अध्याय 41: कर्ण का व्यूह और पाण्डवों का प्रतिव्यूह

ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं महत् ।
समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम्

tataḥ parānīkabhidaṃ vyūhamapratimaṃ mahat |
samīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadyumnābhirakṣitam

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च ।
वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम्

prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa ca |
vāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayanniva medinīm

वेपमान इव क्रोधाद्युद्वशौण्डः परन्तपः ।
प्रतिव्यूह्य महातेजा यथावद्भरतर्षभ

vepamāna iva krodhādyudvaśauṇḍaḥ parantapaḥ |
prativyūhya mahātejā yathāvadbharatarṣabha

व्यधमत्पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव ।
युधिष्ठिरं चाभ्यहनदपसव्यं चकारह

vyadhamatpāṇḍavīṃ senāmāsurīṃ maghavāniva |
yudhiṣṭhiraṃ cābhyahanadapasavyaṃ cakāraha

कर्णस्य रथघोषेण मौर्वीनिष्पेषणेन च ।
सुसङ्ग्राहेण रश्मीनां समकम्पन्त सृञ्जयाः

karṇasya rathaghoṣeṇa maurvīniṣpeṣaṇena ca |
susaṅgrāheṇa raśmīnāṃ samakampanta sṛñjayāḥ

तानि सर्वाणि सैन्यानि कर्ण दृष्ट्वा विशाम्पते ।
बभूवुः सम्प्रहृष्टानि तावकानि युयुत्सया

tāni sarvāṇi sainyāni karṇa dṛṣṭvā viśāmpate |
babhūvuḥ samprahṛṣṭāni tāvakāni yuyutsayā

अश्रूयन्त ततो वाचस्तावकानां विशाम्पते ।
कर्णार्जुनमहायुद्धमेतदद्य भविष्यति

aśrūyanta tato vācastāvakānāṃ viśāmpate |
karṇārjunamahāyuddhametadadya bhaviṣyati

अद्य दुर्योधनो राजा हतामित्रो भविष्यति ।
अद्य कर्णं रणे दृष्ट्वा फल्गुनो विद्रविष्यति

adya duryodhano rājā hatāmitro bhaviṣyati |
adya karṇaṃ raṇe dṛṣṭvā phalguno vidraviṣyati

अद्य तावद्वयं युद्धे कर्णस्यैवानुगामिनः ।
कर्णबाणमयं भीमं युद्धं द्रक्ष्याम संयुगे

adya tāvadvayaṃ yuddhe karṇasyaivānugāminaḥ |
karṇabāṇamayaṃ bhīmaṃ yuddhaṃ drakṣyāma saṃyuge

चिरकालेप्सितमिदमद्येदानीं भविष्यति ।
अद्य द्रक्ष्याम सङ्ग्रामं घोरं देवासुरोपमम्

cirakālepsitamidamadyedānīṃ bhaviṣyati |
adya drakṣyāma saṅgrāmaṃ ghoraṃ devāsuropamam

अद्येदानीं महद्युद्धं भविष्यति भयानकम् ।
अद्येदानीं जयो नित्यमेकस्यैकस्य वा रणे

adyedānīṃ mahadyuddhaṃ bhaviṣyati bhayānakam |
adyedānīṃ jayo nityamekasyaikasya vā raṇe

अर्जुनं किल राधेयो वधिष्यति महारणे ।
अथवा कं नरं लोके न स्पृशन्ति मनोरथाः

arjunaṃ kila rādheyo vadhiṣyati mahāraṇe |
athavā kaṃ naraṃ loke na spṛśanti manorathāḥ

इत्युक्त्वा विविधा वाचः कुरवः कुरुनन्दन ।
आजघ्नुः पटहांश्चैव तूर्यांश्चैव सहस्रशः

ityuktvā vividhā vācaḥ kuravaḥ kurunandana |
ājaghnuḥ paṭahāṃścaiva tūryāṃścaiva sahasraśaḥ

भेरीनादांश्च विविधान्सिंहनादांश्च पुष्कलान्‌ ।
मुरजानां महाशब्दानानकानां महारवान्

bherīnādāṃśca vividhānsiṃhanādāṃśca puṣkalān‌ |
murajānāṃ mahāśabdānānakānāṃ mahāravān

नृत्यमानाश्च बहुशस्तर्जमानाश्च मारिष ।
अन्योन्यमभ्ययुर्युद्धे युद्धरङ्गगता नराः

nṛtyamānāśca bahuśastarjamānāśca māriṣa |
anyonyamabhyayuryuddhe yuddharaṅgagatā narāḥ

तेषां पदाता नागानां पादरक्षाः समन्ततः ।
पट्टसासिधराः शूराश्चापबाणमुसुण्ठिनः

teṣāṃ padātā nāgānāṃ pādarakṣāḥ samantataḥ |
paṭṭasāsidharāḥ śūrāścāpabāṇamusuṇṭhinaḥ

भिण्डिपालधराश्चैव शूरलहस्ताः सुचक्रिणः ।
तेषां समागमो घोरो देवासुररणोपमः

bhiṇḍipāladharāścaiva śūralahastāḥ sucakriṇaḥ |
teṣāṃ samāgamo ghoro devāsuraraṇopamaḥ

कथं सञ्जय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान् ।
धृष्टद्युम्नमुखान्सङ्ख्ये भीमसेनाभिरक्षितान् ।
सर्वानेव महेष्वासानजय्यानमरैरपि

kathaṃ sañjaya rādheyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavān |
dhṛṣṭadyumnamukhānsaṅkhye bhīmasenābhirakṣitān |
sarvāneva maheṣvāsānajayyānamarairapi

के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य सञ्जय ।
प्रविभज्य यथान्यायमवतस्थुः सुदंशिताः

ke ca prapakṣau pakṣau vā mama sainyasya sañjaya |
pravibhajya yathānyāyamavatasthuḥ sudaṃśitāḥ

कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान् ।
कथं चैतन्महद्युद्धं प्रावर्तत सुदारुणम्

kathaṃ pāṇḍusutāścāpi pratyavyūhanta māmakān |
kathaṃ caitanmahadyuddhaṃ prāvartata sudāruṇam

क्व च बीभत्सुरभवद्यत्कर्णोऽयाद्युधिष्ठिरम् ।
को ह्यर्जुनस्य सान्निध्ये शक्तो जेतुं युधिष्ठिरम्

kva ca bībhatsurabhavadyatkarṇo'yādyudhiṣṭhiram |
ko hyarjunasya sānnidhye śakto jetuṃ yudhiṣṭhiram

सर्वभूतानि यो ह्येकः खाण्डवे जितबान्पुरा ।
कस्तमन्यस्तु राधेयात्प्रतियुध्येज्जिजीविषुः

sarvabhūtāni yo hyekaḥ khāṇḍave jitabānpurā |
kastamanyastu rādheyātpratiyudhyejjijīviṣuḥ

शृणु व्यूहस्य रचनामर्जुनश्च यथा गतः ।
परिवार्य नृपान्सर्वान्सङ्ग्रामश्चाभवद्यथा

śṛṇu vyūhasya racanāmarjunaśca yathā gataḥ |
parivārya nṛpānsarvānsaṅgrāmaścābhavadyathā

कृपः शारद्वतो राजन्मागधाश्च तरस्विनः ।
सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षमाश्रिताः

kṛpaḥ śāradvato rājanmāgadhāśca tarasvinaḥ |
sātvataḥ kṛtavarmā ca dakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ

तेषां प्रपक्षे शकुनिरुलूकश्च महारथः ।
सादिभिर्विमलप्रासैस्तदानीमभ्यरक्षताम्

teṣāṃ prapakṣe śakunirulūkaśca mahārathaḥ |
sādibhirvimalaprāsaistadānīmabhyarakṣatām

गान्धारैश्चाप्यसम्भ्रान्तैः पार्वतीयैश्च दुर्जयैः ।
शलभानामिव व्रातैः पिशाचैरिव दुर्दृशैः

gāndhāraiścāpyasambhrāntaiḥ pārvatīyaiśca durjayaiḥ |
śalabhānāmiva vrātaiḥ piśācairiva durdṛśaiḥ

चतुर्विंशत्सहस्राणि रथानामनिवर्तिनाम् ।
संशप्तका युद्वशौण्डा वामपाश्वमपालयन्

caturviṃśatsahasrāṇi rathānāmanivartinām |
saṃśaptakā yudvaśauṇḍā vāmapāśvamapālayan

समन्वितास्तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवः ।
तेषां प्रपक्षाः काम्भोजाः शकाश्च यवनैः सह

samanvitāstava sutaiḥ kṛṣṇārjunajighāṃsavaḥ |
teṣāṃ prapakṣāḥ kāmbhojāḥ śakāśca yavanaiḥ saha

निदेशात्सूतपुत्रस्य सरथाश्वेभपत्तयः ।
आह्वयन्तोऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम्

nideśātsūtaputrasya sarathāśvebhapattayaḥ |
āhvayanto'rjunaṃ tasthuḥ keśavaṃ ca mahābalam

ततः सेनामुखे कर्णोऽप्यवातिष्ठत दंशितः ।
चित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन्वाहिनीमुखम्

tataḥ senāmukhe karṇo'pyavātiṣṭhata daṃśitaḥ |
citravarmāṅgadaḥ sragvī pālayanvāhinīmukham

रक्षमाणैः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः ।
वाहिनीं प्रमुखे वीरः सम्प्रकर्षन्नशोभत

rakṣamāṇaiḥ susaṃrabdhaiḥ putraiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
vāhinīṃ pramukhe vīraḥ samprakarṣannaśobhata

अशोकस्तु महाबाहुः सूर्यवैश्वानरप्रभः ।
महाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गाक्षः प्रियदर्शनः ।
दुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः

aśokastu mahābāhuḥ sūryavaiśvānaraprabhaḥ |
mahādvipaskandhagataḥ piṅgākṣaḥ priyadarśanaḥ |
duḥśāsano vṛtaḥ sainyaiḥ sthito vyūhasya pṛṣṭhataḥ

तन्मध्ये स महाबाहुः स्वयं दुर्योधनो नृपः ।
चित्राश्वैश्चित्रसन्नाहैः सोदर्यैरभिरक्षितः

tanmadhye sa mahābāhuḥ svayaṃ duryodhano nṛpaḥ |
citrāśvaiścitrasannāhaiḥ sodaryairabhirakṣitaḥ

रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर्मद्रकेकयैः ।
अशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः

rakṣyamāṇo mahāvīryaiḥ sahitairmadrakekayaiḥ |
aśobhata mahārāja devairiva śatakratuḥ

अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाः ।
नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्म्लेच्छैः समन्विताः ।
अन्वयुस्तद्रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः

aśvatthāmā kurūṇāṃ ca ye pravīrā mahārathāḥ |
nityamattāśca mātaṅgāḥ śūrairmlecchaiḥ samanvitāḥ |
anvayustadrathānīkaṃ kṣaranta iva toyadāḥ

ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिर्ज्वलद्भिः परमायुधैः ।
सादिभिश्चास्थिता रेजुर्द्रुमवन्त इवाचलाः

te dhvajairvaijayantībhirjvaladbhiḥ paramāyudhaiḥ |
sādibhiścāsthitā rejurdrumavanta ivācalāḥ

तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः ।
पट्टसासिधराः शूरा बभूवुरनिवर्तिनः

teṣāṃ padātināgānāṃ pādarakṣāḥ sahasraśaḥ |
paṭṭasāsidharāḥ śūrā babhūvuranivartinaḥ

सादिभिः स्यन्दनैर्नागैरधिकं समलङ्कृतैः ।
स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः

sādibhiḥ syandanairnāgairadhikaṃ samalaṅkṛtaiḥ |
sa vyūharājo vibabhau devāsuracamūpamaḥ

बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चिता ।
नृत्यतीव महाव्यूहः परेषां भयमादधत्

bārhaspatyaḥ suvihito nāyakena vipaścitā |
nṛtyatīva mahāvyūhaḥ pareṣāṃ bhayamādadhat

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः ।
हस्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः

tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ |
hastyaśvarathamātaṅgāḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ

ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः ।
धनञ्जयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह

tataḥ senāmukhe karṇaṃ dṛṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
dhanañjayamamitraghnamekavīramuvāca ha

पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे ।
युक्तं पक्षैः प्रपक्षैश्च परानीकं प्रकाशते

paśyārjuna mahāvyūhaṃ karṇena vihitaṃ raṇe |
yuktaṃ pakṣaiḥ prapakṣaiśca parānīkaṃ prakāśate

तत्समीपगतं ह्येतत्प्रत्यमित्रं महद्बूलम् ।
यथा नाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम्

tatsamīpagataṃ hyetatpratyamitraṃ mahadbūlam |
yathā nābhibhavatyasmāṃstathā nītirvidhīyatām

एवमुक्तोऽर्जुनो राज्ञा प्राञ्जलिर्नृपमब्रवीत्

evamukto'rjuno rājñā prāñjalirnṛpamabravīt

यथा यथा भवानाह तत्तथा न तदन्यथा ।
यत्तस्य विहितं कार्यं तत्करिष्यामि सुव्रत ।
प्रधानमथ चैवास्य विनाशं च करोम्यहम्

yathā yathā bhavānāha tattathā na tadanyathā |
yattasya vihitaṃ kāryaṃ tatkariṣyāmi suvrata |
pradhānamatha caivāsya vināśaṃ ca karomyaham

तस्मात्त्वं जहि राधेयं भीमसेनः सुयोधनम् ।
वृषसेनं च नकुलः सहदेवोऽपि सौबलम्

tasmāttvaṃ jahi rādheyaṃ bhīmasenaḥ suyodhanam |
vṛṣasenaṃ ca nakulaḥ sahadevo'pi saubalam

दुःशानं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुङ्गवः ।
धृष्टद्युम्नो द्रोणसुतं स्वयं योत्स्याम्यहं कृपम्

duḥśānaṃ śatānīko hārdikyaṃ śinipuṅgavaḥ |
dhṛṣṭadyumno droṇasutaṃ svayaṃ yotsyāmyahaṃ kṛpam

द्रौपदेया धार्तराष्ट्राञ्शिष्टान्सह शिखण्डिना ।
ते ते च तांस्तानहितानस्माकं घ्न्तु मामकाः

draupadeyā dhārtarāṣṭrāñśiṣṭānsaha śikhaṇḍinā |
te te ca tāṃstānahitānasmākaṃ ghntu māmakāḥ

इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनञ्जयः ।
व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच्चमूमुखम्

ityukto dharmarājena tathetyuktvā dhanañjayaḥ |
vyādideśa svasainyāni svayaṃ cāgāccamūmukham

धनञ्जयो महाराज दक्षिणं पक्षमास्थितः ।
भीमसेनो महाबाहुर्वामं पक्षमुपाश्रितः

dhanañjayo mahārāja dakṣiṇaṃ pakṣamāsthitaḥ |
bhīmaseno mahābāhurvāmaṃ pakṣamupāśritaḥ

सात्यकिर्द्रौपदेयाश्च स्वयं राजा च पाण्डवः ।
व्यूहस्य प्रमुखे तस्थुः स्वेनानीकेन संवृताः

sātyakirdraupadeyāśca svayaṃ rājā ca pāṇḍavaḥ |
vyūhasya pramukhe tasthuḥ svenānīkena saṃvṛtāḥ

स्वबलेनारिसैन्यं तत्प्रत्यवस्थाप्य पाण्डवः ।
प्रत्यव्यूहत्पुरस्कृत्य धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ

svabalenārisainyaṃ tatpratyavasthāpya pāṇḍavaḥ |
pratyavyūhatpuraskṛtya dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau

तत्सादिनागकलिलं पदातिरथसङ्कुलम् ।
धृष्टद्युम्नमुखं घोरमशोभत महद्बलम्

tatsādināgakalilaṃ padātirathasaṅkulam |
dhṛṣṭadyumnamukhaṃ ghoramaśobhata mahadbalam