अध्याय 60: पाण्डव कौरवों की गजसेना का विनाश करते हैं

हस्तिभिस्तु महामात्रास्तव पुत्रेण चोदिताः ।
धृष्टद्युम्नं घ्नतेत्याशु क्रुद्धाः पार्षतमभ्ययुः

hastibhistu mahāmātrāstava putreṇa coditāḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ ghnatetyāśu kruddhāḥ pārṣatamabhyayuḥ

प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च प्रवरा गजयोधिनः ।
अङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च मागधास्ताम्रलिप्तकाः

prācyāśca dākṣiṇātyāśca pravarā gajayodhinaḥ |
aṅgā vaṅgāśca puṇḍrāśca māgadhāstāmraliptakāḥ

मेकलाः कोशला मद्रा दशार्णा निषधास्तथा ।
गजयुद्धेषु कुशलाः कलिङ्गैः सह भारत

mekalāḥ kośalā madrā daśārṇā niṣadhāstathā |
gajayuddheṣu kuśalāḥ kaliṅgaiḥ saha bhārata

शरतोमरनाराचैर्वृष्टिमन्त इवाम्बुदाः ।
सिषिचुस्ते ततः सर्वे पाञ्चालबलमाहवे

śaratomaranārācairvṛṣṭimanta ivāmbudāḥ |
siṣicuste tataḥ sarve pāñcālabalamāhave

तानभिद्रवतो नागान्मदवेगसमुद्धतान् ।
विपाठक्षुरनाराचैर्धृष्टद्युम्नो ह्यवीवृषत्

tānabhidravato nāgānmadavegasamuddhatān |
vipāṭhakṣuranārācairdhṛṣṭadyumno hyavīvṛṣat

एकैकं दशभिः ष़ड्भिरष्टाभिरपि पार्षतः ।
द्विरदानभिविव्याध क्षिप्रं गिरिनिभाञ्शरैः

ekaikaṃ daśabhiḥ ṣa़ḍbhiraṣṭābhirapi pārṣataḥ |
dviradānabhivivyādha kṣipraṃ girinibhāñśaraiḥ

प्रच्छाद्यमानं द्विरदैर्मेघैरिव दिवाकरम् ।
पर्ययुः पाण्डुपाञ्चाला नदन्तो ह्यात्तकार्मुकाः

pracchādyamānaṃ dviradairmeghairiva divākaram |
paryayuḥ pāṇḍupāñcālā nadanto hyāttakārmukāḥ

तान्नागानभिवर्षन्तो ज्यातलत्रविनादिनः ।
वीरनृत्यं प्रनृत्यन्तः शूरतालप्रचोदितैः ।
नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः

tānnāgānabhivarṣanto jyātalatravinādinaḥ |
vīranṛtyaṃ pranṛtyantaḥ śūratālapracoditaiḥ |
nakulaḥ sahadevaśca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ

सात्यकिश्च शिखण्डी च चेकितानश्च वीर्यवान् ।
समन्तात्सिषिचुर्वीरा मेघास्तोयैरिवाचलान्

sātyakiśca śikhaṇḍī ca cekitānaśca vīryavān |
samantātsiṣicurvīrā meghāstoyairivācalān

ते म्लेच्छैः प्रेषिता नागा नरानश्वान्रथानपि ।
हस्तैराक्षिप्य ममृदुः पद्भिश्चाप्यतिमन्यवः

te mlecchaiḥ preṣitā nāgā narānaśvānrathānapi |
hastairākṣipya mamṛduḥ padbhiścāpyatimanyavaḥ

बिभिदुश्च विषाणाग्रैः समाक्षिप्य च चिक्षिपुः ।
विषाणलग्नाश्चाप्यन्ये परिपेतुर्विभीषणाः

bibhiduśca viṣāṇāgraiḥ samākṣipya ca cikṣipuḥ |
viṣāṇalagnāścāpyanye paripeturvibhīṣaṇāḥ

प्रमुखे वर्तमानं तु द्विपमङ्गस्य सात्यकिः ।
नाराचेनोग्रवेगेन भित्त्वा मर्माण्यताडयत्

pramukhe vartamānaṃ tu dvipamaṅgasya sātyakiḥ |
nārācenogravegena bhittvā marmāṇyatāḍayat

तस्यावर्जितकायस्य द्विरदादुत्पतिष्यतः ।
नाराचेनाहनद्वक्षः सात्यकिः सोऽपतद्भुवि

tasyāvarjitakāyasya dviradādutpatiṣyataḥ |
nārācenāhanadvakṣaḥ sātyakiḥ so'patadbhuvi

पुण्ड्रस्यापततो नागं चलन्तमिव पर्वतम् ।
सहदेवः प्रसन्नाग्रैर्नाराचैरहनत्त्रिभिः

puṇḍrasyāpatato nāgaṃ calantamiva parvatam |
sahadevaḥ prasannāgrairnārācairahanattribhiḥ

विपताकं वियन्तारं विवर्मध्वजजीवितम् ।
तं कृत्वा द्विरदं भूयः सहदेवोऽङ्गमभ्ययात्

vipatākaṃ viyantāraṃ vivarmadhvajajīvitam |
taṃ kṛtvā dviradaṃ bhūyaḥ sahadevo'ṅgamabhyayāt

सहदेवं तु नकुलो वारयित्वाङ्गमार्दयत् ।
नाराचैर्यमदण्डाभैस्त्रिभिर्नागं शतेन तम्

sahadevaṃ tu nakulo vārayitvāṅgamārdayat |
nārācairyamadaṇḍābhaistribhirnāgaṃ śatena tam

दिवाकरकप्रख्यानङ्गश्चिक्षेप तोमरान् ।
नकुलाय शतान्यष्टौ त्रिधैकैकं तु सोऽच्छिनत्

divākarakaprakhyānaṅgaścikṣepa tomarān |
nakulāya śatānyaṣṭau tridhaikaikaṃ tu so'cchinat

तथाऽर्धचन्द्रेण शिरस्तस्य चिच्छेद पाण्डवः ।
स पपात हतो म्लेच्छस्तेनैव सह दन्तिना

tathā'rdhacandreṇa śirastasya ciccheda pāṇḍavaḥ |
sa papāta hato mlecchastenaiva saha dantinā

अथाङ्गपुत्रे निहते हस्तिशिक्षाविशारदे ।
अङ्गाः क्रुद्धा महामात्रा नागैर्नकुलमभ्ययुः

athāṅgaputre nihate hastiśikṣāviśārade |
aṅgāḥ kruddhā mahāmātrā nāgairnakulamabhyayuḥ

चलत्पताकैः सुमुखैर्हेमकक्ष्यातनुच्छदैः ।
मिमर्दिषन्तस्त्वरिताः प्रदीप्तैरिव पर्वतैः

calatpatākaiḥ sumukhairhemakakṣyātanucchadaiḥ |
mimardiṣantastvaritāḥ pradīptairiva parvataiḥ

मेकलोत्कलकालिङ्गा निषधास्ताम्रलिप्तकाः ।
शरतोमरवर्षाणि विमुञ्चन्तो जिघांसवः

mekalotkalakāliṅgā niṣadhāstāmraliptakāḥ |
śaratomaravarṣāṇi vimuñcanto jighāṃsavaḥ

तैश्छाद्यमानं नकुलं निशाकरमिवाम्बुदैः ।
परिपेतुः सुसंरब्धाः पाण्डुपाञ्चालसात्यकाः

taiśchādyamānaṃ nakulaṃ niśākaramivāmbudaiḥ |
paripetuḥ susaṃrabdhāḥ pāṇḍupāñcālasātyakāḥ

ततस्तदभवद्युद्धं रथिनां हस्तिभिः सह ।
सृजतां शरवर्षाणि तोमरांश्च सहस्रशः

tatastadabhavadyuddhaṃ rathināṃ hastibhiḥ saha |
sṛjatāṃ śaravarṣāṇi tomarāṃśca sahasraśaḥ

नागानां प्रास्फुटन्कुम्भा मर्माणि च नखानि च ।
दन्ताश्चैवातिविद्धानां नाराचैर्हेमभूषणैः

nāgānāṃ prāsphuṭankumbhā marmāṇi ca nakhāni ca |
dantāścaivātividdhānāṃ nārācairhemabhūṣaṇaiḥ

तेषामष्टौ महानागांश्चतुःषष्ट्या सुतेजनैः ।
नाराचैः सहदेवस्तान्पातयामास सादिभिः

teṣāmaṣṭau mahānāgāṃścatuḥṣaṣṭyā sutejanaiḥ |
nārācaiḥ sahadevastānpātayāmāsa sādibhiḥ

अञ्जोगतिभिरायम्य प्रयत्नाद्धनुरुत्तमम् ।
नाराचैरहनन्नागान्नकुलः कुलनन्दनः

añjogatibhirāyamya prayatnāddhanuruttamam |
nārācairahanannāgānnakulaḥ kulanandanaḥ

ततः पाञ्चालशैनेयौ द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ।
शिखण्डी च महानागान्सिषिचुः शरवृष्टिभिः

tataḥ pāñcālaśaineyau draupadeyāḥ prabhadrakāḥ |
śikhaṇḍī ca mahānāgānsiṣicuḥ śaravṛṣṭibhiḥ

ते पाण्डुयोधाम्बुधरैः शत्रुद्विरदपर्वताः ।
बाणवर्षैर्हताः पेतुर्वज्रवर्षैरिवाचलाः

te pāṇḍuyodhāmbudharaiḥ śatrudviradaparvatāḥ |
bāṇavarṣairhatāḥ peturvajravarṣairivācalāḥ

एवं हत्वा तव गजांस्ते पाण्डुरथकुञ्जराः ।
द्रुतं सेनां च वर्षन्तो भिन्नकूलामिवापगाम्

evaṃ hatvā tava gajāṃste pāṇḍurathakuñjarāḥ |
drutaṃ senāṃ ca varṣanto bhinnakūlāmivāpagām

तां ते सेनां समालोड्य पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ।
विक्षोभयित्वा च पुनः कर्णं समभिदुद्रुवुः

tāṃ te senāṃ samāloḍya pāṇḍuputrasya sainikāḥ |
vikṣobhayitvā ca punaḥ karṇaṃ samabhidudruvuḥ