अध्याय 57: कर्ण और धृष्टद्युम्न का युद्ध, अश्वत्थामा आ पहुँचता है

पाण्ड्ये हते किमकरोदर्जुनो जयतांवरः ।
एकवीरेण कर्णेन द्राविते च युधिष्ठिरे

pāṇḍye hate kimakarodarjuno jayatāṃvaraḥ |
ekavīreṇa karṇena drāvite ca yudhiṣṭhire

समाप्तविद्यो बलवान्युक्तो वीरश्च पाण्डवः ।
सर्वभूतेष्वनुज्ञातः शङ्करेण महात्मना

samāptavidyo balavānyukto vīraśca pāṇḍavaḥ |
sarvabhūteṣvanujñātaḥ śaṅkareṇa mahātmanā

तस्मान्महद्भयं तीव्रममित्रघ्नाद्धनञ्जयात् ।
स यत्तत्राकरोत्पार्थस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

tasmānmahadbhayaṃ tīvramamitraghnāddhanañjayāt |
sa yattatrākarotpārthastanmamācakṣva sañjaya

हते पाण्ड्येऽर्जुनं कृष्णस्त्वरन्नाह वचो हितम् ।
हतं पश्य स्वराजानमपयातांश्च पाण्डवान्

hate pāṇḍye'rjunaṃ kṛṣṇastvarannāha vaco hitam |
hataṃ paśya svarājānamapayātāṃśca pāṇḍavān

कर्णं पश्य महारङ्गे ज्वलन्तमिव पावकम् ।
असौ भीमो महेष्वासः प्रतिवृत्तो रणं प्रति

karṇaṃ paśya mahāraṅge jvalantamiva pāvakam |
asau bhīmo maheṣvāsaḥ prativṛtto raṇaṃ prati

त इमे नानुवर्तन्ते धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव पाण्डवानां चमूमुखम्

ta ime nānuvartante dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva pāṇḍavānāṃ camūmukham

निवृत्तैश्च पुनः पार्थैर्भग्नं शत्रुबलं महत् ।
कौरवान्द्रवतो ह्येष कर्णो वारयते भृशम्

nivṛttaiśca punaḥ pārthairbhagnaṃ śatrubalaṃ mahat |
kauravāndravato hyeṣa karṇo vārayate bhṛśam

अन्तकप्रतिमो वेगे शक्रतुल्यपराक्रमः ।
असौ गच्छति कौन्तेय द्रौणिः शस्त्रभृतां वरः

antakapratimo vege śakratulyaparākramaḥ |
asau gacchati kaunteya drauṇiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

तमेष प्रद्रुतः सङ्ख्ये धृष्टद्युम्नो महारथः ।
अश्वत्थाम्ना हताः सङ्ख्ये सर्वे कौन्तेय सृञ्जयाः

tameṣa pradrutaḥ saṅkhye dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
aśvatthāmnā hatāḥ saṅkhye sarve kaunteya sṛñjayāḥ

रथाश्वनरनागानां कृतं च कदनं महत् ।
इत्येतत्सर्वमाचष्ट वासुदेवः किरीटिने

rathāśvanaranāgānāṃ kṛtaṃ ca kadanaṃ mahat |
ityetatsarvamācaṣṭa vāsudevaḥ kirīṭine

एतच्छ्रुत्वा च दृष्ट्वा च भ्रातृणां व्यसनं महत् ।
वाहयाश्वान्हृषीकेश क्षिप्रमित्याह पाण्डवः

etacchrutvā ca dṛṣṭvā ca bhrātṛṇāṃ vyasanaṃ mahat |
vāhayāśvānhṛṣīkeśa kṣipramityāha pāṇḍavaḥ

ततः प्रायाद्धृषीकेशो रथेनाप्रतिमो युधि ।
ततो रेणुः समभवत्पुनस्तत्र महारणे

tataḥ prāyāddhṛṣīkeśo rathenāpratimo yudhi |
tato reṇuḥ samabhavatpunastatra mahāraṇe

ततो राजन्महानासीत्सङ्गामो रोमहर्षणः ।
सिंहनादरवाश्चात्र प्रादुरासन्समागमे ।
उभयोः सेनयो राजन्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

tato rājanmahānāsītsaṅgāmo romaharṣaṇaḥ |
siṃhanādaravāścātra prādurāsansamāgame |
ubhayoḥ senayo rājanmṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

ततः हुनः समाजग्मुरभीताः कुरुसृञ्जयाः ।
युधिषरमुखाः पार्था वैकर्तनमुखा वयम्

tataḥ hunaḥ samājagmurabhītāḥ kurusṛñjayāḥ |
yudhiṣaramukhāḥ pārthā vaikartanamukhā vayam

ततः प्रववृते यूद्धं घोररूपं विशाम्पते ।
कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनम्

tataḥ pravavṛte yūddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate |
karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanam

तस्मिन्प्रवृत्ते सङ्ग्रामे तुमुले रोमहर्षणे ।
संशप्तकेषु वीरेषु किञ्चिच्छेषेषु भारत

tasminpravṛtte saṅgrāme tumule romaharṣaṇe |
saṃśaptakeṣu vīreṣu kiñciccheṣeṣu bhārata

धृष्टद्युम्नो महाराज सहितः सर्वराजभिः ।
कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवाश्च महारथाः

dhṛṣṭadyumno mahārāja sahitaḥ sarvarājabhiḥ |
karṇamevābhidudrāva pāṇḍavāśca mahārathāḥ

आगच्छमानांस्तान्दृष्ट्वा सङ्ग्रमे विजयैषिणः ।
दधारैको रणे कार्णो जलौघानिव पर्वतः

āgacchamānāṃstāndṛṣṭvā saṅgrame vijayaiṣiṇaḥ |
dadhāraiko raṇe kārṇo jalaughāniva parvataḥ

समासाद्य तु ते कर्णं व्यशीर्यन्त महारथाः ।
यथाऽचलं समासाद्य वार्योधाः सर्वतोदिशम्

samāsādya tu te karṇaṃ vyaśīryanta mahārathāḥ |
yathā'calaṃ samāsādya vāryodhāḥ sarvatodiśam

तयोरासीन्महाराज सङ्ग्रामो घोरदर्शनः ।
प्रवृद्धयोर्महारङ्गे बलिनोर्विजिगीषतोः

tayorāsīnmahārāja saṅgrāmo ghoradarśanaḥ |
pravṛddhayormahāraṅge balinorvijigīṣatoḥ

धृष्टद्युम्नस्तु राधेयं शरेणानतपर्वणा ।
छादयामास सङ्क्रुद्धस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

dhṛṣṭadyumnastu rādheyaṃ śareṇānataparvaṇā |
chādayāmāsa saṅkruddhastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

विजयं तु धनुः श्रेष्ठं विधृन्वानो महारथः ।
पार्षतस्य धनुश्छित्त्वा शरांश्चाशीविषोपमान्

vijayaṃ tu dhanuḥ śreṣṭhaṃ vidhṛnvāno mahārathaḥ |
pārṣatasya dhanuśchittvā śarāṃścāśīviṣopamān

ववर्ष शरवर्षाणि तोयवर्षानिवाम्बुदः ।
छादयामास सङ्क्रुद्धः पार्षतं नवभिः शरैः

vavarṣa śaravarṣāṇi toyavarṣānivāmbudaḥ |
chādayāmāsa saṅkruddhaḥ pārṣataṃ navabhiḥ śaraiḥ

ते हेमविकृतं वर्म भित्त्वा तस्य महात्मनः ।
शोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ

te hemavikṛtaṃ varma bhittvā tasya mahātmanaḥ |
śoṇitāktā vyarājanta śakragopā ivānagha

तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
ततोऽन्यद्धनुरादाय सारवद्भारसाधनम् ।
कर्णं विव्याध सप्तत्या शरैः सन्नतपर्वभिः

tadapāsya dhanuśchinnaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
tato'nyaddhanurādāya sāravadbhārasādhanam |
karṇaṃ vivyādha saptatyā śaraiḥ sannataparvabhiḥ

तथैव राजन्कर्णोऽपि पार्षतं शत्रुतापनम् ।
द्रोणशत्रुं महेष्वासो विव्याध निशितैः शरैः

tathaiva rājankarṇo'pi pārṣataṃ śatrutāpanam |
droṇaśatruṃ maheṣvāso vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

पुनरन्यं महाराज शरं कनकभूषणम् ।
प्रेषयामास समरे मृत्युदण्डमिवापरम्

punaranyaṃ mahārāja śaraṃ kanakabhūṣaṇam |
preṣayāmāsa samare mṛtyudaṇḍamivāparam

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशाम्पते ।
चिच्छेद शतधा राजन्पार्षतः कृतहस्तवत्

tamāpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāmpate |
ciccheda śatadhā rājanpārṣataḥ kṛtahastavat

दृष्टवान्पतितं भूमौ शरं कर्णो विशाम्पते

dṛṣṭavānpatitaṃ bhūmau śaraṃ karṇo viśāmpate

पार्षतः शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयत् ।
विव्याध चैनं त्वरितो नाराचैः सप्तभिस्तदा

pārṣataḥ śaravarṣeṇa samantātparyavārayat |
vivyādha cainaṃ tvarito nārācaiḥ saptabhistadā

तं प्रत्यविध्यद्दशभिः शरैर्हेमविभूषितैः ।
तयोर्युद्धं समभवद्दृष्टिश्रोत्रमनोहरम्

taṃ pratyavidhyaddaśabhiḥ śarairhemavibhūṣitaiḥ |
tayoryuddhaṃ samabhavaddṛṣṭiśrotramanoharam

आसीद्धोरं च चित्रं च प्रेक्षणीयं च सर्वशः

āsīddhoraṃ ca citraṃ ca prekṣaṇīyaṃ ca sarvaśaḥ

सर्वेषां तत्र भूतानां रोमहर्षो व्यजायत ।
दृष्ट्वा तत्समरे कर्म कर्णपार्षतयोर्नृप

sarveṣāṃ tatra bhūtānāṃ romaharṣo vyajāyata |
dṛṣṭvā tatsamare karma karṇapārṣatayornṛpa

एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात्तं महारथम् ।
पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासुनाशनम्

etasminnantare drauṇirabhyayāttaṃ mahāratham |
pārṣataṃ śatrudamanaṃ śatruvīryāsunāśanam

स दृष्ट्वा समरे यान्तमभीतं च महारथम् ।
अभ्यभाषत सङ्क्रुद्धः पार्षतं शत्रुतापनम्

sa dṛṣṭvā samare yāntamabhītaṃ ca mahāratham |
abhyabhāṣata saṅkruddhaḥ pārṣataṃ śatrutāpanam

रथं रथेन सम्पीड्य पार्षतस्य तु ब्राह्मणः

rathaṃ rathena sampīḍya pārṣatasya tu brāhmaṇaḥ

तिष्ठतिष्ठेति ब्रह्मघ्न न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ।
इत्युक्त्वा सुभृशं वीरः शीघ्रकृन्निशितैः शरैः ।
छादयामास समरे यतमानो महारथः

tiṣṭhatiṣṭheti brahmaghna na me jīvanvimokṣyase |
ityuktvā subhṛśaṃ vīraḥ śīghrakṛnniśitaiḥ śaraiḥ |
chādayāmāsa samare yatamāno mahārathaḥ

यत्नतः परया शक्त्या धृष्टद्युम्नं महारथम् ।
योधयामास समरे क्रुद्धरूपो विशाम्पते

yatnataḥ parayā śaktyā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham |
yodhayāmāsa samare kruddharūpo viśāmpate

तयोस्तु सन्निपाते हि घोररूपो विशाम्पते

tayostu sannipāte hi ghorarūpo viśāmpate

यथा हि समरे द्रौणिः पार्षतं दृश्यत मारिष ।
नातिहृष्टमना ह्यासीन्मन्वानो मृत्युमात्मनः

yathā hi samare drauṇiḥ pārṣataṃ dṛśyata māriṣa |
nātihṛṣṭamanā hyāsīnmanvāno mṛtyumātmanaḥ

स ज्ञात्वा पितुरत्यन्तरैरिणं तु महाहवे ।
आत्मानं समरे ज्ञात्वाऽशस्त्रवध्यं महाबलः ।
जवेनाभिययौ द्रौणिं कालः कालक्षये यथा

sa jñātvā pituratyantarairiṇaṃ tu mahāhave |
ātmānaṃ samare jñātvā'śastravadhyaṃ mahābalaḥ |
javenābhiyayau drauṇiṃ kālaḥ kālakṣaye yathā

द्रौणिस्तु दृष्ट्वा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नमवस्थितम् ।
क्रोधेन निःश्वसन्वीरः पार्षदं समभिद्रवत्

drauṇistu dṛṣṭvā rājendra dhṛṣṭadyumnamavasthitam |
krodhena niḥśvasanvīraḥ pārṣadaṃ samabhidravat

तावन्योन्यं तु दृष्ट्वैव संरम्भं जग्मतुः परम् ।
प्रगृह्य महती चापे शरासनसमन्विते

tāvanyonyaṃ tu dṛṣṭvaiva saṃrambhaṃ jagmatuḥ param |
pragṛhya mahatī cāpe śarāsanasamanvite

अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
धृष्टद्युम्नं समीपस्थं त्वरमाणो विशाम्पते

athābravīnmahārāja droṇaputraḥ pratāpavān |
dhṛṣṭadyumnaṃ samīpasthaṃ tvaramāṇo viśāmpate

पाञ्चालापशदाद्य त्वां प्रेषयामि यमक्षयम् ।
पापं हि यत्त्वया कर्म कृतं तातं घ्नता रणे

pāñcālāpaśadādya tvāṃ preṣayāmi yamakṣayam |
pāpaṃ hi yattvayā karma kṛtaṃ tātaṃ ghnatā raṇe

अद्य त्वं प्राप्स्यसे तद्वै यथा ह्यकुशलस्तथा ।
अरक्ष्यमाणः पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे ।
नापक्रामसि वा मोहात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

adya tvaṃ prāpsyase tadvai yathā hyakuśalastathā |
arakṣyamāṇaḥ pārthena yadi tiṣṭhasi saṃyuge |
nāpakrāmasi vā mohātsatyametadbravīmi te