अध्याय 48: अर्जुन नागास्त्र से संशप्तकों को बाँधते हैं

वर्तमाने तथा युद्धे क्षत्रियाणां निमज्जने ।
गाण्डीवस्य महाघोषः श्रूयते युधि मारिष

vartamāne tathā yuddhe kṣatriyāṇāṃ nimajjane |
gāṇḍīvasya mahāghoṣaḥ śrūyate yudhi māriṣa

संशप्तकानामकरोत्कदनं यत्र पाण्डवः ।
कोसलानां तथा राजन्नारायणबलस्य च

saṃśaptakānāmakarotkadanaṃ yatra pāṇḍavaḥ |
kosalānāṃ tathā rājannārāyaṇabalasya ca

संशप्तकास्तु समरे शरवृष्टिः समन्ततः ।
अपातयन्पार्थमूर्ध्नि जयगृद्धाः प्रमन्यवः

saṃśaptakāstu samare śaravṛṣṭiḥ samantataḥ |
apātayanpārthamūrdhni jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ

तां शस्त्रवृष्टिमायान्तीमुरसा धारयन्प्रभुः ।
व्यगाहत परान्पार्थो विनिघ्नन्रथिनां वरान्

tāṃ śastravṛṣṭimāyāntīmurasā dhārayanprabhuḥ |
vyagāhata parānpārtho vinighnanrathināṃ varān

विक्षोभ्य तु रथानीकं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ।
आससाद ततः पार्थः सुशर्माणं महारथम्

vikṣobhya tu rathānīkaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ |
āsasāda tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṃ mahāratham

स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनां वरः ।
तथा संशप्तकाश्चैव पार्थस्य समरे स्थिताः

sa tasya śaravarṣāṇi vavarṣa rathināṃ varaḥ |
tathā saṃśaptakāścaiva pārthasya samare sthitāḥ

सुशर्मा तु ततः पार्थं विद्ध्वा दशभिराशुगैः ।
जनार्दनं त्रिभिर्बाणैरहनद्दक्षिणे भुजे

suśarmā tu tataḥ pārthaṃ viddhvā daśabhirāśugaiḥ |
janārdanaṃ tribhirbāṇairahanaddakṣiṇe bhuje

ततोऽपरेण भल्लेन केतुं पार्थस्य मारिष ।
विव्याध समरे राजन्सुशर्मा क्रोधमूर्च्छितः

tato'pareṇa bhallena ketuṃ pārthasya māriṣa |
vivyādha samare rājansuśarmā krodhamūrcchitaḥ

स वानरवरो राजन्विश्वकर्मकृतो महान् ।
ननाद सुमहानादं नृत्यन्निव विभीषयन्

sa vānaravaro rājanviśvakarmakṛto mahān |
nanāda sumahānādaṃ nṛtyanniva vibhīṣayan

कपेस्तु निनदं श्रुत्वा सन्त्रस्ता तव वाहिनी ।
भयं विपुलमासाद्य निश्चेष्टा समपद्यत

kapestu ninadaṃ śrutvā santrastā tava vāhinī |
bhayaṃ vipulamāsādya niśceṣṭā samapadyata

ततः सा शुशुभे सेना निश्चेष्टाऽवस्थिता नृप ।
नानापुष्पसमाकीर्णं यथा चित्रीकृतं वनम्

tataḥ sā śuśubhe senā niśceṣṭā'vasthitā nṛpa |
nānāpuṣpasamākīrṇaṃ yathā citrīkṛtaṃ vanam

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां योधास्ते कुरुसत्तम ।
अर्जुनं सिषिचुर्बाणैः पर्वतं जलदा इव

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ yodhāste kurusattama |
arjunaṃ siṣicurbāṇaiḥ parvataṃ jaladā iva

सञ्छाद्य समरे पार्थं परिवव्रुः समन्ततः ।
ते हयान्रथचक्रे तु रथेषां चापि मारिष ।
ग्रहीतुं प्रचक्रमुश्चैव क्रोधाविष्टाः समन्ततः

sañchādya samare pārthaṃ parivavruḥ samantataḥ |
te hayānrathacakre tu ratheṣāṃ cāpi māriṣa |
grahītuṃ pracakramuścaiva krodhāviṣṭāḥ samantataḥ

निगृह्य तु रथं तस्य योधास्ते तु सहस्रशः ।
रथबन्धं प्रचक्रुर्हि पाण्डवस्यामितौजसः

nigṛhya tu rathaṃ tasya yodhāste tu sahasraśaḥ |
rathabandhaṃ pracakrurhi pāṇḍavasyāmitaujasaḥ

रथमारुरुहुः केचित्कृष्णपार्थौ जिघृक्षवः ।
संशप्तकानां योधास्ते सिंहनादांश्च नेदिरे

rathamāruruhuḥ kecitkṛṣṇapārthau jighṛkṣavaḥ |
saṃśaptakānāṃ yodhāste siṃhanādāṃśca nedire

अपरे जगृहुश्चैव केशवस्य महाभुजौ ।
पार्थं चैके महाराज रथस्थं जगृहुर्मुदा

apare jagṛhuścaiva keśavasya mahābhujau |
pārthaṃ caike mahārāja rathasthaṃ jagṛhurmudā

अच्युतः स महाबाहुर्विधुन्वन्रणमूर्धनि ।
पातयामास तान्सर्वान्दुष्टहस्तीव हस्तिपान्

acyutaḥ sa mahābāhurvidhunvanraṇamūrdhani |
pātayāmāsa tānsarvānduṣṭahastīva hastipān

स रथस्तैर्गृहीतस्तु पाण्डवस्य महात्मनः ।
स्पन्दितुं नाशकद्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

sa rathastairgṛhītastu pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
spandituṃ nāśakadrājaṃstadadbhutamivābhavat

ततः पार्थो महाबाहुः संवृतः स्तैर्महारथैः ।
निगृहीतं रथं दृष्ट्वा तांश्चाप्याद्रवतो बहून्

tataḥ pārtho mahābāhuḥ saṃvṛtaḥ stairmahārathaiḥ |
nigṛhītaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tāṃścāpyādravato bahūn

रथारूढांश्च सुबहून्पदाऽऽक्षिप्य न्यपातयत् ।
अपातयदसम्भ्रान्तः शरैरासन्नयोधिभिः

rathārūḍhāṃśca subahūnpadā''kṣipya nyapātayat |
apātayadasambhrāntaḥ śarairāsannayodhibhiḥ

तांस्तापयित्वा समरे पार्थः परपुरञ्जयः ।
स्मयन्निव महाबाहुः केशवं वाक्यमब्रवीत्

tāṃstāpayitvā samare pārthaḥ parapurañjayaḥ |
smayanniva mahābāhuḥ keśavaṃ vākyamabravīt

पश्य कृष्ण महाबाहो संशप्तकगणान्बहून् ।
कुर्वतोऽसुकरं कर्म मुमूर्षून्कालचोदितान्

paśya kṛṣṇa mahābāho saṃśaptakagaṇānbahūn |
kurvato'sukaraṃ karma mumūrṣūnkālacoditān

रथबन्धमिमं प्राप्य पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।
यः सहेत पुमाँल्लोके मदन्यः क्षत्रियर्षभः

rathabandhamimaṃ prāpya pṛthivyāṃ nāsti kaścana |
yaḥ saheta pumām̐lloke madanyaḥ kṣatriyarṣabhaḥ

पश्यैततानद्य समरे मत्प्रयुक्तैः सुतेजनैः ।
पात्यमानान्रणे कृष्ण शरैराशीविषोपमैः

paśyaitatānadya samare matprayuktaiḥ sutejanaiḥ |
pātyamānānraṇe kṛṣṇa śarairāśīviṣopamaiḥ

इत्येवमुक्त्वा बीभत्सुः शङ्खप्रवरमुत्तमम् ।
व्यनादयदमेयात्मा देवदत्तं महामृधे

ityevamuktvā bībhatsuḥ śaṅkhapravaramuttamam |
vyanādayadameyātmā devadattaṃ mahāmṛdhe

देवदत्तस्वनं श्रुत्वा केशवोऽपि महायशाः ।
पाञ्चजन्यस्वनं चक्रे पूरयन्निव रोदसी

devadattasvanaṃ śrutvā keśavo'pi mahāyaśāḥ |
pāñcajanyasvanaṃ cakre pūrayanniva rodasī

तयोः शङ्खस्वनं श्रुत्वा संशप्तकवरूथिनी ।
सञ्चचाल महाराज वित्रस्ता चाद्रवद्भृशम्

tayoḥ śaṅkhasvanaṃ śrutvā saṃśaptakavarūthinī |
sañcacāla mahārāja vitrastā cādravadbhṛśam

नागमस्त्रं ततः पार्थः प्रादुश्चक्रे हसन्निव ।
पादबन्धं स तेषां वै चक्रे तेन महास्त्रवित्

nāgamastraṃ tataḥ pārthaḥ prāduścakre hasanniva |
pādabandhaṃ sa teṣāṃ vai cakre tena mahāstravit

यानुद्दिश्य रणे पार्थः पादबन्धं चकार ह ।
ते बद्धाः पादबन्धेन योधाः संशप्तकास्तदा

yānuddiśya raṇe pārthaḥ pādabandhaṃ cakāra ha |
te baddhāḥ pādabandhena yodhāḥ saṃśaptakāstadā

निर्विचेष्टास्तदाऽभूवन्पाण्डवस्यास्त्रतेजसा ।
निर्विचेष्टांस्ततो योधानवधीत्पाण्डुनन्दनः ।
यथेन्द्रः समरे दैत्यांस्तारकस्य वधे पुरा

nirviceṣṭāstadā'bhūvanpāṇḍavasyāstratejasā |
nirviceṣṭāṃstato yodhānavadhītpāṇḍunandanaḥ |
yathendraḥ samare daityāṃstārakasya vadhe purā

ते वध्यमानाः समरे मुमुचुस्तं रथोत्तमम् ।
आयुधानि च सर्वाणि विस्रष्टुमुपचक्रमुः

te vadhyamānāḥ samare mumucustaṃ rathottamam |
āyudhāni ca sarvāṇi visraṣṭumupacakramuḥ

ततः सुशर्मा राजेन्द्र गृहीतां वीक्ष्य वाहिनीम् ।
सौपर्णमस्त्रं त्वरितः प्रादुश्चक्रे महारथः

tataḥ suśarmā rājendra gṛhītāṃ vīkṣya vāhinīm |
sauparṇamastraṃ tvaritaḥ prāduścakre mahārathaḥ

ततः सुपर्णाः सम्पेतुर्भक्षयन्तो भुजङ्गमान् ।
ततो विदुद्रुवुर्नागास्तान्दृष्ट्वा खेचरान्नृप

tataḥ suparṇāḥ sampeturbhakṣayanto bhujaṅgamān |
tato vidudruvurnāgāstāndṛṣṭvā khecarānnṛpa

तद्विमुक्तं बलं रेजे पादबन्धाद्विशाम्पते ।
मेघबन्धाद्यथा मुक्तो भास्करस्तापयन्प्रजाः

tadvimuktaṃ balaṃ reje pādabandhādviśāmpate |
meghabandhādyathā mukto bhāskarastāpayanprajāḥ

विप्रमुक्ताः स्वका योधाः फल्गुनस्य रथं प्रति ।
ससृजुः शरसङ्घांश्च शस्त्रसङ्घांश्च मारिष

vipramuktāḥ svakā yodhāḥ phalgunasya rathaṃ prati |
sasṛjuḥ śarasaṅghāṃśca śastrasaṅghāṃśca māriṣa

तां महास्त्रमयीं वृष्टिं शरैः सञ्छिद्य भारत ।
अवधीत्सततो योधान्वासविः परवीरहा

tāṃ mahāstramayīṃ vṛṣṭiṃ śaraiḥ sañchidya bhārata |
avadhītsatato yodhānvāsaviḥ paravīrahā

सुशर्मा तु ततो राजन्बाणेन नतपर्वणा ।
अर्जुनं हृदये विद्ध्वा विव्याधान्यैस्त्रिसप्तभिः

suśarmā tu tato rājanbāṇena nataparvaṇā |
arjunaṃ hṛdaye viddhvā vivyādhānyaistrisaptabhiḥ

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशतत् ।
तत उच्चुक्रुशुः सर्वे हतः पार्थ इति ब्रुवन्

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśatat |
tata uccukruśuḥ sarve hataḥ pārtha iti bruvan

ततः शङ्खनिनादाश्च भेरीशब्दाश्च पुष्कलाः ।
नानावादित्रनिनदाः सिंहनादाश्च जज्ञिरे

tataḥ śaṅkhaninādāśca bherīśabdāśca puṣkalāḥ |
nānāvāditraninadāḥ siṃhanādāśca jajñire

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
सोऽतिविद्धो महेष्वासः शरैराशीविपोपमैः ।
सुशर्माणं महाराज क्रोधाविष्टो महारथः

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
so'tividdho maheṣvāsaḥ śarairāśīvipopamaiḥ |
suśarmāṇaṃ mahārāja krodhāviṣṭo mahārathaḥ

ततः शरशतैः पार्थः सञ्छाद्यैनं क्षणाद्रणे ।
दिशस्तु वारयामास बाणैस्तत्र महास्त्रवित्

tataḥ śaraśataiḥ pārthaḥ sañchādyainaṃ kṣaṇādraṇe |
diśastu vārayāmāsa bāṇaistatra mahāstravit

विमुखीकृत्य समरे सुशर्माणं धनञ्जयः ।
ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे हसन्निव

vimukhīkṛtya samare suśarmāṇaṃ dhanañjayaḥ |
aindramastramameyātmā prāduścakre hasanniva

ततो बाणसहस्राणि तदुत्सृष्टानि मारिष ।
सर्वदिक्षु व्यदृश्यन्त सूदयन्ति रथद्विपान्

tato bāṇasahasrāṇi tadutsṛṣṭāni māriṣa |
sarvadikṣu vyadṛśyanta sūdayanti rathadvipān

हयान्पत्तींश्च समरे शस्त्रैः शतसहस्रशः ।
रराज समरे राजञ्शक्रो निघ्नन्निवासुरान्

hayānpattīṃśca samare śastraiḥ śatasahasraśaḥ |
rarāja samare rājañśakro nighnannivāsurān

वध्यमाने ततः सैन्ये भयं सुमहदाविशत् ।
संशप्तकगणानां च गोपालानां च भारत

vadhyamāne tataḥ sainye bhayaṃ sumahadāviśat |
saṃśaptakagaṇānāṃ ca gopālānāṃ ca bhārata

न हि तत्र पुमान्कश्चिद्योऽर्जुनं प्रतिबुध्यते ।
पश्यतां तत्र वीराणामहन्यत बलं तव

na hi tatra pumānkaścidyo'rjunaṃ pratibudhyate |
paśyatāṃ tatra vīrāṇāmahanyata balaṃ tava

हन्यमानं च तदभून्निश्चेष्टं च पराक्रमे

hanyamānaṃ ca tadabhūnniśceṣṭaṃ ca parākrame

अयुतं तत्र योधानां हत्वा पाण्डुसुतो रणे ।
व्यभ्राजत महाराज विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

ayutaṃ tatra yodhānāṃ hatvā pāṇḍusuto raṇe |
vyabhrājata mahārāja vidhūmo'gniriva jvalan

चतुर्दशसहस्राणि यानि दृष्टनि भारत ।
रथानामयुतं चैव त्रिसहस्राश्च दन्तिनः

caturdaśasahasrāṇi yāni dṛṣṭani bhārata |
rathānāmayutaṃ caiva trisahasrāśca dantinaḥ

ततः संशप्तका भूयः परिवव्रुर्धनञ्जयम् ।
मर्तव्यमिति निश्चित्य जयं वाप्यनिवर्तनम्

tataḥ saṃśaptakā bhūyaḥ parivavrurdhanañjayam |
martavyamiti niścitya jayaṃ vāpyanivartanam

तत्र युद्धं महच्चासीत्तावकानां विशाम्पते ।
शूरेण बलिना सार्धं पाण्डवेन किरीटिना ।
जित्वा तान्न्यहनत्पार्थः शत्रूञ्शक्र इवासुरान्

tatra yuddhaṃ mahaccāsīttāvakānāṃ viśāmpate |
śūreṇa balinā sārdhaṃ pāṇḍavena kirīṭinā |
jitvā tānnyahanatpārthaḥ śatrūñśakra ivāsurān