अध्याय 56: अश्वत्थामा पाण्ड्य राजा मलयध्वज का वध करता है

प्रोक्तस्त्वया पूर्वमेव प्रवीरो लोकविश्रुतः ।
न त्वस्य कर्म सङ्ग्रामे त्वया सञ्जय कीर्तितम्

proktastvayā pūrvameva pravīro lokaviśrutaḥ |
na tvasya karma saṅgrāme tvayā sañjaya kīrtitam

तस्य विस्तरशो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रमम् ।
शिक्षां प्रभावं वीर्यं च प्रमाणं दर्पमेव च

tasya vistaraśo brūhi pravīrasyādya vikramam |
śikṣāṃ prabhāvaṃ vīryaṃ ca pramāṇaṃ darpameva ca

भीष्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णार्जुनजनार्दनान् ।
समाप्तविद्यान्धनुषि श्रेष्ठान्यान्सप्त मन्यसे

bhīṣmadroṇakṛpadrauṇikarṇārjunajanārdanān |
samāptavidyāndhanuṣi śreṣṭhānyānsapta manyase

यो ह्याक्षिपति वीर्येण सर्वानेतान्महारथान् ।
न मेने चात्मना तुल्यं कञ्चिदेव नरेश्वरम्

yo hyākṣipati vīryeṇa sarvānetānmahārathān |
na mene cātmanā tulyaṃ kañcideva nareśvaram

तुल्यतांद्रोणभीष्माभ्यामात्मनो यो न मृष्यते ।
वासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नैच्छतात्मनि

tulyatāṃdroṇabhīṣmābhyāmātmano yo na mṛṣyate |
vāsudevārjunābhyāṃ ca nyūnatāṃ naicchatātmani

स पाण्ड्योऽर्थपतिश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
कर्णस्यानीकमहनत्पाशहस्त इवान्तकः

sa pāṇḍyo'rthapatiśreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
karṇasyānīkamahanatpāśahasta ivāntakaḥ

तदुदीर्णरथाश्वेभं पत्तिप्रवरसङ्कुलम् ।
कुलालचक्रवद्धान्तं पाण्ड्येनाभ्याहतं बलात्

tadudīrṇarathāśvebhaṃ pattipravarasaṅkulam |
kulālacakravaddhāntaṃ pāṇḍyenābhyāhataṃ balāt

व्यश्वसूतध्वजरथान्विप्रयुक्तयुगान्रथान् ।
सम्यगस्तैः शरैः पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत्

vyaśvasūtadhvajarathānviprayuktayugānrathān |
samyagastaiḥ śaraiḥ pāṇḍyo vāyurmeghānivākṣipat

द्विरदान्प्रवरारोहान्विपताकायुधध्वजान् ।
स पादरक्षानहनद्वज्रेणाद्रीनिवाद्रिहा

dviradānpravarārohānvipatākāyudhadhvajān |
sa pādarakṣānahanadvajreṇādrīnivādrihā

स शक्तिप्रासतूणीरानश्वारोहान्हयानपि ।
पुलिन्दखसबाह्लीकनिषादान्ध्रककुन्तलान्

sa śaktiprāsatūṇīrānaśvārohānhayānapi |
pulindakhasabāhlīkaniṣādāndhrakakuntalān

दाक्षिणात्यांश्च भोजांश्च शूरान्सङ्ग्रामकर्कशान् ।
विशस्त्रकवचान्बाणैः कृत्वा पाण्ड्योऽकरोद्व्यसून्

dākṣiṇātyāṃśca bhojāṃśca śūrānsaṅgrāmakarkaśān |
viśastrakavacānbāṇaiḥ kṛtvā pāṇḍyo'karodvyasūn

चतुरङ्गं बलं बाणैर्निघ्नन्तं पाण्डयमाहवे ।
दृष्ट्वा द्रौणिरसम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तस्ततोऽभ्ययात्

caturaṅgaṃ balaṃ bāṇairnighnantaṃ pāṇḍayamāhave |
dṛṣṭvā drauṇirasambhrāntamasambhrāntastato'bhyayāt

आभाष्य चैनं मधुरमभीतं तमभीतवत् ।
प्राह प्रहरतां श्रेष्ठः स्मितपूर्वं समाह्वयत्

ābhāṣya cainaṃ madhuramabhītaṃ tamabhītavat |
prāha praharatāṃ śreṣṭhaḥ smitapūrvaṃ samāhvayat

राजन्कमलपत्राक्ष प्रधानायुधवाहन ।
वज्रसंहननप्रख्य प्रख्यातबलपौरुष

rājankamalapatrākṣa pradhānāyudhavāhana |
vajrasaṃhananaprakhya prakhyātabalapauruṣa

मुष्टिक्लिष्टाङ्गुलिभ्यां च व्यायताभ्यां महद्धनुः ।
दोर्भ्यां विस्फारयन्भासि महाजलदवद्भृशम्

muṣṭikliṣṭāṅgulibhyāṃ ca vyāyatābhyāṃ mahaddhanuḥ |
dorbhyāṃ visphārayanbhāsi mahājaladavadbhṛśam

शरवर्षैर्महावेगैरमित्रानभिवर्षतः ।
मदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे

śaravarṣairmahāvegairamitrānabhivarṣataḥ |
madanyaṃ nānupaśyāmi prativīraṃ tavāhave

रथद्विरदपत्त्यश्वानेकः प्रमथसे बहून् ।
मृगसङ्घानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरिः

rathadviradapattyaśvānekaḥ pramathase bahūn |
mṛgasaṅghānivāraṇye vibhīrbhīmabalo hariḥ

महता रथघोषेण दिवं भूमिं च नादयन् ।
वर्षान्ते सस्यां सूर्यो भाभिरादीपयन्निव

mahatā rathaghoṣeṇa divaṃ bhūmiṃ ca nādayan |
varṣānte sasyāṃ sūryo bhābhirādīpayanniva

संस्पृशानः शरैः पूर्णौ तूणी चाशीविषोपमैः ।
मयैवैकेन युध्यस्व त्र्यम्बकेनान्धको यथा

saṃspṛśānaḥ śaraiḥ pūrṇau tūṇī cāśīviṣopamaiḥ |
mayaivaikena yudhyasva tryambakenāndhako yathā

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा प्रमथ्यैनं स पार्थिवः ।
कर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वजः

evamuktastathetyuktvā pramathyainaṃ sa pārthivaḥ |
karṇinā droṇatanayaṃ vivyādha malayadhvajaḥ

मर्मभेदिभिरत्युग्रैर्बाणैरग्निशिखोपमैः ।
मर्मस्वभ्यहनद्द्रौणिः पाण्ड्यमाचार्यनन्दनः

marmabhedibhiratyugrairbāṇairagniśikhopamaiḥ |
marmasvabhyahanaddrauṇiḥ pāṇḍyamācāryanandanaḥ

ततोऽपरान्नवांस्तूर्णं नाराचान्कङ्कवाससः ।
गत्या दशम्या संयुक्तानश्वत्थामाऽप्यवासृजत्

tato'parānnavāṃstūrṇaṃ nārācānkaṅkavāsasaḥ |
gatyā daśamyā saṃyuktānaśvatthāmā'pyavāsṛjat

तानच्छिनत्तदा पाण्ड्यश्चतुर्भिरपरैः शरैः ।
चतुरोऽभ्याहनच्चाश्वानाशु ते व्यसवोऽभवन्

tānacchinattadā pāṇḍyaścaturbhiraparaiḥ śaraiḥ |
caturo'bhyāhanaccāśvānāśu te vyasavo'bhavan

अथ द्रोणसुतस्येषूंस्ताञ्छित्त्वा निशितैः शरैः ।
धनुर्ज्यां विततां पाण्ड्यश्चिच्छेदादित्यतेजसः

atha droṇasutasyeṣūṃstāñchittvā niśitaiḥ śaraiḥ |
dhanurjyāṃ vitatāṃ pāṇḍyaścicchedādityatejasaḥ

दिव्यं धनुरथाधिज्यं कृत्वा द्रौणिरमित्रहा ।
प्रेक्ष्य चाशु रथे युक्तान्नरैरन्यान्हयोत्तमान्

divyaṃ dhanurathādhijyaṃ kṛtvā drauṇiramitrahā |
prekṣya cāśu rathe yuktānnarairanyānhayottamān

ततः शरसहस्राणि प्रेषयामास वै द्विजः ।
इषुसम्बाधमाकाशमकरोद्दिश एव च

tataḥ śarasahasrāṇi preṣayāmāsa vai dvijaḥ |
iṣusambādhamākāśamakaroddiśa eva ca

ततस्तानस्यतः सर्वान्द्रौणेर्बाणान्महात्मनः ।
जानानोप्यक्षयान्पाण्ड्यो शातयत्पुरुषर्षभः

tatastānasyataḥ sarvāndrauṇerbāṇānmahātmanaḥ |
jānānopyakṣayānpāṇḍyo śātayatpuruṣarṣabhaḥ

प्रयुक्तांस्तान्प्रयत्नेन छित्त्वा द्रौणेरिषूनरिः ।
चक्ररक्षौ रणे तस्य प्राणुदन्निशितैः शरैः

prayuktāṃstānprayatnena chittvā drauṇeriṣūnariḥ |
cakrarakṣau raṇe tasya prāṇudanniśitaiḥ śaraiḥ

अथ तल्लाघवं दृष्ट्वा मण्डलीकृतकार्मुकः ।
प्रास्यद्द्रोणसुतो बाणान्वृष्टिं पूषानुजो यथा

atha tallāghavaṃ dṛṣṭvā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
prāsyaddroṇasuto bāṇānvṛṣṭiṃ pūṣānujo yathā

अष्टावष्टगवान्यूहुः शकटानि यदायुधम् ।
अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्चिक्षेप मारिष

aṣṭāvaṣṭagavānyūhuḥ śakaṭāni yadāyudham |
ahnastadaṣṭabhāgena drauṇiścikṣepa māriṣa

तमन्तकमिव क्रुद्धमन्तकालान्तकोपमम् ।
ये ये ददृशिरे रूपं विसंज्ञाः प्रायशोऽभवन्

tamantakamiva kruddhamantakālāntakopamam |
ye ye dadṛśire rūpaṃ visaṃjñāḥ prāyaśo'bhavan

आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्या व्यवीवृषत् ।
पर्जन्य इव घर्मान्ते वृष्ट्या साद्रिद्रुमां महिम्

ācāryaputrastāṃ senāṃ bāṇavṛṣṭyā vyavīvṛṣat |
parjanya iva gharmānte vṛṣṭyā sādridrumāṃ mahim

द्रौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुःसहाम् ।
वायव्यास्त्रेण स क्षिप्रं विद्ध्वा पाण्ड्यातिलोऽनदत्

drauṇiparjanyamuktāṃ tāṃ bāṇavṛṣṭiṃ suduḥsahām |
vāyavyāstreṇa sa kṣipraṃ viddhvā pāṇḍyātilo'nadat

तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुरूषितम् ।
मलयप्रतिमं द्रौणिश्छित्त्वाश्वांश्चतुरोऽहनत्

tasya nānadataḥ ketuṃ candanāgururūṣitam |
malayapratimaṃ drauṇiśchittvāśvāṃścaturo'hanat

सूतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनिःस्वनम् ।
धनुश्छित्त्वाऽर्धचन्द्रेण तिलशो व्यधमद्रथम्

sūtamekeṣuṇā hatvā mahājaladaniḥsvanam |
dhanuśchittvā'rdhacandreṇa tilaśo vyadhamadratham

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि च ।
प्राप्तमप्यहितं द्रौणिर्नाहनद्युद्धतृष्णया

astrairastrāṇi saṃvārya chittvā sarvāyudhāni ca |
prāptamapyahitaṃ drauṇirnāhanadyuddhatṛṣṇayā

हतेश्वरो दन्तिवरः सुकल्पित--
सत्वराभिसृष्टः प्रतिशब्दगो बली ।
तमाद्रवद्द्रौणिशराहतस्त्वरन्
जवेन कृत्वा प्रतिहस्तिगर्जितम्

hateśvaro dantivaraḥ sukalpita--
satvarābhisṛṣṭaḥ pratiśabdago balī |
tamādravaddrauṇiśarāhatastvaran
javena kṛtvā pratihastigarjitam

तं वारणं वारणयुद्धकोविदो
द्विपोत्तमं पर्वतसानुसन्निभम् ।
सम्भ्यतिष्ठन्मलयध्वजस्त्वर--
न्यथाऽद्रिशृङ्गं हरिरुन्नदंस्तथा

taṃ vāraṇaṃ vāraṇayuddhakovido
dvipottamaṃ parvatasānusannibham |
sambhyatiṣṭhanmalayadhvajastvara--
nyathā'driśṛṅgaṃ harirunnadaṃstathā

स तोमरं भास्कररश्मिवर्चसं
बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः ।
ससर्ज शीघ्रं परिपीडयन्गजं
गुरोः सुताय द्रविडेश्वरो नदन्

sa tomaraṃ bhāskararaśmivarcasaṃ
balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ |
sasarja śīghraṃ paripīḍayangajaṃ
guroḥ sutāya draviḍeśvaro nadan

मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकै--
रलङ्कृतं चांशुकमाल्यमौक्तिकैः ।
हतो मयासीत्यसकृन्मुदा नद--
न्पराभिनद्द्रौणिवराङ्गभूषणम्

maṇipravekottamavajrahāṭakai--
ralaṅkṛtaṃ cāṃśukamālyamauktikaiḥ |
hato mayāsītyasakṛnmudā nada--
nparābhinaddrauṇivarāṅgabhūṣaṇam

तदर्कचन्द्रग्रहपावकत्विषं
भृशाभिघातात्पतितं विघूर्णितम् ।
महेन्द्रवज्राभिहतं महास्वनं
यथाऽद्रिशृङ्गं भरणीतले तथा

tadarkacandragrahapāvakatviṣaṃ
bhṛśābhighātātpatitaṃ vighūrṇitam |
mahendravajrābhihataṃ mahāsvanaṃ
yathā'driśṛṅgaṃ bharaṇītale tathā

ततः प्रजज्वाल परेण मन्युना
पादाहतो नागपतिर्यथा तथा ।
समाददे चान्तकदण्डसन्निभा--
निषूनमित्रान्तकरांश्चतुर्दश

tataḥ prajajvāla pareṇa manyunā
pādāhato nāgapatiryathā tathā |
samādade cāntakadaṇḍasannibhā--
niṣūnamitrāntakarāṃścaturdaśa

द्विपस्य पादाग्रकरान्स पञ्चभि--
र्नृपस्य बाहू च शिरोऽथ च त्रिभिः ।
जघान पड्भिः पडृतूपमत्विषः
स पाण्ड्यराजानुचरान्महारथान्

dvipasya pādāgrakarānsa pañcabhi--
rnṛpasya bāhū ca śiro'tha ca tribhiḥ |
jaghāna paḍbhiḥ paḍṛtūpamatviṣaḥ
sa pāṇḍyarājānucarānmahārathān

सुदीर्घवृत्तौ वरचन्दनोक्षितौ
सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषणौ ।
भुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ
विचेष्टतुस्तार्क्ष्यहताविवोरगौ

sudīrghavṛttau varacandanokṣitau
suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣaṇau |
bhujau dharāyāṃ patitau nṛpasya tau
viceṣṭatustārkṣyahatāvivoragau

शिरश्च तत्पूर्णशशिप्रभाननं
सरोषताम्रायतनेत्रमुन्नसम् ।
क्षितावपि भ्राजति तत्सकुण्डलं
विशाखयोर्मध्यगतः शशी यथा

śiraśca tatpūrṇaśaśiprabhānanaṃ
saroṣatāmrāyatanetramunnasam |
kṣitāvapi bhrājati tatsakuṇḍalaṃ
viśākhayormadhyagataḥ śaśī yathā

[स तु द्विपः पञ्चभिरुत्तमेषुभिः
कृतः षडंशश्चतुरो नृपस्त्रिभिः ।
कृतो दशांशः कुशलेन युध्यता
यथा हविस्तद्दश दैवतं तथा

[sa tu dvipaḥ pañcabhiruttameṣubhiḥ
kṛtaḥ ṣaḍaṃśaścaturo nṛpastribhiḥ |
kṛto daśāṃśaḥ kuśalena yudhyatā
yathā havistaddaśa daivataṃ tathā

स पादशो राक्षसभोजनान्बहून्
प्रदाय पाण्ड्योऽश्वमनुष्यकुञ्जरान् ।
स्वधामिवाप्य ज्वलनः पितृप्रिय--
स्ततः प्रशान्तः सलिलप्रवाहतः]

sa pādaśo rākṣasabhojanānbahūn
pradāya pāṇḍyo'śvamanuṣyakuñjarān |
svadhāmivāpya jvalanaḥ pitṛpriya--
stataḥ praśāntaḥ salilapravāhataḥ]

समाप्तविद्यं तु गुरोः सुतं नृपः
समाप्तकर्माणमुपेत्य ते सुतः ।
सुहृद्वृतोऽत्यर्थमपूजयन्मुदा
जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वरः

samāptavidyaṃ tu guroḥ sutaṃ nṛpaḥ
samāptakarmāṇamupetya te sutaḥ |
suhṛdvṛto'tyarthamapūjayanmudā
jite balau viṣṇumivāmareśvaraḥ