अध्याय 47: घमासान युद्ध और शवों से भरी रणभूमि

क्षत्रियास्ते महाराज परस्परवधैषिणः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुः कृतवैरा महौजसः

kṣatriyāste mahārāja parasparavadhaiṣiṇaḥ |
anyonyaṃ samare jaghnuḥ kṛtavairā mahaujasaḥ

रथौघाश्च हयौघाश्च नरौघाश्च समन्ततः ।
गजौघाश्च महाराज संसक्ताश्च परस्परम्

rathaughāśca hayaughāśca naraughāśca samantataḥ |
gajaughāśca mahārāja saṃsaktāśca parasparam

गदानां परिघाणां च शक्तीनां च परस्परम् ।
प्रासानां भिण्डिपालानां मुसुण्ठीनां च सर्वशः

gadānāṃ parighāṇāṃ ca śaktīnāṃ ca parasparam |
prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ musuṇṭhīnāṃ ca sarvaśaḥ

सम्पातं चानुपश्याम सङ्ग्रामे भृशदारुणे ।
शलभा इव सम्पेतुः शरवृष्ट्यः समन्ततः

sampātaṃ cānupaśyāma saṅgrāme bhṛśadāruṇe |
śalabhā iva sampetuḥ śaravṛṣṭyaḥ samantataḥ

नागान्नागाः समासाद्य व्यधमन्त परस्परम् ।
हया हयांश्च समरे रथिनो रथिनस्तथा

nāgānnāgāḥ samāsādya vyadhamanta parasparam |
hayā hayāṃśca samare rathino rathinastathā

पत्तयः पत्तिसङ्घांश्च हयसङ्घांश्च पत्तयः ।
पत्तयो रथमातङ्गान्रथा हस्त्यश्वमेव च ।
नागाश्च समरे त्र्यङ्गं ममृदुः शीघ्रगा नृप

pattayaḥ pattisaṅghāṃśca hayasaṅghāṃśca pattayaḥ |
pattayo rathamātaṅgānrathā hastyaśvameva ca |
nāgāśca samare tryaṅgaṃ mamṛduḥ śīghragā nṛpa

वध्यतां तत्र शूराणां क्रोशतां च परस्परम् ।
घोरमायोधनं जज्ञे पशूनां घातने यथा

vadhyatāṃ tatra śūrāṇāṃ krośatāṃ ca parasparam |
ghoramāyodhanaṃ jajñe paśūnāṃ ghātane yathā

रुधिरेण समास्तीर्णा बभौ भारत मेदिनी ।
शक्रगोपगणाकीर्णा प्रावृषीव वसुन्धरा

rudhireṇa samāstīrṇā babhau bhārata medinī |
śakragopagaṇākīrṇā prāvṛṣīva vasundharā

यथा वा वाससी शुक्ले महारजनरञ्जिते ।
बिभ्रती युवती श्यामा तद्वदासीद्वसुन्धरा

yathā vā vāsasī śukle mahārajanarañjite |
bibhratī yuvatī śyāmā tadvadāsīdvasundharā

बद्वचूडामणिधरैः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः ।
उज्झितैर्वृषभाक्षाणां भ्राजते स्म वसुन्धरा

badvacūḍāmaṇidharaiḥ śirobhiścārukuṇḍalaiḥ |
ujjhitairvṛṣabhākṣāṇāṃ bhrājate sma vasundharā

शशशोणितदिग्धेव शातकुम्भमयीव च ।
भूर्बभौ भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिर्भिरिवानलैः

śaśaśoṇitadigdheva śātakumbhamayīva ca |
bhūrbabhau bharataśreṣṭha śāntārcirbhirivānalaiḥ

छिन्नानां चोत्तमाङ्गानां बाहूनां चोरुभिः सह ।
कुण्डलानां पिनद्धानां भूषणानां च भारत

chinnānāṃ cottamāṅgānāṃ bāhūnāṃ corubhiḥ saha |
kuṇḍalānāṃ pinaddhānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca bhārata

निष्काणां हेमसूत्राणां शरीराणां च धन्विनाम् ।
चर्मणां सपताकानां सङ्घास्तत्रापतन्भुवि ।

niṣkāṇāṃ hemasūtrāṇāṃ śarīrāṇāṃ ca dhanvinām |
carmaṇāṃ sapatākānāṃ saṅghāstatrāpatanbhuvi |

प्रावृट्‌काले महाराज मेघा इव सविद्युतः

prāvṛṭ‌kāle mahārāja meghā iva savidyutaḥ

स्यन्दमाना यथा भान्ति पर्वता धातुमण्डिताः ।
तथा रेजू रणे नागा रुधिरेण समाप्लुताः

syandamānā yathā bhānti parvatā dhātumaṇḍitāḥ |
tathā rejū raṇe nāgā rudhireṇa samāplutāḥ

तोमरान्सादिभिर्मुक्तान्प्रतिमानस्थितान्बहून् ।
हस्तैरुद्धृत्य तान्नागा बभञ्जुश्चापरे रणे

tomarānsādibhirmuktānpratimānasthitānbahūn |
hastairuddhṛtya tānnāgā babhañjuścāpare raṇe

नाराचैश्छिन्नवर्माणो भ्राजन्ते स्म गजोत्तमाः ।
हिमागमे यथा राजन्व्यभ्रा इव महीधराः

nārācaiśchinnavarmāṇo bhrājante sma gajottamāḥ |
himāgame yathā rājanvyabhrā iva mahīdharāḥ

शरैः कनकपुङ्खैश्च चिता रेर्जुर्गजोत्तमाः ।
उल्काभिः सम्प्रदीप्ताग्राः पर्वता इव भारत

śaraiḥ kanakapuṅkhaiśca citā rerjurgajottamāḥ |
ulkābhiḥ sampradīptāgrāḥ parvatā iva bhārata

केचिदभ्याहता नागैर्नागा नगवरोपमाः ।
न चेलुः समरात्तस्माच्छिन्नपक्षा इवाद्रयः

kecidabhyāhatā nāgairnāgā nagavaropamāḥ |
na celuḥ samarāttasmācchinnapakṣā ivādrayaḥ

अपरे प्राद्रवन्नागाः शरार्ता व्रणपीडिताः ।
प्रतिमानैश्च कुम्भैश्च पेतुरुर्व्यां महाहवे

apare prādravannāgāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ |
pratimānaiśca kumbhaiśca petururvyāṃ mahāhave

निषेदुः सिंहवच्चान्ये नदन्तो भैरवान्रवान् ।
वेमुश्च बहवो राजंश्चुक्रुशुश्चापरे गजाः

niṣeduḥ siṃhavaccānye nadanto bhairavānravān |
vemuśca bahavo rājaṃścukruśuścāpare gajāḥ

हयाश्च निहता बाणैर्हेमभाण्डविभूषिताः ।
निषेदुश्चैव मम्लुश्च बभ्रमुश्च दिशो दश

hayāśca nihatā bāṇairhemabhāṇḍavibhūṣitāḥ |
niṣeduścaiva mamluśca babhramuśca diśo daśa

अपरे क्लिश्यमानाश्च व्यवेष्टन्त महीतले ।
भावान्बहुविधांश्चक्रुस्ताडिताः शरतोमरैः

apare kliśyamānāśca vyaveṣṭanta mahītale |
bhāvānbahuvidhāṃścakrustāḍitāḥ śaratomaraiḥ

नरास्तु निहता भूमौ कूजन्तस्तत्र मारिप ।
दृष्ट्वा च बान्धवानन्ये पितॄनन्ये पितामहान्

narāstu nihatā bhūmau kūjantastatra māripa |
dṛṣṭvā ca bāndhavānanye pitṝnanye pitāmahān

धावमानान्परांश्चान्ये दृष्ट्वान्ये तत्र भारत ।
ख्यातानि गोत्रनामानि शशंसुरितरेतरम्

dhāvamānānparāṃścānye dṛṣṭvānye tatra bhārata |
khyātāni gotranāmāni śaśaṃsuritaretaram

तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाः ।
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते भ्रमन्ति ह्युत्पतन्ति च

teṣāṃ chinnā mahārāja bhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥ |
udveṣṭante viveṣṭante bhramanti hyutpatanti ca

निपतन्ति तथैवान्ये स्फुरन्ति च सहस्रशः ।
वेगांश्चान्ये रमे चक्रुः पञ्चास्या इव पन्नगाः

nipatanti tathaivānye sphuranti ca sahasraśaḥ |
vegāṃścānye rame cakruḥ pañcāsyā iva pannagāḥ

ते भुजा भोगिभोगाभाश्चन्दनाक्ता विशाम्पते ।
लोहितार्द्रा भृशं रेजुस्तपनीयध्वजा इव

te bhujā bhogibhogābhāścandanāktā viśāmpate |
lohitārdrā bhṛśaṃ rejustapanīyadhvajā iva

वर्तमाने तथा घोरे सङ्कुले सर्वतो दिशम् ।
अविज्ञाताः स्म युध्यन्ते विनिघ्नन्तः परस्परम्

vartamāne tathā ghore saṅkule sarvato diśam |
avijñātāḥ sma yudhyante vinighnantaḥ parasparam

भौमेन रजसाकीर्णे शस्त्रसम्पातसङ्कुले ।
नैव स्वे न परे राजन्व्यज्ञायन्त तमोवृताः

bhaumena rajasākīrṇe śastrasampātasaṅkule |
naiva sve na pare rājanvyajñāyanta tamovṛtāḥ

तथा तदभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
लोहितोदा महानद्यः प्रसस्रुस्तत्र चासकृत्

tathā tadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
lohitodā mahānadyaḥ prasasrustatra cāsakṛt

शीर्षपाषाणसञ्छन्नाः केशशैवलशाद्वलाः ।
अस्थिमीनसमाकीर्णा धनुःशरगदोडुपाः

śīrṣapāṣāṇasañchannāḥ keśaśaivalaśādvalāḥ |
asthimīnasamākīrṇā dhanuḥśaragadoḍupāḥ

मांसशोणितपङ्किन्यो घोररूपाः सुदारुणाः ।
नदीः प्रवर्तयामासुः सोणितौघविवर्धिनीः

māṃsaśoṇitapaṅkinyo ghorarūpāḥ sudāruṇāḥ |
nadīḥ pravartayāmāsuḥ soṇitaughavivardhinīḥ

भीरुवित्रासकारिण्यः शूराणां हर्षवर्धनाः ।
ता नद्यो घोररूपास्तु नयन्त्यो यमसादनम्

bhīruvitrāsakāriṇyaḥ śūrāṇāṃ harṣavardhanāḥ |
tā nadyo ghorarūpāstu nayantyo yamasādanam

अवगाढान्मज्जयन्त्यः क्षत्रस्याजनयन्भयम् ।
क्रव्यादानां नरव्याघ्र नर्दतां तत्रतत्र ह

avagāḍhānmajjayantyaḥ kṣatrasyājanayanbhayam |
kravyādānāṃ naravyāghra nardatāṃ tatratatra ha

घोरमायोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम् ।
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः

ghoramāyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam |
utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥ

नृत्यन्ति वै भूतगणाः सुतृप्ता मांसशोणितैः ।
पीत्वा च शोणितं तत्र वसां भुक्त्वा च भारत

nṛtyanti vai bhūtagaṇāḥ sutṛptā māṃsaśoṇitaiḥ |
pītvā ca śoṇitaṃ tatra vasāṃ bhuktvā ca bhārata

मेदोमज्जावसामत्तास्तृप्ता मांसस्य चैव ह ।
धावमानाः स्म दृश्यन्ते काकगृघ्रबकास्तथा

medomajjāvasāmattāstṛptā māṃsasya caiva ha |
dhāvamānāḥ sma dṛśyante kākagṛghrabakāstathā

शूरास्तु समरे राजन्भयं त्यक्त्वा सुदुस्त्यजम् ।
योधव्रतसमाख्याताश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

śūrāstu samare rājanbhayaṃ tyaktvā sudustyajam |
yodhavratasamākhyātāścakruḥ karmāṇyabhītavat

शरशक्तिसमाकीर्णे क्रव्यादगणसङ्कुले ।
व्यचरन्त रणे शूराः ख्यापयन्तः स्वपौरुषम्

śaraśaktisamākīrṇe kravyādagaṇasaṅkule |
vyacaranta raṇe śūrāḥ khyāpayantaḥ svapauruṣam

अन्योन्यं श्रावयन्ति स्म नामगोत्राणि भारत ।
पितृनामानि च रणे गोत्रनामानि वा विभो

anyonyaṃ śrāvayanti sma nāmagotrāṇi bhārata |
pitṛnāmāni ca raṇe gotranāmāni vā vibho

श्रावयाणाश्च बहवस्तत्र योधा विशाम्पते ।
अन्योन्यमवमृद्रन्तः शक्तितोमरपट्टसैः

śrāvayāṇāśca bahavastatra yodhā viśāmpate |
anyonyamavamṛdrantaḥ śaktitomarapaṭṭasaiḥ

वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे सुदारुणे ।
व्यषीदत्कौरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे

vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe sudāruṇe |
vyaṣīdatkauravī senā bhinnā nauriva sāgare