अध्याय 42: संशप्तकों का अर्जुन पर धावा, कर्ण की रक्तनदी

तथा व्यूढेष्वनीकेषु संसक्तेषु च सञ्जय ।
संशप्तकाः कथं पार्थं कथं कर्णं च पाण्डवाः

tathā vyūḍheṣvanīkeṣu saṃsakteṣu ca sañjaya |
saṃśaptakāḥ kathaṃ pārthaṃ kathaṃ karṇaṃ ca pāṇḍavāḥ

एतद्विस्तरशो युद्धं प्रब्रूहि कुशलो ह्यसि ।
न हि तृप्यामि वीराणां शृण्वानो युधि विक्रमम्

etadvistaraśo yuddhaṃ prabrūhi kuśalo hyasi |
na hi tṛpyāmi vīrāṇāṃ śṛṇvāno yudhi vikramam

तत्संस्थिमथो दृष्ट्वा प्रत्यमित्रं महद्बलम् ।
प्रत्यव्यूहत्ततः कर्णो हितार्थं तनयस्य ते

tatsaṃsthimatho dṛṣṭvā pratyamitraṃ mahadbalam |
pratyavyūhattataḥ karṇo hitārthaṃ tanayasya te

तत्सादिनागकलिलं पदातिरथसङ्कुलम् ।
धृष्टद्युम्नमुखं घोरमशोभत महद्बलम्

tatsādināgakalilaṃ padātirathasaṅkulam |
dhṛṣṭadyumnamukhaṃ ghoramaśobhata mahadbalam

पारावतसवर्णाश्वश्चन्द्रसूर्यसमद्युतिः ।
स पार्षतो बभौ धन्वी कालो विग्रहवानिव

pārāvatasavarṇāśvaścandrasūryasamadyutiḥ |
sa pārṣato babhau dhanvī kālo vigrahavāniva

पार्षतं त्वभितस्तस्थुर्द्रौपदेया युयुत्सवः ।
सानुगा दीप्तवपुषश्चन्द्रं तारागणा इव

pārṣataṃ tvabhitastasthurdraupadeyā yuyutsavaḥ |
sānugā dīptavapuṣaścandraṃ tārāgaṇā iva

अथ व्यूढेष्वनीकेषु प्रेक्ष्य संशप्तकान्रणे ।
क्रुद्धोऽर्जुनोऽभिदुद्राव व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः

atha vyūḍheṣvanīkeṣu prekṣya saṃśaptakānraṇe |
kruddho'rjuno'bhidudrāva vyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥ

अथ संशप्तकाः पार्थमभ्यधावन्वधैषिणः ।
विजये धृतसङ्कल्पा मृत्युं कृत्वानिवर्तनम्

atha saṃśaptakāḥ pārthamabhyadhāvanvadhaiṣiṇaḥ |
vijaye dhṛtasaṅkalpā mṛtyuṃ kṛtvānivartanam

तदश्वसङ्घबहुलं पत्तिनागरथाकुलम् ।
उदीर्यमाणं संरब्धं धनञ्जयमभिद्रवत्

tadaśvasaṅghabahulaṃ pattināgarathākulam |
udīryamāṇaṃ saṃrabdhaṃ dhanañjayamabhidravat

तदुद्यतं महत्सैन्यं सागरौघसमं जवे ।
पार्थवेलां समासाद्य विष्ठितं समदृश्यत

tadudyataṃ mahatsainyaṃ sāgaraughasamaṃ jave |
pārthavelāṃ samāsādya viṣṭhitaṃ samadṛśyata

मृद्गन्तं शवर्षौघैर्द्रुतमर्जुनमार्दयत्

mṛdgantaṃ śavarṣaughairdrutamarjunamārdayat

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तेषामासीत्किरीटिना ।
तस्यैव तु यथा राजन्निवातकवचैः सह

sa samprahārastumulasteṣāmāsītkirīṭinā |
tasyaiva tu yathā rājannivātakavacaiḥ saha

रथानश्वान्ध्वजान्नागान्पत्तीन्गजगतानपि ।
इषून्धनूंषि खङ्गांश्च चक्राणि च परश्वथान्

rathānaśvāndhvajānnāgānpattīngajagatānapi |
iṣūndhanūṃṣi khaṅgāṃśca cakrāṇi ca paraśvathān

सायुधानुद्यतान्बाहून्विविधान्यायुधानि च ।
चिच्छेद द्विषतां पार्थः शिरांसि च सहस्रशः

sāyudhānudyatānbāhūnvividhānyāyudhāni ca |
ciccheda dviṣatāṃ pārthaḥ śirāṃsi ca sahasraśaḥ

तस्मिन्सैन्यमहावर्ते पातालतलसन्निभे ।
निमग्नं तं रथं मत्वा नेदुः संशप्तका मुदा

tasminsainyamahāvarte pātālatalasannibhe |
nimagnaṃ taṃ rathaṃ matvā neduḥ saṃśaptakā mudā

स पुरस्तादरीन्हत्वा पुनरुत्तरतोऽवधीत् ।
दक्षिणेन च पश्चाच्च क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव

sa purastādarīnhatvā punaruttarato'vadhīt |
dakṣiṇena ca paścācca kruddho rudraḥ paśūniva

अथ पाञ्चालचेदीनां सृढ्जयानां च मारिष ।
त्वदीयैः सह सङ्ग्राम आसीत्परमदारुणः

atha pāñcālacedīnāṃ sṛḍhjayānāṃ ca māriṣa |
tvadīyaiḥ saha saṅgrāma āsītparamadāruṇaḥ

कृपश्च कृतवर्मा च शकुनिश्चापि सौबलः ।
हृष्टसेनाः सुसंरब्धा रथानीकप्रहारिणः

kṛpaśca kṛtavarmā ca śakuniścāpi saubalaḥ |
hṛṣṭasenāḥ susaṃrabdhā rathānīkaprahāriṇaḥ

कोसलैः काश्यमत्स्यैश्च कारूशैः केकयैरपि ।
शूरसेनैः शूरवरैर्युयुधुर्युद्धदुर्मदाः

kosalaiḥ kāśyamatsyaiśca kārūśaiḥ kekayairapi |
śūrasenaiḥ śūravarairyuyudhuryuddhadurmadāḥ

तेषामन्तकरं युद्धं देहपाप्मविनाशनम् ।
क्षत्रविट्‌शूद्रवीराणां धर्म्यं स्वर्ग्यं यशस्करम्

teṣāmantakaraṃ yuddhaṃ dehapāpmavināśanam |
kṣatraviṭ‌śūdravīrāṇāṃ dharmyaṃ svargyaṃ yaśaskaram

दुर्योधनोऽथ सहितो भ्रातृभिर्भरतर्षभ ।
गुप्तः कुरुप्रवीरैश्च मद्राणां च महारथैः

duryodhano'tha sahito bhrātṛbhirbharatarṣabha |
guptaḥ kurupravīraiśca madrāṇāṃ ca mahārathaiḥ

पाण्डवैः सह पाञ्चालैश्चेदिभिः सात्यकेन च ।
युध्यमानं रणे कर्णं कुरुवीरोऽभ्यपालयत्

pāṇḍavaiḥ saha pāñcālaiścedibhiḥ sātyakena ca |
yudhyamānaṃ raṇe karṇaṃ kuruvīro'bhyapālayat

कर्णोऽपि निशितैर्बाणैर्विनिहत्य महाचमूम् ।
प्रमृद्य च रथश्रेष्ठान्युधिष्ठिरमपीडयत्

karṇo'pi niśitairbāṇairvinihatya mahācamūm |
pramṛdya ca rathaśreṣṭhānyudhiṣṭhiramapīḍayat

विपत्रायुधदेहासून्कृत्वा शत्रून्सहस्रशः ।
युक्त्वा स्वर्गयशोभ्यां च स्वेभ्यो मुदमुदावहत्

vipatrāyudhadehāsūnkṛtvā śatrūnsahasraśaḥ |
yuktvā svargayaśobhyāṃ ca svebhyo mudamudāvahat

तद्विगाह्य महानीकं सूतपुत्रो महारथः ।
नदीं प्रवर्तयामास शोणितौघतरङ्गिणीम्

tadvigāhya mahānīkaṃ sūtaputro mahārathaḥ |
nadīṃ pravartayāmāsa śoṇitaughataraṅgiṇīm

शोणितोदां क्षुण्णमत्स्थां नागनक्रदुरत्ययाम् ।
मांलमज्जाकर्दमिनीं चक्रकूर्ममहोडुपाम्

śoṇitodāṃ kṣuṇṇamatsthāṃ nāganakraduratyayām |
māṃlamajjākardaminīṃ cakrakūrmamahoḍupām

पातितैर्मेघसङ्काशैस्तत्रतत्र महाद्विपैः ।
अशनीभिरिव ध्वस्ता नदी राजन्विराजते

pātitairmeghasaṅkāśaistatratatra mahādvipaiḥ |
aśanībhiriva dhvastā nadī rājanvirājate

तां शरोर्मिमहावर्तां छत्रहंससमाकुलाम् ।
तनुत्रोष्णीषसङ्घाटामस्थिपाषाणसङ्कुलाम्

tāṃ śarormimahāvartāṃ chatrahaṃsasamākulām |
tanutroṣṇīṣasaṅghāṭāmasthipāṣāṇasaṅkulām

अपारामनपारां च शङ्खदुन्दुभिघोषिणीम् ।
रौद्रां नदीं महाराज रजसा सर्वतोवृताम्

apārāmanapārāṃ ca śaṅkhadundubhighoṣiṇīm |
raudrāṃ nadīṃ mahārāja rajasā sarvatovṛtām

अतितीक्ष्णां नराकीर्णां नदीमन्तकगामिनीम् ।
समं च विषमं चैव समायान्तीं महाभयाम्

atitīkṣṇāṃ narākīrṇāṃ nadīmantakagāminīm |
samaṃ ca viṣamaṃ caiva samāyāntīṃ mahābhayām

आकुलाश्चात्र सीदन्ति नराः शोणितकर्दमे ।
नरैरभिपरिक्षिप्ता यथा राजन्महाद्रुमाः

ākulāścātra sīdanti narāḥ śoṇitakardame |
narairabhiparikṣiptā yathā rājanmahādrumāḥ

ततस्ते तत्रतत्रैव प्रचरन्तो महानदीम् ।
विचेरुः सर्वतो योधा नौवारणमहारथैः

tataste tatratatraiva pracaranto mahānadīm |
viceruḥ sarvato yodhā nauvāraṇamahārathaiḥ

शोणितेन समं राजन्कृतमासीत्समन्ततः ।
नदीवेगैर्यथा भूमिस्तद्वदासीद्विशापते

śoṇitena samaṃ rājankṛtamāsītsamantataḥ |
nadīvegairyathā bhūmistadvadāsīdviśāpate

एवं भारत सङ्ग्रामो नरवाजिगजक्षयः ।
कुरूणां सृञ्जयानां च देवासुरसमोऽभवत्

evaṃ bhārata saṅgrāmo naravājigajakṣayaḥ |
kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca devāsurasamo'bhavat