अध्याय 58: अर्जुन धृष्टद्युम्न को अश्वत्थामा से बचाते हैं

एवमुक्तः प्रत्युवाच धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
आशिषं तां प्रवक्तव्यां मामको दास्यते तव

evamuktaḥ pratyuvāca dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
āśiṣaṃ tāṃ pravaktavyāṃ māmako dāsyate tava

येनैव ते पितुर्दत्ता यतमानस्य संयुगे ।
एष ते प्रतिवाक्यं वै असिर्दास्यति मामकः ।
येन कृत्तं तव पितुर्यतमानस्य तच्छिरः

yenaiva te piturdattā yatamānasya saṃyuge |
eṣa te prativākyaṃ vai asirdāsyati māmakaḥ |
yena kṛttaṃ tava pituryatamānasya tacchiraḥ

यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुवः ।
त्वामिदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि किल्बिषम्

yadi tāvanmayā droṇo nihato brāhmaṇabruvaḥ |
tvāmidānīṃ kathaṃ yuddhe na haniṣyāmi kilbiṣam

एवमुक्त्वा महातेजाः सेनापतिररिन्दमः ।
सुतीक्ष्णेनाथ भल्लेन द्रौणिं विव्याध पार्षतः

evamuktvā mahātejāḥ senāpatirarindamaḥ |
sutīkṣṇenātha bhallena drauṇiṃ vivyādha pārṣataḥ

ततो द्रौणिः सुसङ्क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
आच्छादयद्दिशो राजन्धृष्टद्युम्नस्य संयुगे

tato drauṇiḥ susaṅkruddhaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
ācchādayaddiśo rājandhṛṣṭadyumnasya saṃyuge

नैवान्तरिक्षं न दिशो नापि योधाः सहस्रशः ।
दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्नाः समन्ततः ।
एकः सन्वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः

naivāntarikṣaṃ na diśo nāpi yodhāḥ sahasraśaḥ |
dṛśyante vai mahārāja śaraiśchannāḥ samantataḥ |
ekaḥ sanvārayāmāsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ

तथैव पार्षतो राजन्द्रौणिमाहवशोभिनम् ।
शरैः सञ्छादयामास सूतपुत्रस्य पश्यतः

tathaiva pārṣato rājandrauṇimāhavaśobhinam |
śaraiḥ sañchādayāmāsa sūtaputrasya paśyataḥ

राधेयोऽपि महाराज पाञ्चालान्सह पाण्डवैः ।
द्रौपदेया युधामन्युमुत्तमौजसमेव च

rādheyo'pi mahārāja pāñcālānsaha pāṇḍavaiḥ |
draupadeyā yudhāmanyumuttamaujasameva ca

सात्यकिश्च महाराज योधांश्चान्यान्सहस्रशः ।
एकस्तान्वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः

sātyakiśca mahārāja yodhāṃścānyānsahasraśaḥ |
ekastānvārayāmāsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ

धृष्टद्युम्नस्तु समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पश्यतां सर्वयोधिनाम्

dhṛṣṭadyumnastu samare drauṇeściccheda kārmukam |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena paśyatāṃ sarvayodhinām

तदपास्य धनुश्छिन्नमन्यदादत्त कार्मुकम् ।
वेगवत्समरे घोरं शरांश्चाशीविषोपमान्

tadapāsya dhanuśchinnamanyadādatta kārmukam |
vegavatsamare ghoraṃ śarāṃścāśīviṣopamān

स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां ध्वजम् ।
हयान्सूतं रथं चैव निमेषाद्व्यधमच्छरैः

sa pārṣatasya rājendra dhanuḥ śaktiṃ gadāṃ dhvajam |
hayānsūtaṃ rathaṃ caiva nimeṣādvyadhamaccharaiḥ

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
खङ्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत्

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
khaṅgamādatta vipulaṃ śatacandraṃ ca bhānumat

द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लैः क्षिप्रं महारथः ।
चिच्छेद समरे वीरः क्षिप्रहस्तो दृढायुधः

drauṇistadapi rājendra bhallaiḥ kṣipraṃ mahārathaḥ |
ciccheda samare vīraḥ kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ

रथादनवरूढस्य धन्विनो बाहुशालिनः ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत्

rathādanavarūḍhasya dhanvino bāhuśālinaḥ |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tadadbhutamivābhavat

धृष्टद्युम्नं तु विरथं हताश्वरथसारथिम् ।
शस्त्रैश्च बहुधा विद्धमस्त्रैश्च शकलीकृतम् ।
नातरद्भरतश्रेष्ठ यदमानो महारथः

dhṛṣṭadyumnaṃ tu virathaṃ hatāśvarathasārathim |
śastraiśca bahudhā viddhamastraiśca śakalīkṛtam |
nātaradbharataśreṣṭha yadamāno mahārathaḥ

तस्यान्तमिषुभी राजन्यदा द्रौणिर्न गच्छति ।
अथ त्यक्त्वा रथं वीरः पार्षतं त्वरितोऽन्वगात् ।
प्रगृह्य विपुलं खह्गं जातरूपपरिष्कृतम्

tasyāntamiṣubhī rājanyadā drauṇirna gacchati |
atha tyaktvā rathaṃ vīraḥ pārṣataṃ tvarito'nvagāt |
pragṛhya vipulaṃ khahgaṃ jātarūpapariṣkṛtam

तस्य सम्पततो राजन्वपुरासीन्महात्मनः ।
गरुडस्येव ततो जिघृक्षोः पन्नगोत्तमम्

tasya sampatato rājanvapurāsīnmahātmanaḥ |
garuḍasyeva tato jighṛkṣoḥ pannagottamam

एतस्मिन्नेव काले तु केशवः परवीरहा ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठमर्जुनं जयतां वरम्

etasminneva kāle tu keśavaḥ paravīrahā |
abravīdbharataśreṣṭhamarjunaṃ jayatāṃ varam

पश्य द्रौणिं पार्षतस्य यतमानं वधं प्रति ।
यत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनं न संशयः

paśya drauṇiṃ pārṣatasya yatamānaṃ vadhaṃ prati |
yatnaṃ karoti vipulaṃ hanyāccainaṃ na saṃśayaḥ

त्रायस्वैनं महाबाहो पार्षतं युद्धदुर्मदम् ।
द्रौणेरास्यगतं वीर मृत्योरास्यगतं यथा

trāyasvainaṃ mahābāho pārṣataṃ yuddhadurmadam |
drauṇerāsyagataṃ vīra mṛtyorāsyagataṃ yathā

एवमुक्त्वा महाराज वासुदेवः प्रतापवान् ।
प्रैषयत्तुरगान्यत्र द्रौणिर्वीरो व्यवस्थितः

evamuktvā mahārāja vāsudevaḥ pratāpavān |
praiṣayatturagānyatra drauṇirvīro vyavasthitaḥ

ते हयाश्चन्द्रसङ्काशाः केशवेन प्रचोदिताः ।
पिबन्त इव चाकाशं जग्मुद्रौणेर्महारथम्

te hayāścandrasaṅkāśāḥ keśavena pracoditāḥ |
pibanta iva cākāśaṃ jagmudrauṇermahāratham

दृष्ट्वा द्रौणिर्महाराज वासुदेवधनंजयौ ।
धृष्टद्युम्नवधे राजंश्चक्रे यत्नं महाबलः

dṛṣṭvā drauṇirmahārāja vāsudevadhanaṃjayau |
dhṛṣṭadyumnavadhe rājaṃścakre yatnaṃ mahābalaḥ

विकृष्यमाणं दृष्ट्वै धृष्टद्युम्नं जनेश्वर ।
शरांश्चिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महारथः

vikṛṣyamāṇaṃ dṛṣṭvai dhṛṣṭadyumnaṃ janeśvara |
śarāṃścikṣepa vai pārtho drauṇiṃ prati mahārathaḥ

ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम् ।
द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगाः

te śarā hemavikṛtā gāṇḍīvapreṣitā bhṛśam |
drauṇimāsādya viviśurvalmīkamiva pannagāḥ

विद्धस्तु तैः शरैर्घोरैद्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
उत्सृज्य समरे राजन्पाञ्चालममितौजसम्

viddhastu taiḥ śarairghoraidroṇaputraḥ pratāpavān |
utsṛjya samare rājanpāñcālamamitaujasam

आरुरोह रथं वीरो धनञ्जयशरार्दितः ।
प्रगृह्य च धनुः श्रेष्ठं पार्थं विव्याध सायकैः

āruroha rathaṃ vīro dhanañjayaśarārditaḥ |
pragṛhya ca dhanuḥ śreṣṭhaṃ pārthaṃ vivyādha sāyakaiḥ

एतस्मिन्नन्तरे शूरः सहदेवो जनाधिप ।
अपोवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम्

etasminnantare śūraḥ sahadevo janādhipa |
apovāha rathenājau pārṣataṃ śatrutāpanam

अर्जुनोऽपि महाराज द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः ।
तं द्रोणपुत्रः संरब्धो बाह्वोरुरसि चार्पयत्

arjuno'pi mahārāja drauṇiṃ vivyādha patribhiḥ |
taṃ droṇaputraḥ saṃrabdho bāhvorurasi cārpayat

क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसन्निभम् ।
द्रोणपुत्राय चिक्षेप यमदण्डमिवापरम्

krodhitastu raṇe pārtho nārācaṃ kālasannibham |
droṇaputrāya cikṣepa yamadaṇḍamivāparam

स ब्राह्मणस्यांसदेशे निपपात महाद्युतेः ।
स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे ।
निषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं परमं ययौ

sa brāhmaṇasyāṃsadeśe nipapāta mahādyuteḥ |
sa vihvalo mahārāja śaravegena saṃyuge |
niṣasāda rathopasthe vaiklavyaṃ paramaṃ yayau

तं तु मत्वा हतं वीरं सारथिः शत्रुकर्शनम् ।
अपोवाह रणेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात्

taṃ tu matvā hataṃ vīraṃ sārathiḥ śatrukarśanam |
apovāha raṇenājau tvaramāṇo raṇājirāt

अथोद्धृष्टं महाराज पाञ्चालैर्जितकाशिभिः ।
मोक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं च पीडितम्

athoddhṛṣṭaṃ mahārāja pāñcālairjitakāśibhiḥ |
mokṣitaṃ pārṣataṃ dṛṣṭvā droṇaputraṃ ca pīḍitam

वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रशः ।
सिंहनादश्च सञ्जज्ञे दृष्ट्वा युद्धं तदद्भुतम्

vāditrāṇi ca divyāni prāvādyanta sahasraśaḥ |
siṃhanādaśca sañjajñe dṛṣṭvā yuddhaṃ tadadbhutam

ततः कर्णो महाराज व्याक्षिपद्विजयं धनुः ।
दृष्ट्वार्जुनं रणे क्रुद्धः प्रेक्षते च मुहुर्मुहुः ।
द्वैरथं चापि पार्थेन गन्तुकामो महाद्युतिः

tataḥ karṇo mahārāja vyākṣipadvijayaṃ dhanuḥ |
dṛṣṭvārjunaṃ raṇe kruddhaḥ prekṣate ca muhurmuhuḥ |
dvairathaṃ cāpi pārthena gantukāmo mahādyutiḥ

एवं कृत्वाऽब्रवीत्पार्थो वासुदेवं धनञ्जयः ।
याहि संशप्तकान्कृष्ण कार्यमेतत्परं मम

evaṃ kṛtvā'bravītpārtho vāsudevaṃ dhanañjayaḥ |
yāhi saṃśaptakānkṛṣṇa kāryametatparaṃ mama

ततः प्रयातो गोविन्दः श्रुत्वा पाण्डवभाषितम् ।
रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा

tataḥ prayāto govindaḥ śrutvā pāṇḍavabhāṣitam |
rathenātipatākena manomārutaraṃhasā

एवमेष क्षयो वृत्तः पृथिव्यां पृथिवीपते ।
तावकानां परेषां च राजन्दुर्मन्त्रिते तव

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca rājandurmantrite tava