अध्याय 66: शल्य कर्ण को युधिष्ठिर से हटाते हैं

कर्णोऽपि शरजालेन केकयानां महारथान् ।
व्यधमत्परमेष्वासानग्रानीके व्यवस्थितान्

karṇo'pi śarajālena kekayānāṃ mahārathān |
vyadhamatparameṣvāsānagrānīke vyavasthitān

तेषां प्रयतमानानां राधेयस्य निवारणे ।
रथान्पञ्चशतान्कर्णः प्राहिणोद्यमसादनम्

teṣāṃ prayatamānānāṃ rādheyasya nivāraṇe |
rathānpañcaśatānkarṇaḥ prāhiṇodyamasādanam

अविषह्यतमं दृष्ट्वा राधेयं युधि योधिनः ।
भीमसेनमुपागच्छन्कर्णबाणप्रपीडिताः

aviṣahyatamaṃ dṛṣṭvā rādheyaṃ yudhi yodhinaḥ |
bhīmasenamupāgacchankarṇabāṇaprapīḍitāḥ

रथानीकं विदार्यैव शरै राजन्ननेकधा ।
कर्ण एकरथेनैव युधिष्ठिरमुपाद्रवत्

rathānīkaṃ vidāryaiva śarai rājannanekadhā |
karṇa ekarathenaiva yudhiṣṭhiramupādravat

सेनानिवेशं गच्छन्तं मार्गणैर्भृशपीडितम् ।
यमयोर्मध्यगं वीरं शनैर्यान्तं विचेतसम्

senāniveśaṃ gacchantaṃ mārgaṇairbhṛśapīḍitam |
yamayormadhyagaṃ vīraṃ śanairyāntaṃ vicetasam

स समासाद्य राजानं दुर्योधनहितेप्सया ।
सूतपुत्रस्त्रिभिस्तीक्ष्णैर्विव्याध परमेषुभिः

sa samāsādya rājānaṃ duryodhanahitepsayā |
sūtaputrastribhistīkṣṇairvivyādha parameṣubhiḥ

तथैव राजा राधेयं प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
शरैस्त्रिभिश्च यन्तारं चतुर्भिश्चतुरो हयान्

tathaiva rājā rādheyaṃ pratyavidhyatstanāntare |
śaraistribhiśca yantāraṃ caturbhiścaturo hayān

चक्ररक्षौ नृपसुतौ माद्रीपुत्रौ परन्तपौ ।
तावप्यधावतां कर्णं राजानं मा वधीदिति

cakrarakṣau nṛpasutau mādrīputrau parantapau |
tāvapyadhāvatāṃ karṇaṃ rājānaṃ mā vadhīditi

तौ पृथक्शरवर्षाभ्यां राधेयं समवर्षताम् ।
नकुलः सहदेवश्च परमं यत्नमास्थितौ

tau pṛthakśaravarṣābhyāṃ rādheyaṃ samavarṣatām |
nakulaḥ sahadevaśca paramaṃ yatnamāsthitau

तथैव तौ प्रत्यविध्यत्सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
भल्लाभ्यां शितधाराभ्यां महात्मानावरिन्दमौ

tathaiva tau pratyavidhyatsūtaputraḥ pratāpavān |
bhallābhyāṃ śitadhārābhyāṃ mahātmānāvarindamau

दन्तवर्णांस्तु राधेयो निजघान मनोजवान् ।
युधिष्ठिरस्य सङ्ग्रामे कालवालान्हयोत्तमान्

dantavarṇāṃstu rādheyo nijaghāna manojavān |
yudhiṣṭhirasya saṅgrāme kālavālānhayottamān

ततोऽपरेण भल्लेन शिरस्त्राणमपातयत् ।
कौन्तेयस्य महेष्वासः प्रहसन्निव सूतजः

tato'pareṇa bhallena śirastrāṇamapātayat |
kaunteyasya maheṣvāsaḥ prahasanniva sūtajaḥ

तथैव नकुलस्यापि हयान्हत्वा महारथः ।
ततोऽपरेण भल्लेन भृशं तीक्ष्णेन भारत ।
धनुश्चिच्छेद वीरस्य माद्रीपुत्रस्य धीमतः

tathaiva nakulasyāpi hayānhatvā mahārathaḥ |
tato'pareṇa bhallena bhṛśaṃ tīkṣṇena bhārata |
dhanuściccheda vīrasya mādrīputrasya dhīmataḥ

तौ हताश्वौ हतरथौ पाण्डवौ भृशविक्षतौ ।
भ्रातरावारुरुहतुः सहदेवरथं तदा

tau hatāśvau hatarathau pāṇḍavau bhṛśavikṣatau |
bhrātarāvāruruhatuḥ sahadevarathaṃ tadā

तौ दृष्ट्वा मातुलस्तत्र विरथौ परवीरहा ।
अभ्यभाषत राधेयं मद्रराजोऽनुकम्पया

tau dṛṣṭvā mātulastatra virathau paravīrahā |
abhyabhāṣata rādheyaṃ madrarājo'nukampayā

मार्गितव्यस्त्वया कर्ण कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अतस्त्वं धर्मराजेन किमर्थमिह युध्यसे

mārgitavyastvayā karṇa kuntīputro dhanañjayaḥ |
atastvaṃ dharmarājena kimarthamiha yudhyase

[क्षीणशस्त्रास्त्राकवचः क्षीणबाणो विबाणधिः ।
श्रान्तसारथिवाहश्च च्छन्नोऽस्त्रैररिभिस्तथा ।
पार्थमासाद्य राधेय उपहास्यो भविष्यसि ॥]

[kṣīṇaśastrāstrākavacaḥ kṣīṇabāṇo vibāṇadhiḥ |
śrāntasārathivāhaśca cchanno'strairaribhistathā |
pārthamāsādya rādheya upahāsyo bhaviṣyasi ||]

तथापि कर्णः संरब्धो युधिष्ठिरमपीडयत् ।
शरैस्तीक्ष्णैर्महावीर्यैर्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

tathāpi karṇaḥ saṃrabdho yudhiṣṭhiramapīḍayat |
śaraistīkṣṇairmahāvīryairmādrīputrau ca pāṇḍavau

ततः शल्यः प्रहस्येदं कर्णं पुनरुवाच ह ।
रथस्थमतिसंरब्धं युधिष्ठिरवधे स्थितम्

tataḥ śalyaḥ prahasyedaṃ karṇaṃ punaruvāca ha |
rathasthamatisaṃrabdhaṃ yudhiṣṭhiravadhe sthitam

यदर्थं धार्तराष्ट्रेण सततं मानितो भवान् ।
तं पार्थ जहि राधेय किं ते हत्वा युधिष्ठिरम् ।
हते यस्मिन्ध्रुवं पार्थः सर्वाञ्जेष्यति नो रथान्

yadarthaṃ dhārtarāṣṭreṇa satataṃ mānito bhavān |
taṃ pārtha jahi rādheya kiṃ te hatvā yudhiṣṭhiram |
hate yasmindhruvaṃ pārthaḥ sarvāñjeṣyati no rathān

तस्मिन्हि धार्तराष्ट्रस्य निहते तु ध्रुवो जयः ।
ध्वजोऽसौ दृश्यते तस्य रोचमानोंऽशुमानिव ।
सारो ह्येष महाबाहो किं ते हत्वा युधिष्ठिरम्

tasminhi dhārtarāṣṭrasya nihate tu dhruvo jayaḥ |
dhvajo'sau dṛśyate tasya rocamānoṃ'śumāniva |
sāro hyeṣa mahābāho kiṃ te hatvā yudhiṣṭhiram

शङ्खयोर्ध्मातयोः शब्दः सुमहानेष कृष्णयोः ।
श्रूयते चापघोषश्च प्रावृषीवाम्बुदस्य ह

śaṅkhayordhmātayoḥ śabdaḥ sumahāneṣa kṛṣṇayoḥ |
śrūyate cāpaghoṣaśca prāvṛṣīvāmbudasya ha

असौ निघ्नन्रथोदारानर्जुनः शरवृष्टिभिः ।
सर्वां ग्रसति नः सेनां कर्ण पश्यैनमाहवे

asau nighnanrathodārānarjunaḥ śaravṛṣṭibhiḥ |
sarvāṃ grasati naḥ senāṃ karṇa paśyainamāhave

पृष्ठरक्षौ च शूरस्य युधामन्यूत्तमौजसौ

pṛṣṭharakṣau ca śūrasya yudhāmanyūttamaujasau

उत्तरं चास्य वै शूरश्चक्रं रक्षति सांत्यकिः ।
धृष्टद्युम्नस्तथा चास्य चक्रं रक्षति दक्षिणम्

uttaraṃ cāsya vai śūraścakraṃ rakṣati sāṃtyakiḥ |
dhṛṣṭadyumnastathā cāsya cakraṃ rakṣati dakṣiṇam

भीमसेनश्च वै राज्ञा धार्तराष्ट्रेण युध्यते ।
यथा न हन्यात्तं भीमः सर्वेषां नोऽद्य पश्यताम् ।
कुरु राधेय वै राजा यथा मुच्येत तत्तथा

bhīmasenaśca vai rājñā dhārtarāṣṭreṇa yudhyate |
yathā na hanyāttaṃ bhīmaḥ sarveṣāṃ no'dya paśyatām |
kuru rādheya vai rājā yathā mucyeta tattathā

xxxx भीमसेनेन ग्रस्तमाहवशोभिना ।
यदि नामाद्य मुच्येत विस्मयः सुमहान्भवेत्

xxxx bhīmasenena grastamāhavaśobhinā |
yadi nāmādya mucyeta vismayaḥ sumahānbhavet

परित्राह्येनमभ्येत्य संशयं परमं गतम् ।
किं नु माद्रीसुतौ हत्वा राजानं वा युधिष्ठिरम्

paritrāhyenamabhyetya saṃśayaṃ paramaṃ gatam |
kiṃ nu mādrīsutau hatvā rājānaṃ vā yudhiṣṭhiram

इति शल्यवचः श्रुत्वा राधेयः पृथिवीपते ।
दृष्ट्वा दुर्योधनं चैव भीमग्रस्तं महाहवे

iti śalyavacaḥ śrutvā rādheyaḥ pṛthivīpate |
dṛṣṭvā duryodhanaṃ caiva bhīmagrastaṃ mahāhave

राजगृध्नुर्भृशं चैव शल्यवाक्यप्रचोदितः ।
अजातशत्रुमुत्सृज्य माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

rājagṛdhnurbhṛśaṃ caiva śalyavākyapracoditaḥ |
ajātaśatrumutsṛjya mādrīputrau ca pāṇḍavau

तव पुत्रं परित्रातुमभ्यधावत वीर्यवान् ।
मद्रराजप्रणुदितैरश्वैराकाशगैरिव

tava putraṃ paritrātumabhyadhāvata vīryavān |
madrarājapraṇuditairaśvairākāśagairiva

गते कर्णे तु कौन्तेयः पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अपायाज्जवनैरश्वैः सहदेवस्य मारिष

gate karṇe tu kaunteyaḥ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
apāyājjavanairaśvaiḥ sahadevasya māriṣa

[ताभ्यां स सहितस्तूर्णं व्रीडन्निव नरेश्वरः] ।
प्राप्य सेनानिवेशं स्वं मार्गणैर्भृशविक्षतः

[tābhyāṃ sa sahitastūrṇaṃ vrīḍanniva nareśvaraḥ] |
prāpya senāniveśaṃ svaṃ mārgaṇairbhṛśavikṣataḥ

अवतीर्य रथात्तूर्णमाविशच्छयनं शुभम् ।
अपेतशल्यो राजा तु हृच्छल्येनाभिपीडितः

avatīrya rathāttūrṇamāviśacchayanaṃ śubham |
apetaśalyo rājā tu hṛcchalyenābhipīḍitaḥ

सोऽब्रवीद्धातरौ राजा माद्रीपुत्रौ महारथौ ।
गच्छन्त त्वरितौ वीरौ यत्र भीमो व्यवस्थितः

so'bravīddhātarau rājā mādrīputrau mahārathau |
gacchanta tvaritau vīrau yatra bhīmo vyavasthitaḥ

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे समाभाष्य परस्परम् ।
अनीकं भीमसेनस्य पाण्डवावभ्यगच्छताम् ।
जीमूत इव नर्दंस्तु युध्यते स वृकोदरः

tataste pāṇḍavāḥ sarve samābhāṣya parasparam |
anīkaṃ bhīmasenasya pāṇḍavāvabhyagacchatām |
jīmūta iva nardaṃstu yudhyate sa vṛkodaraḥ

ततोऽन्यं रथमास्थाय नकुलो रथपुङ्गवः ।
सहदेवश्च तेजस्वी भ्रातरौ शत्रुकर्शनौ

tato'nyaṃ rathamāsthāya nakulo rathapuṅgavaḥ |
sahadevaśca tejasvī bhrātarau śatrukarśanau

तुरगैरग्र्यरंहोभिर्यत्र भीमस्तरस्विनौ ।
अनीकैः सहितौ तत्र भ्रातरौ समवस्थितौ

turagairagryaraṃhobhiryatra bhīmastarasvinau |
anīkaiḥ sahitau tatra bhrātarau samavasthitau