अध्याय 51: धृष्टद्युम्न की जीत, अर्जुन कर्ण की ओर

भीमसेनं सपाञ्चालं चेदिकेकयसंवृतम् ।
सेनापतिः स्वयं क्रुद्धो वारयामास सायकैः

bhīmasenaṃ sapāñcālaṃ cedikekayasaṃvṛtam |
senāpatiḥ svayaṃ kruddho vārayāmāsa sāyakaiḥ

ततस्तु चेदिकारूशान्सृढ्जयांश्च महारथान् ।
कर्णो जघान समरे भीमसेनस्य पश्यतः

tatastu cedikārūśānsṛḍhjayāṃśca mahārathān |
karṇo jaghāna samare bhīmasenasya paśyataḥ

भीमसेनस्ततः कर्णे विहाय रथसत्तमम् ।
प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षमग्निरिव ज्वलन्

bhīmasenastataḥ karṇe vihāya rathasattamam |
prayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣamagniriva jvalan

सूतपुत्रोऽपि समरे पाञ्चालान्केकयांस्तथा ।
सृञ्जयांश्च महेष्वासान्निजघानं सहस्रशः

sūtaputro'pi samare pāñcālānkekayāṃstathā |
sṛñjayāṃśca maheṣvāsānnijaghānaṃ sahasraśaḥ

संशप्तकेषु पार्थश्च कौरवेषु वृकोदरः ।
पाञ्चालेषु तथा कर्णः क्षयं चक्रुर्महारथाः

saṃśaptakeṣu pārthaśca kauraveṣu vṛkodaraḥ |
pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrurmahārathāḥ

ते क्षत्रिया दह्यामानास्त्रिभिस्तैः पावकोपमैः ।
जग्मुर्विनाशं समरे राजन्दुर्मन्त्रिते तव

te kṣatriyā dahyāmānāstribhistaiḥ pāvakopamaiḥ |
jagmurvināśaṃ samare rājandurmantrite tava

ततो दुर्योधनः क्रुद्दो नकुलं नवभिः शरैः ।
विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिनः

tato duryodhanaḥ kruddo nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha bharataśreṣṭha caturaścāsya vājinaḥ

ततः परममेयात्मा तव पुत्रो जनाधिप ।
क्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्

tataḥ paramameyātmā tava putro janādhipa |
kṣureṇa sahadevasya dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

नकुलस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रं च सप्तभिः ।
जघान समरे राजन्सहदेवश्च पञ्चभिः

nakulastu tataḥ kruddhastava putraṃ ca saptabhiḥ |
jaghāna samare rājansahadevaśca pañcabhiḥ

तावुभौ भरतश्रेष्ठौ ज्येष्ठौ सर्वधनुष्मताम् ।
विव्याधोरसि सङ्क्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः

tāvubhau bharataśreṣṭhau jyeṣṭhau sarvadhanuṣmatām |
vivyādhorasi saṅkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

ततोऽपराभ्यां भल्लाब्यां धनुषी समकृन्तत ।
यमयोः प्रसभं वीरो विव्याधाशु त्रिभिस्त्रिभिः

tato'parābhyāṃ bhallābyāṃ dhanuṣī samakṛntata |
yamayoḥ prasabhaṃ vīro vivyādhāśu tribhistribhiḥ

तावन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे ।
प्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि

tāvanye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe |
pragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi

ततस्तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं युधि ।
शरैर्ववर्षतुर्घोरैर्महामेघौ यथाऽचलम्

tatastau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ yudhi |
śarairvavarṣaturghorairmahāmeghau yathā'calam

ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथः ।
पाण्‍डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभिः

tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥ |
pāṇ‍ḍuputrau maheṣvāsau vārayāmāsa patribhiḥ

धनुर्मण्डलमेवास्य ददृशे युधि भारत ।
सायकाश्चाप्यदृश्यन्त निश्चरन्तः समन्ततः

dhanurmaṇḍalamevāsya dadṛśe yudhi bhārata |
sāyakāścāpyadṛśyanta niścarantaḥ samantataḥ

तस्य सायकसञ्छन्नौ माद्रेयौ न विरेजतुः ।
मेघच्छन्नौ यथा व्योम्नि चन्द्रसूर्यौ गतप्रभौ

tasya sāyakasañchannau mādreyau na virejatuḥ |
meghacchannau yathā vyomni candrasūryau gataprabhau

ते तु बाणा महाराज स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः ।
आच्छादयन्दिशः सर्वाः सूर्यस्येव मरीचयः

te tu bāṇā mahārāja svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ |
ācchādayandiśaḥ sarvāḥ sūryasyeva marīcayaḥ

वाणभूते ततस्तस्मिन्सञ्छन्ने च नभस्तले ।
राज्ञस्तु ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम्

vāṇabhūte tatastasminsañchanne ca nabhastale |
rājñastu dadṛśe rūpaṃ kālāntakayamopamam

पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनोर्महारथाः ।
मृत्योरुपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ स्म मेनिरे

parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnormahārathāḥ |
mṛtyorupāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire

ततः सेनापती राजन्पाण्डवानां महारथः ।
पार्षतः प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः

tataḥ senāpatī rājanpāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ

माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ ।
धृष्टद्युम्नस्तव सुतं पीडयामास सायकैः

mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau |
dhṛṣṭadyumnastava sutaṃ pīḍayāmāsa sāyakaiḥ

तमविध्यदमेयात्मा तव पुत्रो ह्यमर्पणः ।
पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहस्य पुरुषर्षभः

tamavidhyadameyātmā tava putro hyamarpaṇaḥ |
pāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabhaḥ

ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो ह्यमर्षणः ।
विद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिरेव च

tataḥ punarameyātmā tava putro hyamarṣaṇaḥ |
viddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhireva ca

तथास्य सशरं चापं मुष्टिदेशे विशाम्पते ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे

tathāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe viśāmpate |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṃyuge

तदपास्य धनुश्छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं नवम्

tadapāsya dhanuśchinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ |
anyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ navam

क्रोधाद्रुधिररक्ताक्षः संरम्भात्प्रज्वलन्निव ।
अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः

krodhādrudhiraraktākṣaḥ saṃrambhātprajvalanniva |
aśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ

स पञ्चदश नाराचाञ्श्वसतः पन्नगानिव ।
जिघांसुर्भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यपासृजत्

sa pañcadaśa nārācāñśvasataḥ pannagāniva |
jighāṃsurbharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyapāsṛjat

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलीमुखाः ।
विविशुर्वसुधां वेगात्कङ्कबर्हिणवाससः

te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilīmukhāḥ |
viviśurvasudhāṃ vegātkaṅkabarhiṇavāsasaḥ

सोऽतिविद्धो महाराज पुत्रस्तेऽतिव्यराजत ।
वसन्तकाले सुमहान्प्रफुल्ल इव किंशुकः

so'tividdho mahārāja putraste'tivyarājata |
vasantakāle sumahānpraphulla iva kiṃśukaḥ

स च्छिन्नवर्मा नाराचप्रहारैर्झर्झरीकृतः ।
धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम्

sa cchinnavarmā nārācaprahārairjharjharīkṛtaḥ |
dhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaściccheda kārmukam

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपतिः ।
सायकैर्दशभी राजन्भ्रुवोर्मध्ये समार्पयत्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ |
sāyakairdaśabhī rājanbhruvormadhye samārpayat

तस्य तेऽशोभयन्वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताः ।
प्रफुल्लं पङ्कजं यद्वद्धमरा मधुलिप्सवः

tasya te'śobhayanvaktraṃ karmāraparimārjitāḥ |
praphullaṃ paṅkajaṃ yadvaddhamarā madhulipsavaḥ

तदपास्य धनुश्छिन्नं दृष्टद्युम्नो महामनाः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश

tadapāsya dhanuśchinnaṃ dṛṣṭadyumno mahāmanāḥ |
anyadādatta vegena dhanurbhallāṃśca ṣoḍaśa

ततो दुर्योधनस्याश्वान्हत्वा सूतं च पञ्चभिः ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम्

tato duryodhanasyāśvānhatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥ |
dhanuściccheda bhallena jātarūpapariṣkṛtam

रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खङ्गं गदां ध्वजम् ।
भल्लैश्चिच्छेद दशभिः पुत्रस्य तव पार्षतः

rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaṅgaṃ gadāṃ dhvajam |
bhallaiściccheda daśabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ

तपनीयाङ्गदं छत्रं नागं मणिमयं शुभम् ।
ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः

tapanīyāṅgadaṃ chatraṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham |
dhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

दुर्योधनं तु विरथं छिन्नवर्मायुधध्वजम् ।
भ्रातरं समुदैक्षन्त सोदरा भरतर्षभ

duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnavarmāyudhadhvajam |
bhrātaraṃ samudaikṣanta sodarā bharatarṣabha

तमारोप्य रथे राजन्कुण्डधारो महारथम् ।
अपाहरदसम्भ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः

tamāropya rathe rājankuṇḍadhāro mahāratham |
apāharadasambhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ

कर्णस्तु सात्यकिं हित्वा राजगृघ्नुरमर्षणः ।
द्रोमहन्तारमुग्रेषुं ससाराभिमुखो रणे

karṇastu sātyakiṃ hitvā rājagṛghnuramarṣaṇaḥ |
dromahantāramugreṣuṃ sasārābhimukho raṇe

तं पृष्ठतोऽन्वयात्तूर्णं शैनेयोऽभिहतः शरैः ।
वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्यामिव द्विपः

taṃ pṛṣṭhato'nvayāttūrṇaṃ śaineyo'bhihataḥ śaraiḥ |
vāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyāmiva dvipaḥ

स भारतपुरोगानां राज्ञां च सुमहात्मनाम् ।
कर्णपार्षतयोर्युद्वे सङ्क्रद्धानां महारणे

sa bhāratapurogānāṃ rājñāṃ ca sumahātmanām |
karṇapārṣatayoryudve saṅkraddhānāṃ mahāraṇe

न पाण्डवानां नास्माकं कश्चिदासीत्पराङ्मुखः ।
प्रत्यदृश्यत यत्कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ

na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ kaścidāsītparāṅmukhaḥ |
pratyadṛśyata yatkarṇaḥ pāñcālāṃstvarito yayau

तस्मिन्क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिरथक्षयः ।
प्रादुरासीदुभयतो राजन्मध्यगतेऽहनि

tasminkṣaṇe naraśreṣṭha gajavājirathakṣayaḥ |
prādurāsīdubhayato rājanmadhyagate'hani

पाञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषवः ।
सर्वतोऽभ्यद्रवन्कर्णं पतत्त्रिण इव द्रुमम्

pāñcālāstu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥ |
sarvato'bhyadravankarṇaṃ patattriṇa iva drumam

तेषामाधिरथिः क्रुद्धः प्रधानान्वै तरस्विनः ।
विचिन्वन्निव बाणौघैः समासादयदग्रतः

teṣāmādhirathiḥ kruddhaḥ pradhānānvai tarasvinaḥ |
vicinvanniva bāṇaughaiḥ samāsādayadagrataḥ

व्याघ्रकेतुः सुशर्मा च शुक्रश्चित्रायुधः क्रतुः ।
दुर्जयो रोचमानश्च सिंहसेनस्तथाऽष्टमः ।
महता रथवंशेन परिवव्रुर्नरोत्तमम्

vyāghraketuḥ suśarmā ca śukraścitrāyudhaḥ kratuḥ |
durjayo rocamānaśca siṃhasenastathā'ṣṭamaḥ |
mahatā rathavaṃśena parivavrurnarottamam

सृजन्तः सायकांस्तूर्णं कर्णमाहवशोभिनम् ।
यतमानांस्तु ताञ्शूरान्मनुजेन्द्रः शितैः शरैः ।
अष्टाभिरष्टौ राधेयः पाञ्चालान्न्यहनद्रणे

sṛjantaḥ sāyakāṃstūrṇaṃ karṇamāhavaśobhinam |
yatamānāṃstu tāñśūrānmanujendraḥ śitaiḥ śaraiḥ |
aṣṭābhiraṣṭau rādheyaḥ pāñcālānnyahanadraṇe

अथापरान्महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
जघान बहुसाहस्रान्योधान्युद्वविशारदान्

athāparānmahārāja sūtaputraḥ pratāpavān |
jaghāna bahusāhasrānyodhānyudvaviśāradān

विष्णुं च विष्णुवर्माणं देवापिं भद्रमेव च ।
दण्डधारं च समरे चित्रं चिंत्रायुधं हरिम्

viṣṇuṃ ca viṣṇuvarmāṇaṃ devāpiṃ bhadrameva ca |
daṇḍadhāraṃ ca samare citraṃ ciṃtrāyudhaṃ harim

सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम् ।
निजघान सुसङ्क्रुद्वश्चेदीनां च महारथान्

siṃhaketuṃ rocamānaṃ śalabhaṃ ca mahāratham |
nijaghāna susaṅkrudvaścedīnāṃ ca mahārathān

तेषामाददतः प्राणानासीदाधिरथेर्वपुः ।
शोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्यैवातिभैरवम्

teṣāmādadataḥ prāṇānāsīdādhirathervapuḥ |
śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyaivātibhairavam

तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास्ताडिताः शरैः ।
सर्वतोऽभ्यद्रवन्भीताः कुर्वन्तो महदाकुलम्

tatra bhārata karṇena mātaṅgāstāḍitāḥ śaraiḥ |
sarvato'bhyadravanbhītāḥ kurvanto mahadākulam

निपेतुरुर्व्यां समरे कर्णसायकताडिताः ।
कुर्वन्तो विविधान्नादान्वज्रनुन्ना इवाचलाः

nipetururvyāṃ samare karṇasāyakatāḍitāḥ |
kurvanto vividhānnādānvajranunnā ivācalāḥ

गजवाजिमनुष्यैश्च निपतद्भिः समन्ततः ।
रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्चैव समास्तीर्यत मेदिनी

gajavājimanuṣyaiśca nipatadbhiḥ samantataḥ |
rathairbhagnairdhvajaiścaiva samāstīryata medinī

नैवं भाष्मो न च द्रोणो नान्ये युधि च तावकाः ।
चक्रुः स्म तादृशं कर्म यादृशं कृतवान्रणे

naivaṃ bhāṣmo na ca droṇo nānye yudhi ca tāvakāḥ |
cakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ kṛtavānraṇe

मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्चरन् ।
पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णोऽचरदभीतवत्

mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaścaran |
pāñcālānāṃ tathā madhye karṇo'caradabhītavat

सूतपुत्रोऽथ नागेषु हयेषु च रथेषु च ।
नरेषु च नरव्याघ्रश्चकार कदनं महत्

sūtaputro'tha nāgeṣu hayeṣu ca ratheṣu ca |
nareṣu ca naravyāghraścakāra kadanaṃ mahat

यथा मृगगणांस्त्रस्तान्सिंहो द्रावयते दिशः ।
पाञ्चालानां रथव्रातान्कर्णो व्यद्रावयत्तथा

yathā mṛgagaṇāṃstrastānsiṃho drāvayate diśaḥ |
pāñcālānāṃ rathavrātānkarṇo vyadrāvayattathā

सिंहं स्म हि यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्वचित् ।
तथा कर्णमनुप्राप्ता न जीवन्ति स्म सृञ्जयाः

siṃhaṃ sma hi yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kvacit |
tathā karṇamanuprāptā na jīvanti sma sṛñjayāḥ

वैश्वानरमुखं प्राप्य दह्यन्ते शलभा यथा ।
कर्णाग्रिं समरे प्राप्य दग्धा भारत सृञ्जयः

vaiśvānaramukhaṃ prāpya dahyante śalabhā yathā |
karṇāgriṃ samare prāpya dagdhā bhārata sṛñjayaḥ

चेदिष्वेकेन कर्णेन पाञ्चालेषु च भारत ।
वेश्राव्य नाम निहता बहवः शूरसम्पताः

cediṣvekena karṇena pāñcāleṣu ca bhārata |
veśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasampatāḥ

मम चासीन्मती राजन्दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् ।
नैकोऽप्याधिरथेर्जीवन्पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि

mama cāsīnmatī rājandṛṣṭvā karṇasya vikramam |
naiko'pyādhiratherjīvanpāñcālyo mokṣyate yudhi

सङ्ख्ये विमर्द्य पाञ्चालान्सूतपुत्रः पुनः पुनः ।
अभ्यधावत्सुसङ्क्रुद्धः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

saṅkhye vimardya pāñcālānsūtaputraḥ punaḥ punaḥ |
abhyadhāvatsusaṅkruddhaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

धृष्टद्युम्नश्च राजानं द्रौपदेयाश्च मारिष ।
परिवव्रुरमित्रघ्नं शतशश्चापरे जनाः

dhṛṣṭadyumnaśca rājānaṃ draupadeyāśca māriṣa |
parivavruramitraghnaṃ śataśaścāpare janāḥ

शिखण्डी सहदेवश्च नकुलो नाकुलिस्तथा ।
जनमेजयः शिनेर्नप्ता बहवश्च प्रभद्रकाः

śikhaṇḍī sahadevaśca nakulo nākulistathā |
janamejayaḥ śinernaptā bahavaśca prabhadrakāḥ

एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नश्च संयुगे ।
कर्णमस्यन्तमिष्वस्त्रैस्ततक्षुरमितौजसम्

ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnaśca saṃyuge |
karṇamasyantamiṣvastraistatakṣuramitaujasam

तांस्तत्राधिरथिः सङ्ख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान् ।
एको बहूनभ्यपतद्गरुत्मानिव पन्नगान्

tāṃstatrādhirathiḥ saṅkhye cedipāñcālapāṇḍavān |
eko bahūnabhyapatadgarutmāniva pannagān

तैः कर्णस्याभवद्युद्धं घोररूपं विशाम्पते ।
तादृग्यादृक्पुरावृत्तं देवानां दानवैः सह

taiḥ karṇasyābhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate |
tādṛgyādṛkpurāvṛttaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha

तान्समेतान्महेष्वासाञ्शरवर्षौधवर्षिणः ।
एको व्यधमदव्यग्रस्तमांसीव दिवाकरः

tānsametānmaheṣvāsāñśaravarṣaudhavarṣiṇaḥ |
eko vyadhamadavyagrastamāṃsīva divākaraḥ

भीमसेनस्तु संसक्ते राधेये पाण्डवैः सह ।
सर्वतोऽभ्यहनत्क्रुद्धो यमदण्डनिभैः शरैः

bhīmasenastu saṃsakte rādheye pāṇḍavaiḥ saha |
sarvato'bhyahanatkruddho yamadaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ

बाह्लीकान्केकयान्मात्स्यान्वासात्यान्मद्रसैन्धवान् ।
एकः सङ्ख्ये महेष्वासो योधयन्बह्वशोभत

bāhlīkānkekayānmātsyānvāsātyānmadrasaindhavān |
ekaḥ saṅkhye maheṣvāso yodhayanbahvaśobhata

तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस्ताडिता गजाः ।
प्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम्

tatra marmasu bhīmena nārācaistāḍitā gajāḥ |
prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm

वाजिनश्च हतारोहाः पत्तयश्च गतासवः ।
अशेरत महाराज वमन्तो रुधिरं बहु

vājinaśca hatārohāḥ pattayaśca gatāsavaḥ |
aśerata mahārāja vamanto rudhiraṃ bahu

ताडिताः सहसा नागा भीमसेनेन मारिष ।
निपतन्ति महावेगा वज्ररुग्णा इवाचलाः

tāḍitāḥ sahasā nāgā bhīmasenena māriṣa |
nipatanti mahāvegā vajrarugṇā ivācalāḥ

पतितैस्तैर्महाराज वेगवद्भिर्महारथैः ।
शुशुभे वसुधा राजन्विकीर्णैरिव पर्वतैः

patitaistairmahārāja vegavadbhirmahārathaiḥ |
śuśubhe vasudhā rājanvikīrṇairiva parvataiḥ

सहस्रशश्च रथिनः पत्तयः पतितायुधाः ।
अक्षताः समदृश्यन्त भीमाद्भीता गतासवः

sahasraśaśca rathinaḥ pattayaḥ patitāyudhāḥ |
akṣatāḥ samadṛśyanta bhīmādbhītā gatāsavaḥ

रथिभिः सादिभिः सूतैः पादातैर्वाजिभिर्गजैः ।
भीमसेनशरैश्छिन्नैराच्छन्ना सुधाभवत् ॥
तत्स्तम्भितमिवातिष्ठद्भीमसेनभयार्दितम् ।

rathibhiḥ sādibhiḥ sūtaiḥ pādātairvājibhirgajaiḥ |
bhīmasenaśaraiśchinnairācchannā sudhābhavat ||
tatstambhitamivātiṣṭhadbhīmasenabhayārditam |

दुर्योधनबलं सर्वं निरुत्साहं कृतं रणे ।
निश्चेष्टं तुमुलं दीनं बभौ तस्मिन्महारणे

duryodhanabalaṃ sarvaṃ nirutsāhaṃ kṛtaṃ raṇe |
niśceṣṭaṃ tumulaṃ dīnaṃ babhau tasminmahāraṇe

प्रसन्नसलिले काले यथा स्यात्सागरो नृप ।
तद्वत्तव बलं तद्वै निश्चलं समवस्थितम्

prasannasalile kāle yathā syātsāgaro nṛpa |
tadvattava balaṃ tadvai niścalaṃ samavasthitam

मन्युवीर्यबलोपेतं दर्पात्प्रत्यवरोपितम् ।
अभवत्तव पुत्रस्य तत्सैन्यं निष्प्रभं तदा

manyuvīryabalopetaṃ darpātpratyavaropitam |
abhavattava putrasya tatsainyaṃ niṣprabhaṃ tadā

ते बले भरतश्रेष्ठ वध्यमाने परस्परम् ।
रुधिरौघपरिक्लिन्ने रुधिरार्द्रे बभूवतुः

te bale bharataśreṣṭha vadhyamāne parasparam |
rudhiraughapariklinne rudhirārdre babhūvatuḥ

सूतपुत्रोऽवधीत्क्रुद्वः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
भीमसेनः कुरूणां च त्रिगर्तानां धनञ्जयः

sūtaputro'vadhītkrudvaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
bhīmasenaḥ kurūṇāṃ ca trigartānāṃ dhanañjayaḥ

वर्तमाने तथा रोद्रे सङ्ग्रामेऽद्भुतदर्शने ।
निहत्य पृतनामध्यं संशप्तकगणान्बहून् ।
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमथाब्रवीत्

vartamāne tathā rodre saṅgrāme'dbhutadarśane |
nihatya pṛtanāmadhyaṃ saṃśaptakagaṇānbahūn |
arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevamathābravīt

प्रभग्नं बलमेतद्धि योत्स्यमानं मया सह ।
एते धावन्ति सगणाः संशप्तकमहारथाः

prabhagnaṃ balametaddhi yotsyamānaṃ mayā saha |
ete dhāvanti sagaṇāḥ saṃśaptakamahārathāḥ

दुर्जया ह्येव समरे देवैरपि सवासवैः ।
अपारयन्तो मद्बाणान्सिंहशब्दं मृगा इव

durjayā hyeva samare devairapi savāsavaiḥ |
apārayanto madbāṇānsiṃhaśabdaṃ mṛgā iva

दीर्यते च महत्सैन्यं सृञ्जयानां महारणे ।
कुरवश्चाभिधावन्ति भीमसेनभयार्दिताः

dīryate ca mahatsainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇe |
kuravaścābhidhāvanti bhīmasenabhayārditāḥ

हस्तिकक्ष्यो ह्यसौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः ।
दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुहुः

hastikakṣyo hyasau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ |
dṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ

न च कर्णं रणे शक्ता जेतुमेते महारथाः ।
जानीते हि भवान्कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे

na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetumete mahārathāḥ |
jānīte hi bhavānkarṇaṃ vīryavantaṃ parākrame

तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्येष नो बलम् ।
त्रिगर्तान्वर्जयन्याहि सूतपुत्रं महारथम् ।
एतन्मे रोचते कृष्ण यथा वा तव रोचते

tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayatyeṣa no balam |
trigartānvarjayanyāhi sūtaputraṃ mahāratham |
etanme rocate kṛṣṇa yathā vā tava rocate

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य गोविन्दः प्रहसन्निव ।
अब्रवीदर्जुनं तूर्णं कौरवान्याहि पाण्डव

etacchrutvā vacastasya govindaḥ prahasanniva |
abravīdarjunaṃ tūrṇaṃ kauravānyāhi pāṇḍava

ततस्तव महासैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाः ।
हंसवर्णा विशंस्तूर्णं वहन्तोऽर्जुनमाहवे

tatastava mahāsainyaṃ govindapreritā hayāḥ |
haṃsavarṇā viśaṃstūrṇaṃ vahanto'rjunamāhave

केशवप्रेरितैरश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैः ।
प्रविशद्भिस्तव बलं चतुर्दिशमदीर्यत

keśavapreritairaśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
praviśadbhistava balaṃ caturdiśamadīryata

मेघस्तनितनिर्हादः स रथो वानरध्वजः ।
चलत्पताकस्तां सेनां विमानं द्यामिवाविशत्

meghastanitanirhādaḥ sa ratho vānaradhvajaḥ |
calatpatākastāṃ senāṃ vimānaṃ dyāmivāviśat

तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनो ।
क्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ विभ्राजेतां महाद्युती

tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjuno |
kruddhau saṃrambharaktākṣau vibhrājetāṃ mahādyutī

युद्धशौण्डौ समाहूतावागतौ तौ रणाध्वरम् ।
यज्वभिर्विधिना हूतौ मखं देवाविवाश्विनौ

yuddhaśauṇḍau samāhūtāvāgatau tau raṇādhvaram |
yajvabhirvidhinā hūtau makhaṃ devāvivāśvinau

क्रोधताम्रेक्षणौ शूरौ शुशुभाते महाबलौ ।
मदोत्कटौ यथा नागौ दृष्टिसञ्चारचारिणौ

krodhatāmrekṣaṇau śūrau śuśubhāte mahābalau |
madotkaṭau yathā nāgau dṛṣṭisañcāracāriṇau

क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रो योगवन्तौ बभूवतुः ।
तलशब्देन रुषितौ महानागाविवोत्कटौ

kruddhau tau tu naravyāghro yogavantau babhūvatuḥ |
talaśabdena ruṣitau mahānāgāvivotkaṭau

विगाह्य तु रथानीकमश्वसङ्घांश्च फल्गुनः ।
व्यचरत्पृतनामध्ये पाशहस्त इवानत्कः

vigāhya tu rathānīkamaśvasaṅghāṃśca phalgunaḥ |
vyacaratpṛtanāmadhye pāśahasta ivānatkaḥ

तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत ।
संशप्तकगणान्भूयः पुत्रस्ते समचूचुदत्

taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhārata |
saṃśaptakagaṇānbhūyaḥ putraste samacūcudat

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैः ।
चतुर्दशसहस्रैस्तु तुरगाणां महाहवे ।
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम्
शूराणां लब्धलक्षाणां विदितानां समन्ततः ।
अभ्यवर्तन्त कौन्तेयं छादयन्तो महारथाः

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥ |
caturdaśasahasraistu turagāṇāṃ mahāhave |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvinām
śūrāṇāṃ labdhalakṣāṇāṃ viditānāṃ samantataḥ |
abhyavartanta kaunteyaṃ chādayanto mahārathāḥ

शरवर्षैर्महाराज सर्वतः पाण्डुनन्दनम् ।
स च्छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनः

śaravarṣairmahārāja sarvataḥ pāṇḍunandanam |
sa cchādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥ

दर्शयन्रौद्रमात्मानं पाशहस्त इवान्तकः ।
निघ्नन्संशप्तकान्पार्थः प्रेक्षणीयतरोऽभवत्

darśayanraudramātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥ |
nighnansaṃśaptakānpārthaḥ prekṣaṇīyataro'bhavat

ततो विद्युत्प्रभैर्बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः ।
निरन्तरमिवाकाशमासीच्छन्नं किरीटिना

tato vidyutprabhairbāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ |
nirantaramivākāśamāsīcchannaṃ kirīṭinā

किरीटिचापनिर्मुक्तैः सम्पतद्भिर्महाशरैः ।
समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैरिव प्रभो

kirīṭicāpanirmuktaiḥ sampatadbhirmahāśaraiḥ |
samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyairiva prabho

रुक्मपुङ्खाञ्शरान्घोरान्प्रसन्नान्नतपर्वणः ।
अवासृजदमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः

rukmapuṅkhāñśarānghorānprasannānnataparvaṇaḥ |
avāsṛjadameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ

मही वियद्दिशः सर्वाः समुद्रा गिरयोऽपि वा ।
स्फुटन्तीति जना जज्ञुः पार्थस्य तलनिःस्वनात्

mahī viyaddiśaḥ sarvāḥ samudrā girayo'pi vā |
sphuṭantīti janā jajñuḥ pārthasya talaniḥsvanāt

हत्वा दशसहस्राणि पार्थिवानां महारथः ।
संशप्तकानां कौन्तेयः प्रपक्षं त्वरितोभ्ययात्

hatvā daśasahasrāṇi pārthivānāṃ mahārathaḥ |
saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvaritobhyayāt

प्रपक्षं च समासाद्य पार्थः काम्भोजरक्षितम् ।
प्रममाथ बलं भल्लैर्दानवानिव वासवः

prapakṣaṃ ca samāsādya pārthaḥ kāmbhojarakṣitam |
pramamātha balaṃ bhallairdānavāniva vāsavaḥ

प्रचिच्छेदाशु भल्लेन द्विषतामाततायिनाम् ।
शस्त्रपाणींस्तथा बाहूंस्तथापि च शिरांस्युत

pracicchedāśu bhallena dviṣatāmātatāyinām |
śastrapāṇīṃstathā bāhūṃstathāpi ca śirāṃsyuta

अङ्गांङ्गावयवैश्छिन्नैर्व्यायुधास्तेऽपतन्भुवि ।
विष्वग्वाताभिसम्भग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः

aṅgāṃṅgāvayavaiśchinnairvyāyudhāste'patanbhuvi |
viṣvagvātābhisambhagnā bahuśākhā iva drumāḥ

हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान्निघ्नन्तमर्जुनम् ।
सुदक्षिणादवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत्

hastyaśvarathapattīnāṃ vrātānnighnantamarjunam |
sudakṣiṇādavarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat

तस्यास्यतोऽर्धचन्द्राभ्यां स बाहू परिघोपमौ ।
पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षुरेणापाहरच्छिरः

tasyāsyato'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamau |
pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇāpāharacchiraḥ

तत्पपात ततो वेगात्स्वलोहितपरिष्कृतम् ।
मनः शिलागिरेः शृङ्गं व्ज्रेणेवावदारितम्

tatpapāta tato vegātsvalohitapariṣkṛtam |
manaḥ śilāgireḥ śṛṅgaṃ vjreṇevāvadāritam

सुदक्षिणादवरजं काम्भोजा ददृशुर्हतम् ।
प्रांशुं कमलपत्राक्षमत्यर्थं प्रियदर्शनम् ।
काञ्चनस्तम्भसदृशं भिन्नं हेमगिरिं यथा

sudakṣiṇādavarajaṃ kāmbhojā dadṛśurhatam |
prāṃśuṃ kamalapatrākṣamatyarthaṃ priyadarśanam |
kāñcanastambhasadṛśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā

ततोऽभवत्पुनर्युद्धं घोरमत्यर्थमद्भुतम् ।
नानावस्थाश्च योधानां बभूवुस्तत्र युध्यताम्

tato'bhavatpunaryuddhaṃ ghoramatyarthamadbhutam |
nānāvasthāśca yodhānāṃ babhūvustatra yudhyatām

पार्थेषुनिहतैरश्वैः काम्भोजैर्यवनैः शकैः ।
शोणिताक्तैस्तदा रक्तं सर्वामासीद्विशां पते

pārtheṣunihatairaśvaiḥ kāmbhojairyavanaiḥ śakaiḥ |
śoṇitāktaistadā raktaṃ sarvāmāsīdviśāṃ pate

रथैर्हताश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः ।
द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः

rathairhatāśvasūtaiśca hatārohaiśca vājibhiḥ |
dviradaiśca hatārohairmahāmātrairhatadvipaiḥ

अन्योन्येन महाराज विनाशः पृथिवीक्षिताम् ।
आसीत्क्रुद्वेऽर्जुने कर्णे भीमसेने च दारुणम्

anyonyena mahārāja vināśaḥ pṛthivīkṣitām |
āsītkrudve'rjune karṇe bhīmasene ca dāruṇam

तस्पिन्प्रपक्षे पक्षे च वध्यमाने मदोत्कटः ।
अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिरभ्ययात्

taspinprapakṣe pakṣe ca vadhyamāne madotkaṭaḥ |
arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇirabhyayāt

विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ।
आददानः शरान्घोरान्स्वरश्मीनिव भास्करः

vidhunvāno mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam |
ādadānaḥ śarānghorānsvaraśmīniva bhāskaraḥ

तयोरासीन्महद्युद्धं धर्मभ्रात्रोरनैष्ठिकम् ।
विस्मापयिषतोर्लोकं यशश्चोत्तममिच्छतोः

tayorāsīnmahadyuddhaṃ dharmabhrātroranaiṣṭhikam |
vismāpayiṣatorlokaṃ yaśaścottamamicchatoḥ

संशप्तकांस्तु कौन्तेयः कुरूंश्चापि वृकोदरः ।
सूतपुत्रस्तु पाञ्चालांस्त्रयोऽघ्नंस्त्वरिताः शरैः

saṃśaptakāṃstu kaunteyaḥ kurūṃścāpi vṛkodaraḥ |
sūtaputrastu pāñcālāṃstrayo'ghnaṃstvaritāḥ śaraiḥ

एवमेष महाराज विनाशः पृथिवीक्षिताम् ।
युद्वं घोरं तथा त्वासीत्त्रिधाभूते चमूमुखे

evameṣa mahārāja vināśaḥ pṛthivīkṣitām |
yudvaṃ ghoraṃ tathā tvāsīttridhābhūte camūmukhe