अध्याय 59: सङ्कुल युद्ध में कर्ण पाञ्चालों का संहार करता है

ततः प्रववृते भूयः सङ्ग्रामो राजसत्तम ।
कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः

tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṅgrāmo rājasattama |
karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ

धनूंषि बाणान्परिघानसिपट्टसतोमरान् ।
मुसलानि भुशुण्डीश्च शक्तिरिष्टिपरश्वथान्

dhanūṃṣi bāṇānparighānasipaṭṭasatomarān |
musalāni bhuśuṇḍīśca śaktiriṣṭiparaśvathān

गदाः प्रासाञ्शितान्कुन्तान्भिंडिपालान्महाङ्कुशान् ।
प्रगृह्य क्षिप्रमापेतुः परस्परजिघांसया

gadāḥ prāsāñśitānkuntānbhiṃḍipālānmahāṅkuśān |
pragṛhya kṣipramāpetuḥ parasparajighāṃsayā

बाणज्यातलशब्देन द्यां दिशः प्रदिशो वियत् ।
पृथिवीं नेमिघोषेण नादयन्तोऽभ्ययुः परान्

bāṇajyātalaśabdena dyāṃ diśaḥ pradiśo viyat |
pṛthivīṃ nemighoṣeṇa nādayanto'bhyayuḥ parān

तेन शब्देन महता संहृष्टाश्चक्रुराहवम् ।
वीरा वीरैर्महाप्तोरकलहान्तं तितीर्षवः

tena śabdena mahatā saṃhṛṣṭāścakrurāhavam |
vīrā vīrairmahāptorakalahāntaṃ titīrṣavaḥ

ज्यातलत्रधनुःशब्दाञ्शस्त्राणां च निपात्यताम् ।
ताडितानां च पतता निनादांश्च पदातिनाम्

jyātalatradhanuḥśabdāñśastrāṇāṃ ca nipātyatām |
tāḍitānāṃ ca patatā ninādāṃśca padātinām

बाणशब्दांश्च विविधाञ्शूराणां चाभिगर्जताम् ।
श्रुत्वा गजा भृशं त्रेसुः पेतुर्मम्लुश्च सैनिकाः

bāṇaśabdāṃśca vividhāñśūrāṇāṃ cābhigarjatām |
śrutvā gajā bhṛśaṃ tresuḥ peturmamluśca sainikāḥ

तेषां निनदतां चैव शस्त्रवर्षं च मुञ्चताम् ।
बहूनाधिरथिर्वीरः प्रममाथेषुभिः परान्

teṣāṃ ninadatāṃ caiva śastravarṣaṃ ca muñcatām |
bahūnādhirathirvīraḥ pramamātheṣubhiḥ parān

पञ्च पाञ्चालवीराणां रथान्दश च पञ्च च ।
साश्वसूतध्वजान्कर्णः शरैर्निन्ये यमक्षयम्

pañca pāñcālavīrāṇāṃ rathāndaśa ca pañca ca |
sāśvasūtadhvajānkarṇaḥ śarairninye yamakṣayam

योधमुख्या महावीर्याः पाण्डूनां कर्णमाहवे ।
शिक्षितास्तमभिद्रुत्य परिवव्रुः समन्ततः

yodhamukhyā mahāvīryāḥ pāṇḍūnāṃ karṇamāhave |
śikṣitāstamabhidrutya parivavruḥ samantataḥ

ततः कर्णो द्विषत्सेनां शरवर्षैर्विलोडयन् ।
विजगाहाण्डजाकीर्णां पद्मिनीमिव यूथपः

tataḥ karṇo dviṣatsenāṃ śaravarṣairviloḍayan |
vijagāhāṇḍajākīrṇāṃ padminīmiva yūthapaḥ

द्विषत्सैन्यमवस्कन्द्य राधेयो धनुरुत्तमम् ।
विधुन्वानः शितैर्बाणैः शिरांस्युन्मथ्य पातयत्

dviṣatsainyamavaskandya rādheyo dhanuruttamam |
vidhunvānaḥ śitairbāṇaiḥ śirāṃsyunmathya pātayat

हस्तिनः समहामात्रान्साश्वारोहान्हयानपि ।
रथिनोऽप्येकबाणेन भ्रमतश्चावपातयत्

hastinaḥ samahāmātrānsāśvārohānhayānapi |
rathino'pyekabāṇena bhramataścāvapātayat

वर्म वा चर्म वाऽश्रित्य निपातमपि देहिनः ।
विषेहुर्नास्य संस्पर्शं द्वितीयस्य पतत्त्रिणः

varma vā carma vā'śritya nipātamapi dehinaḥ |
viṣehurnāsya saṃsparśaṃ dvitīyasya patattriṇaḥ

वर्मयुक्तेषु देहेषु धनुषोऽस्यञ्शिताञ्शरान् ।
मौर्व्या तलत्रे न्यहनत्कशया वाजिनो यथा

varmayukteṣu deheṣu dhanuṣo'syañśitāñśarān |
maurvyā talatre nyahanatkaśayā vājino yathā

पाण्डुसृञ्जयपाञ्चालाञ्शरगोचरमागतान् ।
ममर्द तरसा कर्णः सिंहो मृगगणानिव

pāṇḍusṛñjayapāñcālāñśaragocaramāgatān |
mamarda tarasā karṇaḥ siṃho mṛgagaṇāniva

ततः पाञ्चालपुत्रश्च द्रौपदेयाश्च मारिष ।
यमौ च युयुधानश्च त्वरिताः कर्णमभ्ययुः

tataḥ pāñcālaputraśca draupadeyāśca māriṣa |
yamau ca yuyudhānaśca tvaritāḥ karṇamabhyayuḥ

तेषु व्यायच्छमानेषु कुरुपाञ्चालपाण्डुषु ।
प्रियानसून्रणे त्यक्त्वा योधा जघ्नुः परस्परम्

teṣu vyāyacchamāneṣu kurupāñcālapāṇḍuṣu |
priyānasūnraṇe tyaktvā yodhā jaghnuḥ parasparam

सुसन्नद्धाः कवचिनः सशिरस्त्राणभूषणाः ।
गदाभिर्मुसलैश्चान्ये परिघैश्च महाबालाः

susannaddhāḥ kavacinaḥ saśirastrāṇabhūṣaṇāḥ |
gadābhirmusalaiścānye parighaiśca mahābālāḥ

समभ्यधावन्त भृशं कालदण्डैरिवोद्यतैः ।
नर्दन्तश्चाह्वयन्तश्च प्रवल्गन्तश्च मारिष

samabhyadhāvanta bhṛśaṃ kāladaṇḍairivodyataiḥ |
nardantaścāhvayantaśca pravalgantaśca māriṣa

ततो निजघ्नुरन्योन्यं पेतुश्चान्योन्यताडिताः ।
वमन्तो रुधिरं गात्रैर्विमस्तिष्केक्षमायुधाः

tato nijaghnuranyonyaṃ petuścānyonyatāḍitāḥ |
vamanto rudhiraṃ gātrairvimastiṣkekṣamāyudhāḥ

दन्तपूर्णैः सरुधिरैर्वक्रैर्दाडिमसन्निभैः ।
जीवन्त इव चाप्येके तस्थुः शस्त्रौघबृंहिताः

dantapūrṇaiḥ sarudhirairvakrairdāḍimasannibhaiḥ |
jīvanta iva cāpyeke tasthuḥ śastraughabṛṃhitāḥ

परश्वथैश्चाप्यपरे पट्टसैरसिभिस्तथा ।
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च नखरप्रासतोमरैः

paraśvathaiścāpyapare paṭṭasairasibhistathā |
śaktibhirbhiṇḍipālaiśca nakharaprāsatomaraiḥ

ततक्षुश्चिच्छिदुश्चान्ये बिभिदुश्चिक्षिपुस्तथा ।
सञ्चकर्तुश्च जघ्नुश्च राजन्योधा महारणे

tatakṣuścicchiduścānye bibhiduścikṣipustathā |
sañcakartuśca jaghnuśca rājanyodhā mahāraṇe

पेतुरन्योन्यनिहता व्यसवो रुधिरोक्षिताः ।
क्षरन्तः स्वरसं रक्तं प्रकृत्ताश्चन्दना इव

peturanyonyanihatā vyasavo rudhirokṣitāḥ |
kṣarantaḥ svarasaṃ raktaṃ prakṛttāścandanā iva

रथै रथा विनिहता हस्तिभिश्चापि हस्तिनः ।
नरैर्नरा हताः पेतुरश्वाश्चाश्वैः सहस्रशः

rathai rathā vinihatā hastibhiścāpi hastinaḥ |
narairnarā hatāḥ peturaśvāścāśvaiḥ sahasraśaḥ

ध्वजाः शिरांसि च्छिन्नाः पेतुर्महीतले ॥
वध्यतां दारुणाः शब्दाः पततां स्तनतामपि ।

dhvajāḥ śirāṃsi cchinnāḥ peturmahītale ||
vadhyatāṃ dāruṇāḥ śabdāḥ patatāṃ stanatāmapi |

क्षुरैर्भल्लार्धचन्द्रैश्च च्छिन्नाः पेतुर्महीतले ॥
नराश्वेभरथानां हिनराश्वेभरथैस्तथा

kṣurairbhallārdhacandraiśca cchinnāḥ peturmahītale ||
narāśvebharathānāṃ hinarāśvebharathaistathā

नरांश्च नागांश्च रथान्हयान्ममृदुराहवे

narāṃśca nāgāṃśca rathānhayānmamṛdurāhave

अश्वारोहैर्हताः शूराश्छिन्नहस्ताश्च दन्तिनः ।
सपताकाध्वजाः पेतुर्विशीर्णा इव पर्वताः

aśvārohairhatāḥ śūrāśchinnahastāśca dantinaḥ |
sapatākādhvajāḥ peturviśīrṇā iva parvatāḥ

पत्तिभिश्च समाप्लुत्य द्विरदाः स्यन्दनास्तथा ।
हताश्च हन्यमानाश्च पतिताश्चैव सर्वशः

pattibhiśca samāplutya dviradāḥ syandanāstathā |
hatāśca hanyamānāśca patitāścaiva sarvaśaḥ

अश्वारोहाः समासाद्य त्वरिताः पत्तिभिर्हताः ।
सादिभिः पत्तिसङ्घाश्च निहता युधि शेरते

aśvārohāḥ samāsādya tvaritāḥ pattibhirhatāḥ |
sādibhiḥ pattisaṅghāśca nihatā yudhi śerate

मृदितानीव पद्मानि प्रम्लाना इव च स्रजः ।
हतानां वदनान्यासन्गात्राणि च महाहवे

mṛditānīva padmāni pramlānā iva ca srajaḥ |
hatānāṃ vadanānyāsangātrāṇi ca mahāhave

रूपाण्यत्यर्थकान्तानि द्विरदाश्वनृणां नृप ।
समुन्नानीव वस्त्राणि ययुर्दुर्दुर्शतां पराम्

rūpāṇyatyarthakāntāni dviradāśvanṛṇāṃ nṛpa |
samunnānīva vastrāṇi yayurdurdurśatāṃ parām