अध्याय 65: कर्ण से घायल युधिष्ठिर रण छोड़ते हैं

ततः श्वेताश्वसंयुक्ते नारायणसमाहिते ।
तिष्ठन्रथवरे श्रीमानर्जुनः समपद्यत

tataḥ śvetāśvasaṃyukte nārāyaṇasamāhite |
tiṣṭhanrathavare śrīmānarjunaḥ samapadyata

तद्बलं नृपतिश्रेष्ठ तावकं विजयो रणे ।
व्यक्षोभयदुदीर्णाश्वं महोदधिमिवानिलः

tadbalaṃ nṛpatiśreṣṭha tāvakaṃ vijayo raṇe |
vyakṣobhayadudīrṇāśvaṃ mahodadhimivānilaḥ

दुर्योधनस्तव सुतः प्रमत्ते श्वेतवाहने ।
अभ्येत्य सहसा क्रुद्धः सैन्यार्धेनाभिसंवृतः

duryodhanastava sutaḥ pramatte śvetavāhane |
abhyetya sahasā kruddhaḥ sainyārdhenābhisaṃvṛtaḥ

पर्यवारयदायान्तं युधिष्ठिरममर्षणम् ।
क्षुरप्राणां त्रिसप्तत्या ततोऽविध्यत पाण्डवम्

paryavārayadāyāntaṃ yudhiṣṭhiramamarṣaṇam |
kṣuraprāṇāṃ trisaptatyā tato'vidhyata pāṇḍavam

अक्रुध्यत भृशं तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
स भल्लांस्त्रिंशतस्तूर्णं तव पुत्रे न्यवेशयत्

akrudhyata bhṛśaṃ tatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
sa bhallāṃstriṃśatastūrṇaṃ tava putre nyaveśayat

ततो धावन्त कौरव्या जिघृक्षन्तो युधिष्ठिरम्

tato dhāvanta kauravyā jighṛkṣanto yudhiṣṭhiram

दुष्टभावान्पराञ्ज्ञात्वा समवेता महारथाः ।
आजग्मुस्तं परीप्सन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

duṣṭabhāvānparāñjñātvā samavetā mahārathāḥ |
ājagmustaṃ parīpsantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

युधिष्ठिरश्चित्रसेनं शरवर्षैरवाकिरत् ।
चित्रसेनस्तु कौन्तेयं सङ्क्रुद्धः समवारयत्

yudhiṣṭhiraścitrasenaṃ śaravarṣairavākirat |
citrasenastu kaunteyaṃ saṅkruddhaḥ samavārayat

मुहूर्ताद्विमुखीकृत्य चित्रसेनं स धर्मराट् ।
तावकं सैन्यमभ्यघ्नत्समन्तान्निशितैः शरैः

muhūrtādvimukhīkṛtya citrasenaṃ sa dharmarāṭ |
tāvakaṃ sainyamabhyaghnatsamantānniśitaiḥ śaraiḥ

तावका हि माबाहो दुर्योधनपुरोगमाः ।
युधिष्ठिरं जिघृक्षन्तः सर्वसैन्यं समाक्षिपन्

tāvakā hi mābāho duryodhanapurogamāḥ |
yudhiṣṭhiraṃ jighṛkṣantaḥ sarvasainyaṃ samākṣipan

दृष्टप्रभावांस्तान्मत्वा समवेतान्महारथान् ।
आजग्मुः सम्परीप्सन्तः पाण्डवेयं युधिष्ठिरम्

dṛṣṭaprabhāvāṃstānmatvā samavetānmahārathān |
ājagmuḥ samparīpsantaḥ pāṇḍaveyaṃ yudhiṣṭhiram

नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
अक्षौहिण्या परिवृतास्तेऽभ्यधावन्युधिष्टिरम्

nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
akṣauhiṇyā parivṛtāste'bhyadhāvanyudhiṣṭiram

भीमसेनश्च नाराचैर्मृद्रंस्तव महारथान् ।
अभ्यधावदभिप्रेप्सू राजानं शत्रुभिर्वृतम्

bhīmasenaśca nārācairmṛdraṃstava mahārathān |
abhyadhāvadabhiprepsū rājānaṃ śatrubhirvṛtam

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्कर्णो वैकर्तनो वृषा ।
शरवर्षेण महता प्रत्यवारयदागतान्

tāṃstu sarvānmaheṣvāsānkarṇo vaikartano vṛṣā |
śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayadāgatān

शरौघान्विसृजन्तस्ते प्रेयन्तश्च कुञ्जरान् ।
न शेकुर्यत्नवन्तोऽपि राधेयं प्रतिवीक्षितुम्

śaraughānvisṛjantaste preyantaśca kuñjarān |
na śekuryatnavanto'pi rādheyaṃ prativīkṣitum

तांश्च सर्वान्महेष्वासान्सर्वशस्त्रविशारदान् ।
महता शरवर्षेण राधेयः प्रत्यवारयत्

tāṃśca sarvānmaheṣvāsānsarvaśastraviśāradān |
mahatā śaravarṣeṇa rādheyaḥ pratyavārayat

दुर्योधनं च विंशत्या नाराचानां कृती बली ।
अविध्यत्तूर्णमभ्येत्य सहदेवो महीपतिम्

duryodhanaṃ ca viṃśatyā nārācānāṃ kṛtī balī |
avidhyattūrṇamabhyetya sahadevo mahīpatim

स विद्धः सहदेवेन रराज बलसन्निधौ ।
प्रभिन्न इव मातङ्गो रुधिरेण परिप्लुतः

sa viddhaḥ sahadevena rarāja balasannidhau |
prabhinna iva mātaṅgo rudhireṇa pariplutaḥ

दृष्ट्वा तव सुतं तत्र गाढविद्धं सुतेजनैः ।
अभ्यधावद्दृढं क्रुद्धो राधेयो रथिनां वरः

dṛṣṭvā tava sutaṃ tatra gāḍhaviddhaṃ sutejanaiḥ |
abhyadhāvaddṛḍhaṃ kruddho rādheyo rathināṃ varaḥ

दुर्योधनं तथा दृष्ट्वा शीघ्रमस्त्रमुदीर्य सः ।
अवधीत्पाण्डवानीकं पाञ्चालांश्चैव मारिष

duryodhanaṃ tathā dṛṣṭvā śīghramastramudīrya saḥ |
avadhītpāṇḍavānīkaṃ pāñcālāṃścaiva māriṣa

ततो यौधिष्ठिरं सैन्यं वध्यमानं महात्मना ।
सहसा प्राद्रावद्राजन्मूतपुत्रशरार्दितम्

tato yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |
sahasā prādrāvadrājanmūtaputraśarārditam

विविधा विशिखास्तत्र सम्पतन्ति परस्परम् ।
भल्लाः पुङ्खसमाश्लिष्टाः सूतपुत्रधनुश्च्युताः

vividhā viśikhāstatra sampatanti parasparam |
bhallāḥ puṅkhasamāśliṣṭāḥ sūtaputradhanuścyutāḥ

अन्तरिक्षे शरौघाणां पततां च परस्परम् ।
सङ्घर्पेण महाराज पावकः समजायत

antarikṣe śaraughāṇāṃ patatāṃ ca parasparam |
saṅgharpeṇa mahārāja pāvakaḥ samajāyata

तकतो दशदिशः कर्णः शलभैरिव यायिभिः ।
अभ्यघ्नंस्तरसा राजञ्शरैः परशरीरगैः

takato daśadiśaḥ karṇaḥ śalabhairiva yāyibhiḥ |
abhyaghnaṃstarasā rājañśaraiḥ paraśarīragaiḥ

रक्तचन्दनसन्दिग्धौ मणिहेमविभूषितौ ।
बाहू व्यत्यक्षिपत्कर्णः परमास्त्रं विदर्शयन्

raktacandanasandigdhau maṇihemavibhūṣitau |
bāhū vyatyakṣipatkarṇaḥ paramāstraṃ vidarśayan

ततः सर्वा दिशो राजन्सायकैर्विप्रमोहयन् ।
अपीडयद्भृशं कर्णो धर्मराजं युधिष्ठिरम्

tataḥ sarvā diśo rājansāyakairvipramohayan |
apīḍayadbhṛśaṃ karṇo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

ततः क्रुद्धो महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
निशितैरिषुभिः कर्णं पञ्चाशद्भिः समार्पयत्

tataḥ kruddho mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
niśitairiṣubhiḥ karṇaṃ pañcāśadbhiḥ samārpayat

[बाणान्धकारमभवत्तद्युद्धं घोरदर्शनम् ।
हाहाकारो महानासीत्तावकानां विशाम्पते

[bāṇāndhakāramabhavattadyuddhaṃ ghoradarśanam |
hāhākāro mahānāsīttāvakānāṃ viśāmpate

वध्यमाने तदा सैन्ये धर्मपुत्रेण मारिष ।
सायकैर्विविधैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ।
भल्लैरनेकैर्विविधैः शक्त्यृष्टिमुसलैरपि

vadhyamāne tadā sainye dharmaputreṇa māriṣa |
sāyakairvividhaistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ |
bhallairanekairvividhaiḥ śaktyṛṣṭimusalairapi

यत्र यत्र स धर्मात्मा दुष्टां दृष्टिं व्यसर्जयत् ।
तत्र तत्र व्यशीर्यन्त तावका भरतर्षभ

yatra yatra sa dharmātmā duṣṭāṃ dṛṣṭiṃ vyasarjayat |
tatra tatra vyaśīryanta tāvakā bharatarṣabha

कर्णोऽपि भृशसङ्कुद्रो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
नाराचैरर्धचन्द्रैश्च वत्सदन्तैश्च संयुगे

karṇo'pi bhṛśasaṅkudro dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
nārācairardhacandraiśca vatsadantaiśca saṃyuge

अमर्षी क्रोधनश्चैव रोषप्रस्फुरिताननः ।
सायकैरप्रमेयात्मा युधिष्ठिरमभिद्रवत्

amarṣī krodhanaścaiva roṣaprasphuritānanaḥ |
sāyakairaprameyātmā yudhiṣṭhiramabhidravat

युधिष्ठिरश्चापि स तं स्वर्णपुङ्खैः शितैः शरैः ॥]

yudhiṣṭhiraścāpi sa taṃ svarṇapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ ||]

प्रहसन्निव तं कर्णः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ।
उरस्यविध्यद्राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

prahasanniva taṃ karṇaḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ |
urasyavidhyadrājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

स पीडितो भृशं तेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उपविश्य रथोपस्थे सूतं याहीत्यनोदयत्

sa pīḍito bhṛśaṃ tena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
upaviśya rathopasthe sūtaṃ yāhītyanodayat

अक्रोशन्त ततः सर्वे धार्तराष्ट्राः सराजकाः ।
गृह्णीध्वमिति राजानमभ्यधावन्त सर्वशः

akrośanta tataḥ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ |
gṛhṇīdhvamiti rājānamabhyadhāvanta sarvaśaḥ

ततः शताः सप्तदश केकयानां प्रहारिणाम् ।
पञ्चालैः सहिता राजन्धार्तराष्ट्रान्न्यवारयन्

tataḥ śatāḥ saptadaśa kekayānāṃ prahāriṇām |
pañcālaiḥ sahitā rājandhārtarāṣṭrānnyavārayan

तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने जनक्षये ।
दुर्योधनश्च भीमश्च समेयातां महाबलौ

tasminsutumule yuddhe vartamāne janakṣaye |
duryodhanaśca bhīmaśca sameyātāṃ mahābalau