अध्याय 63: द्वन्द्व युद्ध: कर्ण शिखण्डी को पराजित करता है

निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे ।
वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः

nivṛtte bhīmasene ca pāṇḍave ca yudhiṣṭhire |
vadhyamāne bale cāpi māmake pāṇḍusṛñjayaiḥ

द्रवमाणे बलौघे च निराक्रन्दे मुहुर्मुहुः ।
अवशेषं न पश्यामि मम सैन्येषु सञ्जय

dravamāṇe balaughe ca nirākrande muhurmuhuḥ |
avaśeṣaṃ na paśyāmi mama sainyeṣu sañjaya

अहो बत दशां प्राप्तो न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ।
जयकाङ्क्षी कथं सूत पुत्राणामनिवर्तिनाम्

aho bata daśāṃ prāpto na hi śakṣyāmi jīvitum |
jayakāṅkṣī kathaṃ sūta putrāṇāmanivartinām

कथं जीवामि निहताञ्श्रुत्वा च मम सैनिकान् ।
बहुनाऽद्य किमुक्तेन दैवं तेषां परायणम्

kathaṃ jīvāmi nihatāñśrutvā ca mama sainikān |
bahunā'dya kimuktena daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam

मामकाः किमकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

māmakāḥ kimakurvanta tanmamācakṣva sañjaya

दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं तव पुत्रः प्रतापवान् ।
क्रोधरक्तेक्षणो राजन्भीमसेनमभिद्रवत्

dṛṣṭvā bhīmaṃ mahābāhuṃ tava putraḥ pratāpavān |
krodharaktekṣaṇo rājanbhīmasenamabhidravat

तिष्ठतिष्ठ पृथापुत्र पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ।
अद्य त्वां प्रेषायष्यामि यमस्य सदनं प्राते ।
इत्युक्त्वा प्रययौ कर्णो यत्र भीमो व्यवस्थितः

tiṣṭhatiṣṭha pṛthāputra paśya me'dya parākramam |
adya tvāṃ preṣāyaṣyāmi yamasya sadanaṃ prāte |
ityuktvā prayayau karṇo yatra bhīmo vyavasthitaḥ

तावकं तु बलं दृष्ट्वा भीमसेनात्पराङ्मुखम् ।
यत्नेन महता कर्णः पर्यवस्थापयद्बली

tāvakaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenātparāṅmukham |
yatnena mahatā karṇaḥ paryavasthāpayadbalī

व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ।
प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्युद्धदुर्मदान्

vyavasthāpya mahābāhustava putrasya vāhinīm |
pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavānyuddhadurmadān

प्रत्युद्ययुश्च राधेयं पाण्डवानां महारथाः ।
धुन्वानाः कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्च सायकान्

pratyudyayuśca rādheyaṃ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
dhunvānāḥ kārmukāṇyājau vikṣipantaśca sāyakān

भीमसेनः शिनेर्नप्ता शिखण्डी जनमेजयः ।
धृष्टद्युम्नश्च बलवान्सर्वे चापि प्रभद्रकाः

bhīmasenaḥ śinernaptā śikhaṇḍī janamejayaḥ |
dhṛṣṭadyumnaśca balavānsarve cāpi prabhadrakāḥ

पाञ्चालानां नरव्याघ्राः समन्तात्त्व वाहिनीम् ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धाः समरे जितकाशिनः

pāñcālānāṃ naravyāghrāḥ samantāttva vāhinīm |
abhyadravanta saṅkruddhāḥ samare jitakāśinaḥ

तथैव तावका राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् ।
अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथान्

tathaiva tāvakā rājanpāṇḍavānāmanīkinīm |
abhyadravanta tvaritā jighāṃsanto mahārathān

रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् ।
बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यमद्भुतदर्शनम्

rathanāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulam |
babhūva puruṣavyāghra sainyamadbhutadarśanam

शिखण्डी तु ययौ कर्णं धृष्टद्युम्नः सुतं तव ।
दुःशासनं महाराज महासेनः समभ्ययात्

śikhaṇḍī tu yayau karṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ sutaṃ tava |
duḥśāsanaṃ mahārāja mahāsenaḥ samabhyayāt

नकुलो वृषसेनं तु चित्रसेनं युधिष्ठिरः ।
उलूकं समरे राजन्सहदेवः समभ्ययात्

nakulo vṛṣasenaṃ tu citrasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
ulūkaṃ samare rājansahadevaḥ samabhyayāt

सात्यकिः शकुनिं चापि द्रौपदेयाश्च कौरवान् ।
अर्जुनं च रणे यत्तो द्रोणपुत्रो महारथः

sātyakiḥ śakuniṃ cāpi draupadeyāśca kauravān |
arjunaṃ ca raṇe yatto droṇaputro mahārathaḥ

युधामन्युं महेष्वासं गौतमोऽभ्यपतद्रणे ।
कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत्

yudhāmanyuṃ maheṣvāsaṃ gautamo'bhyapatadraṇe |
kṛtavarmā ca balavānuttamaujasamādravat

भीमसेनः कुरून्सर्वान्पुत्रांश्च तव मारिष ।
सहानीकान्महाबाहुरेक एव न्यवारयत्

bhīmasenaḥ kurūnsarvānputrāṃśca tava māriṣa |
sahānīkānmahābāhureka eva nyavārayat

शिखण्डी तु ततः कर्णं विचरन्तमभीतवत् ।
भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः

śikhaṇḍī tu tataḥ karṇaṃ vicarantamabhītavat |
bhīṣmahantā mahārāja vārayāmāsa patribhiḥ

प्रतिरुद्धस्ततः कर्णो रोपात्प्रस्फुरिताधरः ।
शिखण्डिनं त्रिभिर्बाणैर्भ्रुवोर्मध्येऽभ्यताडयत्

pratiruddhastataḥ karṇo ropātprasphuritādharaḥ |
śikhaṇḍinaṃ tribhirbāṇairbhruvormadhye'bhyatāḍayat

धारयंस्तु स तान्वाणाञ्शिखण्डी बह्वशोभत ।
राजतः पर्वतो यद्वत्त्रिभिः शृङ्गैः समन्वितः

dhārayaṃstu sa tānvāṇāñśikhaṇḍī bahvaśobhata |
rājataḥ parvato yadvattribhiḥ śṛṅgaiḥ samanvitaḥ

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगे ।
कर्णं विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः

so'tividdho maheṣvāsaḥ sūtaputreṇa saṃyuge |
karṇaṃ vivyādha samare navatyā niśitaiḥ śaraiḥ

तस्य कर्णो हयान्हत्वा सारथिं च शरैः ।
उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथः

tasya karṇo hayānhatvā sārathiṃ ca śaraiḥ |
unmamātha dhvajaṃ cāsya kṣurapreṇa mahārathaḥ

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः ।
शक्तिं चिक्षेप कर्णाय सङ्क्रुद्धः शत्रुतापनः

hatāśvāttu tato yānādavaplutya mahārathaḥ |
śaktiṃ cikṣepa karṇāya saṅkruddhaḥ śatrutāpanaḥ

तां छित्त्वा समरे कर्णस्त्रिभिर्भारत सायकैः ।
शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः

tāṃ chittvā samare karṇastribhirbhārata sāyakaiḥ |
śikhaṇḍinamathāvidhyannavabhirniśitaiḥ śaraiḥ

कर्णचापच्युतान्बाणान्वर्जयंस्तु नरोत्तमः ।
अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी भृशविक्षतः

karṇacāpacyutānbāṇānvarjayaṃstu narottamaḥ |
apayātastatastūrṇaṃ śikhaṇḍī bhṛśavikṣataḥ

ततः कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत् ।
तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाबलः

tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍusainyānyaśātayat |
tūlarāśiṃ samāsādya yathā vāyurmahābalaḥ

धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडितः ।
दुःशासनं त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे

dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putreṇa pīḍitaḥ |
duḥśāsanaṃ tribhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare

तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिष ।
स तेन रुक्मपुङ्खेन भल्लेन नतपर्वणा

tasya duḥśāsano bāhuṃ savyaṃ vivyādha māriṣa |
sa tena rukmapuṅkhena bhallena nataparvaṇā

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धः शरं घोरममर्षणः ।
दुःशासनाय सङ्क्रुद्धः प्रेषयामास भारत

dhṛṣṭadyumnastu nirviddhaḥ śaraṃ ghoramamarṣaṇaḥ |
duḥśāsanāya saṅkruddhaḥ preṣayāmāsa bhārata

आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम् ।
शरैश्चिच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशाम्पते

āpatantaṃ mahāvegaṃ dhṛṣṭadyumnasamīritam |
śaraiściccheda putraste tribhireva viśāmpate

अथापरैः षोडशभिर्भल्लैः कनकभूषणैः ।
धृष्टद्युम्नं समासाद्य बाह्वोरुरसि चार्पयत्

athāparaiḥ ṣoḍaśabhirbhallaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya bāhvorurasi cārpayat

ततः स पार्षतः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

tataḥ sa pārṣataḥ kruddho dhanuściccheda māriṣa |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena tata uccukruśurjanāḥ

अथान्यद्धनुरादाय पुत्रस्ते प्रहसन्निव ।
धृष्टद्युम्नं शरव्रातैः समन्तात्पर्यवारयत्

athānyaddhanurādāya putraste prahasanniva |
dhṛṣṭadyumnaṃ śaravrātaiḥ samantātparyavārayat

तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं सुमहात्मनः ।
व्यस्मयन्त रणे योधाः सिद्धाश्चाप्सरसस्तथा

tava putrasya te dṛṣṭvā vikramaṃ sumahātmanaḥ |
vyasmayanta raṇe yodhāḥ siddhāścāpsarasastathā

धृष्टद्युम्नं तु पश्याम घटमानं महाबलम् ।
दुःशासनेन संरुद्धं सिंहेनेव महागजम्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu paśyāma ghaṭamānaṃ mahābalam |
duḥśāsanena saṃruddhaṃ siṃheneva mahāgajam