अध्याय 4: कौरव पक्ष के जो योद्धा अब भी जीवित हैं

मामकस्यास्य सैन्यस्य हृतोत्सेकस्य स़ञ्जय ।
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति

māmakasyāsya sainyasya hṛtotsekasya sa़ñjaya |
avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati

तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे कुरुसत्तमौ ।
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा कोन्वर्थो जीवितेन मे

tau hi vīrau maheṣvāsau madarthe kurusattamau |
bhīṣmadroṇau hatau śrutvā konvartho jīvitena me

न च मृष्यामि राधेयं हतमाहवशोभिनम् ।
यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम्

na ca mṛṣyāmi rādheyaṃ hatamāhavaśobhinam |
yasya bāhvorbalaṃ tulyaṃ kuñjarāṇāṃ śataṃ śatam

हतप्रवरसैन्यं मे यथा शंससि सञ्जय ।
अहतानपि मे शंस येऽत्र जीवन्ति केचन

hatapravarasainyaṃ me yathā śaṃsasi sañjaya |
ahatānapi me śaṃsa ye'tra jīvanti kecana

एतेषु हि मृतेष्वद्य ये त्वया परिकीर्तिताः ।
येऽपि जीवन्ति ते सर्वे मृता इति मतिर्मम

eteṣu hi mṛteṣvadya ye tvayā parikīrtitāḥ |
ye'pi jīvanti te sarve mṛtā iti matirmama

यस्मिन्महास्त्राणि समर्पितानि
चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि ।
दिव्यानि राजन्विहितानि चैव
द्रोणेन वीरे द्विजसत्तमेन

yasminmahāstrāṇi samarpitāni
citrāṇi śubhrāṇi caturvidhāni |
divyāni rājanvihitāni caiva
droṇena vīre dvijasattamena

महारथः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो
दृढायुधो दृढमुष्टिर्दृढेषुः ।
स वीर्यवान्द्रोणपुत्रस्तरस्वी
व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे

mahārathaḥ kṛtimānkṣiprahasto
dṛḍhāyudho dṛḍhamuṣṭirdṛḍheṣuḥ |
sa vīryavāndroṇaputrastarasvī
vyavasthito yodvukāmastvadarthe

आनर्तवासी हृदिकात्मजोऽसौ
महारथः सात्वतानां वरिष्ठः ।
स्वयं भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रो
व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे

ānartavāsī hṛdikātmajo'sau
mahārathaḥ sātvatānāṃ variṣṭhaḥ |
svayaṃ bhojaḥ kṛtavarmā kṛtāstro
vyavasthito yodvukāmastvadarthe

आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः
सेनाग्रणीः प्रथमस्तावकानाम् ।
यः स्वस्रीयान्पाण्डवेयान्विसृज्य
सत्यां वाचं स्वां चिकीर्षुस्तरस्वी

ārtāyaniḥ samare duṣprakampyaḥ
senāgraṇīḥ prathamastāvakānām |
yaḥ svasrīyānpāṇḍaveyānvisṛjya
satyāṃ vācaṃ svāṃ cikīrṣustarasvī

तजोवधं सूतपुत्रस्य सङ्ख्ये
प्रतिश्रुत्याजातशत्रोः पुरस्तात् ।
दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः
शल्यः स्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे

tajovadhaṃ sūtaputrasya saṅkhye
pratiśrutyājātaśatroḥ purastāt |
durādharṣaḥ śakrasamānavīryaḥ
śalyaḥ sthito yodvukāmastvadarthe

शारद्वतो गौतमश्चापि राज--
न्महाबाहुचित्रास्त्रयोधी ।
धनुश्चित्रं सुमहद्भावरसाहं
व्यवस्थितो योद्वुकामः प्रगृह्य

śāradvato gautamaścāpi rāja--
nmahābāhucitrāstrayodhī |
dhanuścitraṃ sumahadbhāvarasāhaṃ
vyavasthito yodvukāmaḥ pragṛhya

गान्धारराजः ससुतश्च राज--
न्दुर्द्यूतदेवी कलहप्रियश्च ।
गान्धारमुख्यैर्यवनैश्च राज--
न्व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे

gāndhārarājaḥ sasutaśca rāja--
ndurdyūtadevī kalahapriyaśca |
gāndhāramukhyairyavanaiśca rāja--
nvyavasthito yodvukāmastvadarthe

महारथः केकयराजपुत्रः
सदश्वयुक्तं च पताकिनं च ।
रथं समारुह्य कुरुप्रवीर
व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे

mahārathaḥ kekayarājaputraḥ
sadaśvayuktaṃ ca patākinaṃ ca |
rathaṃ samāruhya kurupravīra
vyavasthito yodvukāmastvadarthe

तथा सुतस्ते ज्वलनार्कवर्णं
रथं समास्थाय कुरुप्रवीरः ।
व्यवस्थितः पुरुमित्रो नरेन्द्र
व्यभ्रे सूर्यो भ्राजमानो यथा खे

tathā sutaste jvalanārkavarṇaṃ
rathaṃ samāsthāya kurupravīraḥ |
vyavasthitaḥ purumitro narendra
vyabhre sūryo bhrājamāno yathā khe

दुर्योधनो नागकुलस्य मध्ये
व्यवस्थितः सिंह इवाबभासे ।
रथेन जाम्बूनदभूषणेन
व्यवस्थितः समरे योत्स्यमानः

duryodhano nāgakulasya madhye
vyavasthitaḥ siṃha ivābabhāse |
rathena jāmbūnadabhūṣaṇena
vyavasthitaḥ samare yotsyamānaḥ

स राजमध्ये पुरुषप्रवीरो
रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा ।
पद्मप्रभो वह्निरिवाल्पधूमो
मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः

sa rājamadhye puruṣapravīro
rarāja jāmbūnadacitravarmā |
padmaprabho vahnirivālpadhūmo
meghāntare sūrya iva prakāśaḥ

तथा सुषेणोऽप्यसिचर्मपाणि--
स्तवात्मजः सत्यसेनश्च वीरः ।
व्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं
हृष्टात्मानौ समरे योद्धकामौ

tathā suṣeṇo'pyasicarmapāṇi--
stavātmajaḥ satyasenaśca vīraḥ |
vyavasthitau citrasenena sārdhaṃ
hṛṣṭātmānau samare yoddhakāmau

हीनिषेवो भारतराजपुत्र
उग्रायुधः श्रुतवर्मा जयश्च ।
शलश्च सत्यव्रतदुःशलौ च
व्यवस्थिताः सहसैन्या नराग्र्याः

hīniṣevo bhāratarājaputra
ugrāyudhaḥ śrutavarmā jayaśca |
śalaśca satyavrataduḥśalau ca
vyavasthitāḥ sahasainyā narāgryāḥ

कैतव्यानामधिपः शूरमानी
रणेरणे शत्रुहा राजपुत्रः ।
रथी हयी नागपत्तिप्रयायी
व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे

kaitavyānāmadhipaḥ śūramānī
raṇeraṇe śatruhā rājaputraḥ |
rathī hayī nāgapattiprayāyī
vyavasthito yodvukāmastvadarthe

वीरः श्रुतायुश्च धृतायुधश्च
चित्राङ्गदश्चित्रसेनश्च वीरः ।
व्यवस्थिता योद्वुकामा नराग्र्याः
प्रहारिणो मानिनः सत्यसन्धाः

vīraḥ śrutāyuśca dhṛtāyudhaśca
citrāṅgadaścitrasenaśca vīraḥ |
vyavasthitā yodvukāmā narāgryāḥ
prahāriṇo māninaḥ satyasandhāḥ

कर्णात्मजः सत्यसन्धो महात्मा
व्यवस्थितः समरे योद्वुकामः

karṇātmajaḥ satyasandho mahātmā
vyavasthitaḥ samare yodvukāmaḥ

अथापरौ कर्णसुतौ वरास्त्रौ
व्यवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्र ।
बले महत्युल्बणसत्ववीर्यौ
समास्थितौ योद्वुकामौ त्वदर्थे

athāparau karṇasutau varāstrau
vyavasthitau laghuhastau narendra |
bale mahatyulbaṇasatvavīryau
samāsthitau yodvukāmau tvadarthe

एतैश्च मुख्यैरपरैश्च राज--
न्योधप्रवीरैरमितप्रभावैः ।
व्यवस्थितो नागकुलस्य मध्ये
यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय

etaiśca mukhyairaparaiśca rāja--
nyodhapravīrairamitaprabhāvaiḥ |
vyavasthito nāgakulasya madhye
yathā mahendraḥ kururājo jayāya

आख्याता जीवमाना ये परे सैन्या यथायथम् ।
इतीदमवगच्छामि व्यक्तमर्थाभिपत्तितः

ākhyātā jīvamānā ye pare sainyā yathāyatham |
itīdamavagacchāmi vyaktamarthābhipattitaḥ

एवं ब्रुवन्नेव तदा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
हतप्रवीरं भूयिष्ठं किञ्चिच्छेषं स्वकं बलम् ।
श्रुत्वा व्यामोहमागच्छच्छोकव्याकुलितेन्द्रियः

evaṃ bruvanneva tadā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
hatapravīraṃ bhūyiṣṭhaṃ kiñciccheṣaṃ svakaṃ balam |
śrutvā vyāmohamāgacchacchokavyākulitendriyaḥ

व्याकुलं मे मनस्तात श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ॥
मनो मुह्यति चाङ्गानि न च शक्नोमि धावितुम् ।
इत्येवमुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
भ्रान्तचित्तस्ततः सोऽथ बभूव जगतीपतिः

vyākulaṃ me manastāta śrutvā sumahadapriyam ||
mano muhyati cāṅgāni na ca śaknomi dhāvitum |
ityevamuktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
bhrāntacittastataḥ so'tha babhūva jagatīpatiḥ