अध्याय 50: अश्वत्थामा युधिष्ठिर को पीछे हटाते हैं

द्रौणिर्युधिष्ठिरं दृष्ट्वा शैनेयेनाभिरक्षितम् ।
द्रौपदेयैस्तथा शूरैरभ्यवर्तत हृष्टवत्

drauṇiryudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭvā śaineyenābhirakṣitam |
draupadeyaistathā śūrairabhyavartata hṛṣṭavat

किरन्निषुगणान्घोरान्हेमपुङ्खाञ्शिलाशितान् ।
दर्शयन्विविधान्मार्गाञ्शिक्षया लघुहस्तवान्

kiranniṣugaṇānghorānhemapuṅkhāñśilāśitān |
darśayanvividhānmārgāñśikṣayā laghuhastavān

खं पुरयञ्शरैस्तीक्ष्णैर्वेगवद्भिः समन्ततः ।
युधिष्ठिरस्य समरे दिशः सर्वाः समावृणोत्

khaṃ purayañśaraistīkṣṇairvegavadbhiḥ samantataḥ |
yudhiṣṭhirasya samare diśaḥ sarvāḥ samāvṛṇot

भारद्वाजशरैश्छन्नं न प्राज्ञायत किञ्चन ।
बाणभूतमभूत्सर्वमायोधनशिरो महत्

bhāradvājaśaraiśchannaṃ na prājñāyata kiñcana |
bāṇabhūtamabhūtsarvamāyodhanaśiro mahat

बाणजालं दिविष्ठं तत्स्वर्णपुङ्खविभूषितम् ।
शुशुभे भरतश्रेष्ठ विमानमिव विष्ठितम्

bāṇajālaṃ diviṣṭhaṃ tatsvarṇapuṅkhavibhūṣitam |
śuśubhe bharataśreṣṭha vimānamiva viṣṭhitam

तेन च्छन्ने रणे राजन्बाणजालेन भास्वता ।
अभ्रच्छायेव सजज्ञे हृतरश्मिस्तमोनुदः

tena cchanne raṇe rājanbāṇajālena bhāsvatā |
abhracchāyeva sajajñe hṛtaraśmistamonudaḥ

तदद्भुतमपश्याम बाणभूते नभस्थले ।
न स्म सम्पतते भूतं द्रौणेर्दृष्ट्वा पराक्रमम्

tadadbhutamapaśyāma bāṇabhūte nabhasthale |
na sma sampatate bhūtaṃ drauṇerdṛṣṭvā parākramam

सात्यकिर्यतमानस्तु धर्मराजस्तु पाण्‍डवः ।
तथेतराणि सैन्यानि न स्म चक्रुः पराक्रमम्

sātyakiryatamānastu dharmarājastu pāṇ‍ḍavaḥ |
tathetarāṇi sainyāni na sma cakruḥ parākramam

लाघवं द्रोणपुत्रस्य दृष्ट्वा तत्र महारथाः ।
व्यस्मयन्त महाराज न चैनं प्रत्युदीक्षितुम्

lāghavaṃ droṇaputrasya dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ |
vyasmayanta mahārāja na cainaṃ pratyudīkṣitum

शेकुस्ते सर्वराजानस्तपन्तमिव भास्करम् ।
वध्यमाने ततः सैन्ये द्रौपदेया महारथाः

śekuste sarvarājānastapantamiva bhāskaram |
vadhyamāne tataḥ sainye draupadeyā mahārathāḥ

सात्यकिर्धर्मराजश्च पाञ्चालाश्चापि सङ्गताः ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं घोरं द्रौणायनिभुपाद्रवन्

sātyakirdharmarājaśca pāñcālāścāpi saṅgatāḥ |
tyaktvā mṛtyubhayaṃ ghoraṃ drauṇāyanibhupādravan

सात्यकिः सप्तविंशत्या द्रौणिं विद्ध्वा शिलीमुखैः ।
पुनर्विव्याध नाराचैः सप्तभिः स्वर्णभूषितैः

sātyakiḥ saptaviṃśatyā drauṇiṃ viddhvā śilīmukhaiḥ |
punarvivyādha nārācaiḥ saptabhiḥ svarṇabhūṣitaiḥ

युधिष्ठिरस्त्रिसप्तत्या प्रतिविन्ध्यश्च सप्तभिः ।
श्रुतकर्मा त्रिभिर्वाणैः श्रुतकीर्तिश्च सप्तभिः ।

yudhiṣṭhirastrisaptatyā prativindhyaśca saptabhiḥ |
śrutakarmā tribhirvāṇaiḥ śrutakīrtiśca saptabhiḥ |

सुतसोमस्तु नवभिः शतानीकश्च सप्तभिः ।
अन्ये च वहवः शूरा विव्यधुस्तं समन्ततः

sutasomastu navabhiḥ śatānīkaśca saptabhiḥ |
anye ca vahavaḥ śūrā vivyadhustaṃ samantataḥ

स तु क्रुद्धस्ततो राजन्नाशीविप इव श्वसन् ।
सात्यकिं पञ्चविंशत्या प्राविध्यत शिलीमुखैः

sa tu kruddhastato rājannāśīvipa iva śvasan |
sātyakiṃ pañcaviṃśatyā prāvidhyata śilīmukhaiḥ

श्रुतकीर्तिं च नवभिः सुतसोमं च पञ्चभिः ।
अष्टभिः श्रुतकर्माणं प्रतिबिन्ध्यं त्रिभिः शरैः

śrutakīrtiṃ ca navabhiḥ sutasomaṃ ca pañcabhiḥ |
aṣṭabhiḥ śrutakarmāṇaṃ pratibindhyaṃ tribhiḥ śaraiḥ

शतानीकं च नवभिर्धर्मपुत्रं च पञ्चभिः ।
तथेतरांस्ततः शूरान्द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत् ।
श्रुतकीर्तेस्तथा चापं चिच्छेद निशितैः शरैः

śatānīkaṃ ca navabhirdharmaputraṃ ca pañcabhiḥ |
tathetarāṃstataḥ śūrāndvābhyāṃ dvābhyāmatāḍayat |
śrutakīrtestathā cāpaṃ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ

अथान्यद्वनुरादाय श्रुतकीर्तिर्महारथः ।
द्रौणायनिं त्रिभिर्विद्व्वा विव्याधान्यैः शितैः शरैः

athānyadvanurādāya śrutakīrtirmahārathaḥ |
drauṇāyaniṃ tribhirvidvvā vivyādhānyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ

ततो द्रौणिर्महाराज शरवर्षेण भारिष ।
छादयामास तत्सैन्यं समन्ताद्भरतर्षभ

tato drauṇirmahārāja śaravarṣeṇa bhāriṣa |
chādayāmāsa tatsainyaṃ samantādbharatarṣabha

ततः पुनरमेयात्मा धर्मराजस्य कार्मुकम् ।
द्रौणिश्चिच्छेद विहसन्विव्याध च शरैस्त्रिभिः

tataḥ punarameyātmā dharmarājasya kārmukam |
drauṇiściccheda vihasanvivyādha ca śaraistribhiḥ

ततो धर्मसुतो राजन्प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः ।
द्रोणपुत्रं त्रिपष्टxx ततु बाह्वोरुरसि चार्पययत्

tato dharmasuto rājanpragṛhyānyanmahaddhanuḥ |
droṇaputraṃ tripaṣṭaxx tatu bāhvorurasi cārpayayat

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो द्रौणेः प्रहरतो रणे ।
अर्धचन्द्रेणतीक्ष्णेन धनुश्छित्त्वाऽनदद्भृशम्

sātyakistu tataḥ kruddho drauṇeḥ praharato raṇe |
ardhacandreṇatīkṣṇena dhanuśchittvā'nadadbhṛśam

छिन्नधन्वा ततो द्रौणिः शक्त्या शक्तिमतां वरः ।
सारथिं पातयामास शैनेयस्य रथाद्रुतम्

chinnadhanvā tato drauṇiḥ śaktyā śaktimatāṃ varaḥ |
sārathiṃ pātayāmāsa śaineyasya rathādrutam

अथान्यद्वनुरादाय द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
शैनेयं शरवर्षेण च्छादयामास भारत

athānyadvanurādāya droṇaputraḥ pratāpavān |
śaineyaṃ śaravarṣeṇa cchādayāmāsa bhārata

तस्याश्वाः प्रद्रुताः सङ्ख्ये पतिते रथसारथौ ।
तत्रतत्रैव धावन्तः समदृश्यन्त भारत

tasyāśvāḥ pradrutāḥ saṅkhye patite rathasārathau |
tatratatraiva dhāvantaḥ samadṛśyanta bhārata

युधिष्ठिरपुरोगास्तु द्रौणिं शस्त्रभृतां वरम् ।
अभ्यवर्षन्त वेगेन विसृजन्तः शिताञ्छरान्

yudhiṣṭhirapurogāstu drauṇiṃ śastrabhṛtāṃ varam |
abhyavarṣanta vegena visṛjantaḥ śitāñcharān

सहसा पततस्तान्वै क्रुद्वरूपान्परन्तपः ।
प्रहसन्प्रतिजग्राह द्रोणपुत्रो महारणे

sahasā patatastānvai krudvarūpānparantapaḥ |
prahasanpratijagrāha droṇaputro mahāraṇe

ततः शरशतज्वालः सेनाकक्षं महारणे ।
द्रौणिर्ददाह समरे कक्षमग्निरिवोत्थितः

tataḥ śaraśatajvālaḥ senākakṣaṃ mahāraṇe |
drauṇirdadāha samare kakṣamagnirivotthitaḥ

तद्बलं पाण्डुपुत्रस्य द्रोणपुत्रप्रतापितम् ।
चुक्षुभे भरतश्रेष्ठ तस्मिन्नेव चमूमुखे

tadbalaṃ pāṇḍuputrasya droṇaputrapratāpitam |
cukṣubhe bharataśreṣṭha tasminneva camūmukhe

तद्बलं पाण्डवेयस्य द्रोणपुत्रः शरार्चिषा ।
तापयन्भरतश्रेष्ठ गभस्तिभिरिवांशुमान्

tadbalaṃ pāṇḍaveyasya droṇaputraḥ śarārciṣā |
tāpayanbharataśreṣṭha gabhastibhirivāṃśumān

तत्पच्यमानं मर्षेण ब्राह्मणस्य च सायकैः ।
क्षुभ्यते पाण्डवं सैन्यं तिमिनेव नदीमुखम्

tatpacyamānaṃ marṣeṇa brāhmaṇasya ca sāyakaiḥ |
kṣubhyate pāṇḍavaṃ sainyaṃ timineva nadīmukham

दृष्ट्वा चैव महाराज द्रोणपुत्रपराक्रमम् ।
सर्वान्दुर्योधनः पार्थान्हतान्युद्वेऽभ्यमन्यत

dṛṣṭvā caiva mahārāja droṇaputraparākramam |
sarvānduryodhanaḥ pārthānhatānyudve'bhyamanyata

युधिष्ठिरस्तु त्वरितो द्रौणिं पीड्य महारथम् ।
अब्रवीद्द्रोणपुत्रं स रोषामर्षसमन्वितः

yudhiṣṭhirastu tvarito drauṇiṃ pīḍya mahāratham |
abravīddroṇaputraṃ sa roṣāmarṣasamanvitaḥ

जानामि त्वां युधि श्रेष्ठ वीर्यवन्तं बलान्वितम् ।
कृतास्त्रं कृतिनं चैव तथा लघुपराक्रमम्

jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭha vīryavantaṃ balānvitam |
kṛtāstraṃ kṛtinaṃ caiva tathā laghuparākramam

बलमेतद्भवान्सर्वं पार्षते यदि दर्सयेत् ।
ततस्त्वां बलवन्तं च कृतविद्यं च विद्महे

balametadbhavānsarvaṃ pārṣate yadi darsayet |
tatastvāṃ balavantaṃ ca kṛtavidyaṃ ca vidmahe

न हि वै पार्पतं दृष्ट्वा समरे शत्रुसूदनम् ।
भवेत्तव बलं किञ्चिद्ब्रवीमि त्वां न तु द्विजम्

na hi vai pārpataṃ dṛṣṭvā samare śatrusūdanam |
bhavettava balaṃ kiñcidbravīmi tvāṃ na tu dvijam

नैव नाम तव प्रीतिर्नैव नाम कृतज्ञता ।
यतस्त्वं पुरुषव्याघ्र मामेवाद्य जिघांससि

naiva nāma tava prītirnaiva nāma kṛtajñatā |
yatastvaṃ puruṣavyāghra māmevādya jighāṃsasi

ब्राह्मणेन तपः कार्यं शमश्च दमएव च ।
क्षत्रियेण धनुर्नाभ्यं स भवान्ब्राह्मणब्रुवः

brāhmaṇena tapaḥ kāryaṃ śamaśca damaeva ca |
kṣatriyeṇa dhanurnābhyaṃ sa bhavānbrāhmaṇabruvaḥ

मिषतस्ते महावाहो युधि जेष्यामि कौरवान् ।
कुरुष्व समरे कर्म ब्रह्मबन्धे यथेष्टतः

miṣataste mahāvāho yudhi jeṣyāmi kauravān |
kuruṣva samare karma brahmabandhe yatheṣṭataḥ

एवमुक्तो महाराज द्रोणपुत्रः सयन्निव ।
युक्त तत्त्वं च सञ्चिन्त्य नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्

evamukto mahārāja droṇaputraḥ sayanniva |
yukta tattvaṃ ca sañcintya nottaraṃ kiñcidabravīt

अनुक्त्वा च ततः किञ्चिच्छरवर्षेण पाण्डवम् ।
छादयामास समरे क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः

anuktvā ca tataḥ kiñciccharavarṣeṇa pāṇḍavam |
chādayāmāsa samare kruddho'ntaka iva prajāḥ

स च्छाद्यमानस्तु तदा द्रोणपुत्रेण मारिष ।
पार्थोऽपयातः शीघ्रं वै प्रगृह्य महतीं चमूम्

sa cchādyamānastu tadā droṇaputreṇa māriṣa |
pārtho'payātaḥ śīghraṃ vai pragṛhya mahatīṃ camūm

अपयाते ततस्तस्मिन्धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे ।
द्रोणपुत्रः स्थितो राजन्प्रत्यादेशान्महात्मनः

apayāte tatastasmindharmaputre yudhiṣṭhire |
droṇaputraḥ sthito rājanpratyādeśānmahātmanaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजंस्त्यक्त्वा द्रौणिं महाहवे ।
प्रययौ तावकं सैन्यं युक्तः क्रुराय कर्मणे

tato yudhiṣṭhiro rājaṃstyaktvā drauṇiṃ mahāhave |
prayayau tāvakaṃ sainyaṃ yuktaḥ krurāya karmaṇe