अध्याय 5: धृतराष्ट्र कर्ण और उसकी दिग्विजय का शोक करते हैं

श्रुत्वा कर्णं हतं युद्वे पुत्रांश्चैव पलायिनः ।
नरेन्द्रः किञ्चिदाश्वस्तो द्विजश्रेष्ठ किमब्रवीत्

śrutvā karṇaṃ hataṃ yudve putrāṃścaiva palāyinaḥ |
narendraḥ kiñcidāśvasto dvijaśreṣṭha kimabravīt

प्राप्तवान्परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत् ।
तस्मिन्यदुक्तवान्काले तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

prāptavānparamaṃ duḥkhaṃ putravyasanajaṃ mahat |
tasminyaduktavānkāle tanmamācakṣva pṛcchataḥ

श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्वेयमिवाद्भुतम् ।
भूतसम्मोहनं भीमं मेरोः संसर्पणं यथा

śrutvā karṇasya nidhanamaśradveyamivādbhutam |
bhūtasammohanaṃ bhīmaṃ meroḥ saṃsarpaṇaṃ yathā

चित्तमोहमिवायुक्तं भार्गवस्य महामतेः ।
पराजयमिवेन्द्रस्य द्विषद्ध्यो भीमकर्मणः

cittamohamivāyuktaṃ bhārgavasya mahāmateḥ |
parājayamivendrasya dviṣaddhyo bhīmakarmaṇaḥ

दिवः प्रपतनं भानोरुरव्यामिव महाद्युतेः ।
संशोषणमिवाचिन्त्यं समुद्रस्याक्षयाम्भसः

divaḥ prapatanaṃ bhānoruravyāmiva mahādyuteḥ |
saṃśoṣaṇamivācintyaṃ samudrasyākṣayāmbhasaḥ

महीवियद्दिगम्बूनां सर्वनाशमिवाद्भुतम् ।
कर्मणोरिव वैफल्यमुभयोः पुण्यपापयोः

mahīviyaddigambūnāṃ sarvanāśamivādbhutam |
karmaṇoriva vaiphalyamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ

सञ्चिन्त्य निपुणं बुद्ध्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
नेदमस्तीति सञ्चिन्त्य कर्णस्य समरे वधम्

sañcintya nipuṇaṃ buddhyā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
nedamastīti sañcintya karṇasya samare vadham

प्राणिनामेवमात्मत्वात्स्यादपीति विचार्य च ।
शोकाग्निना दह्यमानो धम्यमान इवाशये

prāṇināmevamātmatvātsyādapīti vicārya ca |
śokāgninā dahyamāno dhamyamāna ivāśaye

विस्रस्ताङ्गः श्वसन्दीनो हाहेत्युक्त्वा सुदुःखितः ।
विललाप महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः

visrastāṅgaḥ śvasandīno hāhetyuktvā suduḥkhitaḥ |
vilalāpa mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ

सञ्जयाधिरथिर्वीरः सिंहद्विरदविक्रमः ।
वृषभप्रतिमस्कन्धो वृषभाक्षगतिस्वरः

sañjayādhirathirvīraḥ siṃhadviradavikramaḥ |
vṛṣabhapratimaskandho vṛṣabhākṣagatisvaraḥ

वृषभो वृषभस्येव यो युद्धे न निवर्तते ।
शत्रोरपि महेन्द्रस्य वज्रसंहननो युवा

vṛṣabho vṛṣabhasyeva yo yuddhe na nivartate |
śatrorapi mahendrasya vajrasaṃhanano yuvā

यस्य ज्यातलशब्देन शरवृष्टिरवेण च ।
रथाश्वनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे

yasya jyātalaśabdena śaravṛṣṭiraveṇa ca |
rathāśvanaramātaṅgā nāvatiṣṭhanti saṃyuge

यमाश्रित्य महाबाहुं द्विषत्सङ्घघ्नमच्युतम् ।
दुर्योधनोऽकरोद्वैरं पाण्डुपुत्रैर्महारथैः

yamāśritya mahābāhuṃ dviṣatsaṅghaghnamacyutam |
duryodhano'karodvairaṃ pāṇḍuputrairmahārathaiḥ

स कथं रथिनां श्रेष्ठः कर्णः पार्थेन संयुगे ।
निहतः पुरुषव्याघ्रः प्रसह्यासह्यविक्रमः

sa kathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇaḥ pārthena saṃyuge |
nihataḥ puruṣavyāghraḥ prasahyāsahyavikramaḥ

यो नामन्यत वै नित्यमच्युतं च धनञ्जयम् ।
न वृष्मीन्सहितानन्यान्स्वबाहुबलदर्पितः

yo nāmanyata vai nityamacyutaṃ ca dhanañjayam |
na vṛṣmīnsahitānanyānsvabāhubaladarpitaḥ

शार्ङ्गगाण्डीवधन्वानौ सहितावपराजितौ ।
अहं दिव्याद्रथादेकः पातयिष्यामि संयुगे

śārṅgagāṇḍīvadhanvānau sahitāvaparājitau |
ahaṃ divyādrathādekaḥ pātayiṣyāmi saṃyuge

इति यः सततं मन्दमवोचल्लोभमोहितम् ।
दुर्योधनमवाचीनं राज्यकामुकमातुरम्

iti yaḥ satataṃ mandamavocallobhamohitam |
duryodhanamavācīnaṃ rājyakāmukamāturam

योऽजयत्सर्वकाम्भोजानावन्त्यान्केकयैः सह ।
गान्धारान्मद्रकान्मात्स्यांस्त्रिगर्तांस्तङ्कणाञ्शकान् ।

yo'jayatsarvakāmbhojānāvantyānkekayaiḥ saha |
gāndhārānmadrakānmātsyāṃstrigartāṃstaṅkaṇāñśakān |

पाञ्चालांश्च विदेहांश्च कुलिन्दान्काशिकोसलान्
सूह्मानङ्गांश्च वङ्गांश्च निषादान्पुण्ड्रकीकटान्

pāñcālāṃśca videhāṃśca kulindānkāśikosalān
sūhmānaṅgāṃśca vaṅgāṃśca niṣādānpuṇḍrakīkaṭān

वत्सान्कलिङ्गान्दरदानश्मकानृषिकानपि ।
शबरान्हारहूणांश्च प्रघूणान्सरलानपि

vatsānkaliṅgāndaradānaśmakānṛṣikānapi |
śabarānhārahūṇāṃśca praghūṇānsaralānapi

म्लेच्छराष्ट्राधिपांश्चैव दुर्गानाटविकांस्तथा ।
जित्वैतान्समरे वीरः प्रदीप्तैः कङ्कपत्रिभिः

mleccharāṣṭrādhipāṃścaiva durgānāṭavikāṃstathā |
jitvaitānsamare vīraḥ pradīptaiḥ kaṅkapatribhiḥ

करमाहारयामास जित्वा सर्वानरींस्तथा ।
दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं राधेयो रथिनां वरः ।
दिव्यास्त्रविमन्हातेजाः कर्णो वैकर्तनो वृषः

karamāhārayāmāsa jitvā sarvānarīṃstathā |
duryodhanasya vṛddhyarthaṃ rādheyo rathināṃ varaḥ |
divyāstravimanhātejāḥ karṇo vaikartano vṛṣaḥ

सेनागोपश्च स कथं शत्रुभिः परमास्त्रवित् ।
घातितः पाण्डवैः शूरैः समरे वीर्यशालिभिः

senāgopaśca sa kathaṃ śatrubhiḥ paramāstravit |
ghātitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samare vīryaśālibhiḥ

वृषो महेन्द्रो देवेषु वृषः कर्णो नरेष्वपि ।
तृतीयमन्यं लोकेषु वृषं नैवानुशुश्रुम

vṛṣo mahendro deveṣu vṛṣaḥ karṇo nareṣvapi |
tṛtīyamanyaṃ lokeṣu vṛṣaṃ naivānuśuśruma

उच्चैः श्रवा वरोऽश्वानां राज्ञां वैश्रवणो वरः ।
वरो महेन्द्रो देवानां कर्णः प्रहरतां वरः

uccaiḥ śravā varo'śvānāṃ rājñāṃ vaiśravaṇo varaḥ |
varo mahendro devānāṃ karṇaḥ praharatāṃ varaḥ

योऽजितः पार्थिवैः शूरैः समर्थैर्वीर्यशालिभिः ।
दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं कृत्स्नामुर्वीमथाजयत्

yo'jitaḥ pārthivaiḥ śūraiḥ samarthairvīryaśālibhiḥ |
duryodhanasya vṛddhyarthaṃ kṛtsnāmurvīmathājayat

यं लब्ध्वा मागधो राजा सांत्वमानोऽथ सौहृदैः ।
अरौत्सीत्पार्थिवं क्षत्रमृते यादवकौरवान्

yaṃ labdhvā māgadho rājā sāṃtvamāno'tha sauhṛdaiḥ |
arautsītpārthivaṃ kṣatramṛte yādavakauravān

तं श्रुत्वा निहतं कर्णं द्वैरथे सव्यसाचिना ।
शोकार्णवे निमग्नोऽहं भिन्ना नौरिव सागरे

taṃ śrutvā nihataṃ karṇaṃ dvairathe savyasācinā |
śokārṇave nimagno'haṃ bhinnā nauriva sāgare

तं वृषं निहतं श्रुत्वा द्वैरथे रथिनां वरम् ।
शोकार्णवे निमग्नोऽहमप्लुवः सागरे यथा

taṃ vṛṣaṃ nihataṃ śrutvā dvairathe rathināṃ varam |
śokārṇave nimagno'hamapluvaḥ sāgare yathā

ईदृशैर्यद्यहं दुःखैर्न विनश्यामि सञ्जय ।
वज्राद्दृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम्

īdṛśairyadyahaṃ duḥkhairna vinaśyāmi sañjaya |
vajrāddṛḍhataraṃ manye hṛdayaṃ mama durbhidam

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणामिमं श्रुत्वा पराभवम् ।
को मदन्यः पुमाँल्लोके न जह्यात्सूत जीवितम्

jñātisaṃbandhimitrāṇāmimaṃ śrutvā parābhavam |
ko madanyaḥ pumām̐lloke na jahyātsūta jīvitam

विषमग्निं प्रपातं च पर्वताग्रादहं वृणे ।
महाप्रस्थानगमनं जलं प्रायोपवेशनम् ।
न हि शक्ष्यामि दुःखानि सोढुं कष्टानि सञ्जय

viṣamagniṃ prapātaṃ ca parvatāgrādahaṃ vṛṇe |
mahāprasthānagamanaṃ jalaṃ prāyopaveśanam |
na hi śakṣyāmi duḥkhāni soḍhuṃ kaṣṭāni sañjaya