇaputrasya saṃyuge |
kṣipraṃ raśmīnathāśvānāṃ kṣurapraiścicchide jayaḥ

प्राद्रवंस्तुरगास्तस्य शरवेगप्रपीडिताः ।
ततोऽभून्निनदो घोरस्तव सैन्यस्य भारत

prādravaṃsturagāstasya śaravegaprapīḍitāḥ |
tato'bhūnninado ghorastava sainyasya bhārata

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यं समाद्रवन् ।
समन्तान्निशितान्बाणान्विमुञ्चन्तो जयैषिणः

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā tava sainyaṃ samādravan |
samantānniśitānbāṇānvimuñcanto jayaiṣiṇaḥ

तावकी चतुरङ्गैषा पाण्डवैस्तु महाचमूः ।
पुनःपुनरथो वीरैः प्रभग्ना जितकाशिभिः

tāvakī caturaṅgaiṣā pāṇḍavaistu mahācamūḥ |
punaḥpunaratho vīraiḥ prabhagnā jitakāśibhiḥ

पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम् ।
शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च विशाम्पते

paśyatāṃ te mahārāja putrāṇāṃ citrayodhinām |
śakuneḥ saubaleyasya karṇasya ca viśāmpate

वार्यमाणा महासेना पुत्रैस्तव जनेश्वर ।
न चातिष्ठत सङ्ग्रामे पीड्यमाना समन्ततः

vāryamāṇā mahāsenā putraistava janeśvara |
na cātiṣṭhata saṅgrāme pīḍyamānā samantataḥ

ततो योधैर्महाराज पलायद्भिः समन्ततः ।
अभवद्य्वाकुलं भीतं पुत्राणां ते महद्बलम्

tato yodhairmahārāja palāyadbhiḥ samantataḥ |
abhavadyvākulaṃ bhītaṃ putrāṇāṃ te mahadbalam

तिष्ठतिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः ।
नावतिष्ठति सा सेना वध्यमाना महात्मभिः

tiṣṭhatiṣṭheti satataṃ sūtaputrasya jalpataḥ |
nāvatiṣṭhati sā senā vadhyamānā mahātmabhiḥ

अथोत्क्रुष्टं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः ।
धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा विद्रुतं वै समन्ततः

athotkruṣṭaṃ mahārāja pāṇḍavairjitakāśibhiḥ |
dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā vidrutaṃ vai samantataḥ

ततो दुर्योधनः कर्णमब्रवीत्प्रणयादिव ।
पश्य कर्ण महासेनां पाण्डवैरर्दितां भृशम्

tato duryodhanaḥ karṇamabravītpraṇayādiva |
paśya karṇa mahāsenāṃ pāṇḍavairarditāṃ bhṛśam

त्वयि तिष्ठति सन्त्रासात्समन्तात्प्रपलायते ।
एतज्ज्ञत्वा महाबाहो कुरु प्राप्तमरिन्दम

tvayi tiṣṭhati santrāsātsamantātprapalāyate |
etajjñatvā mahābāho kuru prāptamarindama

सहस्राणि च योधानां त्वामेव पुरुषोत्तम ।
क्रोशन्ते समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवैः

sahasrāṇi ca yodhānāṃ tvāmeva puruṣottama |
krośante samare vīra drāvyamāṇāni pāṇḍavaiḥ

एतच्छ्रुत्वा तु राधेयो दुर्योधनवचो महत् ।
मद्रराजमिदं वाक्यमब्रवीत्प्रहसन्निव

etacchrutvā tu rādheyo duryodhanavaco mahat |
madrarājamidaṃ vākyamabravītprahasanniva

पश्य मे भुजयोर्वीर्यमस्त्राणां च जनेश्वर ।
अद्य हन्मि रणे सर्वान्पाञ्चालान्पाण्डुभिः सह

paśya me bhujayorvīryamastrāṇāṃ ca janeśvara |
adya hanmi raṇe sarvānpāñcālānpāṇḍubhiḥ saha

वाहयाश्वान्नरव्याघ्र मद्राधिप न संशयः ।
एवमुक्त्वा महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्

vāhayāśvānnaravyāghra madrādhipa na saṃśayaḥ |
evamuktvā mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān

प्रगृह्य विजयं वीरो धनुःश्रेष्ठं पुरातनम् ।
सज्यं कृत्वा महाराज सम्मृज्य च पुनः पुनः

pragṛhya vijayaṃ vīro dhanuḥśreṣṭhaṃ purātanam |
sajyaṃ kṛtvā mahārāja sammṛjya ca punaḥ punaḥ

सन्निवार्य च तान्योधान्सत्येन शपथेन च ।
प्रायोजयदमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः

sannivārya ca tānyodhānsatyena śapathena ca |
prāyojayadameyātmā bhārgavāstraṃ mahābalaḥ

तस्माद्राजन्सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
कोटिशश्च शरास्तीक्ष्णा निरगच्छन्महामृधे

tasmādrājansahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
koṭiśaśca śarāstīkṣṇā niragacchanmahāmṛdhe

ज्वलितैस्तैः शरैर्घोरैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ।
सञ्चन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किञ्चन

jvalitaistaiḥ śarairghoraiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ |
sañcannā pāṇḍavī senā na prājñāyata kiñcana

हाहाकारो महानासीत्पाण्डवानां विशाम्पते ।
पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे

hāhākāro mahānāsītpāṇḍavānāṃ viśāmpate |
pīḍitānāṃ balavatā bhārgavāstreṇa saṃyuge

निपतद्भिर्गजै राजन्नश्वैश्चापि सहस्रशः ।
रथैश्चापि नरव्याघ्र नरैश्चैव समन्ततः

nipatadbhirgajai rājannaśvaiścāpi sahasraśaḥ |
rathaiścāpi naravyāghra naraiścaiva samantataḥ

प्राकम्पत मही राजन्निहतैस्तैः समन्ततः ।
व्याकुलं सर्वमभवत्पाण्डवानां महद्बलम्

prākampata mahī rājannihataistaiḥ samantataḥ |
vyākulaṃ sarvamabhavatpāṇḍavānāṃ mahadbalam

कर्णस्त्वेको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावकः ।
दहञ्शत्रून्नरव्याघ्रः शुशुभे स परन्तपः

karṇastveko yudhāṃ śreṣṭho vidhūma iva pāvakaḥ |
dahañśatrūnnaravyāghraḥ śuśubhe sa parantapaḥ

ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश्चेदिभिः सह ।
तत्र तत्र व्यमुह्यन्त वनदाहे यथा द्विपाः

te vadhyamānāḥ karṇena pāñcālāścedibhiḥ saha |
tatra tatra vyamuhyanta vanadāhe yathā dvipāḥ

चुक्रुशुश्च नरव्याघ्र यथाप्राणं नरोत्तमाः ।
तेषां तु क्रोशतां दीनं भीतानां रणमूर्धनि

cukruśuśca naravyāghra yathāprāṇaṃ narottamāḥ |
teṣāṃ tu krośatāṃ dīnaṃ bhītānāṃ raṇamūrdhani

धावतां च ततो राजंस्त्रस्तानां च समन्ततः ।

dhāvatāṃ ca tato rājaṃstrastānāṃ ca samantataḥ |

वध्यमानांस्तु तान्दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष ॥
वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि

vadhyamānāṃstu tāndṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa ||
vitresuḥ sarvabhūtāni tiryagyonigatānyapi

ते वध्यमाताः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः ।
अर्जुनं वासुदेवं च क्रोशन्ति च मुहुर्मुहुः ।
प्रेतराजपुरे यद्वत्प्रेतराजं विचेतसः

te vadhyamātāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca krośanti ca muhurmuhuḥ |
pretarājapure yadvatpretarājaṃ vicetasaḥ

श्रुत्वा तु निनदं तेषां वध्यतां कर्णसायकैः ।
अथाब्रवीद्वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धऩञ्जयः ।
भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्ट्वा तत्र समीरितम्

śrutvā tu ninadaṃ teṣāṃ vadhyatāṃ karṇasāyakaiḥ |
athābravīdvāsudevaṃ kuntīputro dhaṉañjayaḥ |
bhārgavāstraṃ mahāghoraṃ dṛṣṭvā tatra samīritam

पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम् ।
नैतदस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथञ्चन

paśya kṛṣṇa mahābāho bhārgavāstrasya vikramam |
naitadastraṃ hi samare śakyaṃ hantuṃ kathañcana

सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे ।
अन्तकप्रतिमं वीर्ये कुर्वाणं कर्म दारुणम्

sūtaputraṃ ca saṃrabdhaṃ paśya kṛṣṇa mahāraṇe |
antakapratimaṃ vīrye kurvāṇaṃ karma dāruṇam

अभीक्ष्णं चोदयन्नश्वान्प्रेक्षते मां मुहुर्मुहुः ।
नच शक्ष्यामि कर्णस्य संयुगेऽहं पलायितुम्

abhīkṣṇaṃ codayannaśvānprekṣate māṃ muhurmuhuḥ |
naca śakṣyāmi karṇasya saṃyuge'haṃ palāyitum

जीवन्प्राप्नोति पुरुषः सङ्ख्ये जयपराजयौ ।
मृतस्य तु हृपीकेश भङ्ग एव कुतो जयः

jīvanprāpnoti puruṣaḥ saṅkhye jayaparājayau |
mṛtasya tu hṛpīkeśa bhaṅga eva kuto jayaḥ

एष कर्णो रणे भाति मध्याह्न इव भास्करः ।
निवर्तय रथं कृष्ण जीवन्भद्राणि पश्यति

eṣa karṇo raṇe bhāti madhyāhna iva bhāskaraḥ |
nivartaya rathaṃ kṛṣṇa jīvanbhadrāṇi paśyati