अध्याय 40: दुर्योधन का उत्साहवर्धन, भीम द्वारा गजसेना का संहार

दुर्योधनस्ततः कर्णमुपेत्य भरतर्षभ ।
अब्रवीन्मद्रराजं च तथैवान्यान्महारथान्

duryodhanastataḥ karṇamupetya bharatarṣabha |
abravīnmadrarājaṃ ca tathaivānyānmahārathān

यदृच्छयाऽयमव्यग्रो धर्मः परमकः सखा ।
सुखिनः क्षत्रियाः कर्ण लभन्ते युद्धमीदृशम्

yadṛcchayā'yamavyagro dharmaḥ paramakaḥ sakhā |
sukhinaḥ kṣatriyāḥ karṇa labhante yuddhamīdṛśam

यादृशं क्षत्रियैः शूरैः शूराणां दीव्यतां युधि ।
इष्टं भवति राधेय तदिदं समुपस्थितम्

yādṛśaṃ kṣatriyaiḥ śūraiḥ śūrāṇāṃ dīvyatāṃ yudhi |
iṣṭaṃ bhavati rādheya tadidaṃ samupasthitam

हत्वा तु पाण्डवान्युद्धे स्थिरामुर्वीं प्रशासथ ।
निहता वा परैर्युद्धे वीरलोकानवाप्स्यथ

hatvā tu pāṇḍavānyuddhe sthirāmurvīṃ praśāsatha |
nihatā vā parairyuddhe vīralokānavāpsyatha

दुर्योधनस्य वचनं श्रुत्वा तत्क्षत्रियर्षभाः ।
सिंहनादानुदक्रोशन्वादित्राणि च जघ्निरे

duryodhanasya vacanaṃ śrutvā tatkṣatriyarṣabhāḥ |
siṃhanādānudakrośanvāditrāṇi ca jaghnire

तस्मिन्प्रमुदिते सैन्ये त्वदीये भरतर्षभ ।
हर्षयंस्तावकान्योधान्द्रौणिर्विचनमब्रवीत्

tasminpramudite sainye tvadīye bharatarṣabha |
harṣayaṃstāvakānyodhāndrauṇirvicanamabravīt

प्रत्यक्षं सर्वसैन्यानां भवतां चापि पश्यताम् ।
न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः

pratyakṣaṃ sarvasainyānāṃ bhavatāṃ cāpi paśyatām |
nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ

स तेनाहममर्षेण पित्रर्थे चापि भारत ।
धृष्टद्युम्नमहत्वाऽहं न विमोक्ष्यामि दंशनम्

sa tenāhamamarṣeṇa pitrarthe cāpi bhārata |
dhṛṣṭadyumnamahatvā'haṃ na vimokṣyāmi daṃśanam

कृत्वाऽनृतां प्रतिज्ञां वो नास्मि प्राप्ता महत्फलम् ।
अर्जुनं भीमसेनं च यश्च मां प्रतियोत्स्यति ।
सर्वांस्तान्प्रमथिष्यामि इति मे निश्चिता मतिः

kṛtvā'nṛtāṃ pratijñāṃ vo nāsmi prāptā mahatphalam |
arjunaṃ bhīmasenaṃ ca yaśca māṃ pratiyotsyati |
sarvāṃstānpramathiṣyāmi iti me niścitā matiḥ

एवमुक्ते ततः सर्वा हर्षिता भारती चमूः ।
अभ्यवर्तत कौन्तेयांस्तथा तां चापि पाण्डवाः

evamukte tataḥ sarvā harṣitā bhāratī camūḥ |
abhyavartata kaunteyāṃstathā tāṃ cāpi pāṇḍavāḥ

स सन्निपातो रथयूथपानां
महाहवे भारत लोभनीये ।
जनक्षयः कालयुगान्तकल्पः
प्रावर्तताग्रे कुरुसृञ्जयानाम्

sa sannipāto rathayūthapānāṃ
mahāhave bhārata lobhanīye |
janakṣayaḥ kālayugāntakalpaḥ
prāvartatāgre kurusṛñjayānām

ततः प्रवृत्ते युधि सम्प्रहारे
भूतानि सर्वाणि सदैवतानि ।
आसन्समेतानि सहाप्सरोभि--
निरीक्षतीभिर्युधि वीरसङ्घान्

tataḥ pravṛtte yudhi samprahāre
bhūtāni sarvāṇi sadaivatāni |
āsansametāni sahāpsarobhi--
nirīkṣatībhiryudhi vīrasaṅghān

दिव्यैश्च गन्धैः परमैश्च पुष्पै--
रन्यैश्च रत्नैर्विविधैर्नराग्र्याः ।
रणेषु कर्मोद्वहताः प्रहृष्टा-
ननन्दयन्नप्सरसः प्रहृष्टाः

divyaiśca gandhaiḥ paramaiśca puṣpai--
ranyaiśca ratnairvividhairnarāgryāḥ |
raṇeṣu karmodvahatāḥ prahṛṣṭā-
nanandayannapsarasaḥ prahṛṣṭāḥ

समीरणस्तांस्तु निषेव्य गन्धा--
न्निषेवते तानपि योधमुख्यान् ।
निषेव्यमाणास्त्वनिलेन योधाः
परस्परं चुक्रुशुराजिमध्ये

samīraṇastāṃstu niṣevya gandhā--
nniṣevate tānapi yodhamukhyān |
niṣevyamāṇāstvanilena yodhāḥ
parasparaṃ cukruśurājimadhye

तथा तु तस्मिंस्तुमुले प्रवृत्ते
दुर्योधनः क्रोधममृष्यमाणः ।
अवेभ्य भीमं बलमध्यसंस्थः
समार्पयत्क्षुद्रकाणां शतेन

tathā tu tasmiṃstumule pravṛtte
duryodhanaḥ krodhamamṛṣyamāṇaḥ |
avebhya bhīmaṃ balamadhyasaṃsthaḥ
samārpayatkṣudrakāṇāṃ śatena

दुःशासनश्चित्रसेनश्च वीर--
स्तथोलूकः कितवः सौबलश्च ।
गजानीकैः सर्वतो भीमसेनं
तथाविषक्तं सहसैवाभ्यगच्छन्

duḥśāsanaścitrasenaśca vīra--
statholūkaḥ kitavaḥ saubalaśca |
gajānīkaiḥ sarvato bhīmasenaṃ
tathāviṣaktaṃ sahasaivābhyagacchan

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य गजानीकं वृकोदरः ।
दुर्योधनं महाबाहुः शरवर्षैरवाकिरत्

tamāpatantaṃ samprekṣya gajānīkaṃ vṛkodaraḥ |
duryodhanaṃ mahābāhuḥ śaravarṣairavākirat

दुर्योधनं ततो भीमः सायकैर्वज्रसन्निभैः ।
पाण्डवो विमुखीकृत्य गजानभ्यद्रवद्बली

duryodhanaṃ tato bhīmaḥ sāyakairvajrasannibhaiḥ |
pāṇḍavo vimukhīkṛtya gajānabhyadravadbalī

ततः पावकसङ्काशैर्भीमबाणैरवक्रगैः ।
शलभैरिव नागांस्तानर्दयामास पाण्डवः

tataḥ pāvakasaṅkāśairbhīmabāṇairavakragaiḥ |
śalabhairiva nāgāṃstānardayāmāsa pāṇḍavaḥ

ततः कुञ्जरयूथानि भीमसेनो महाबलः ।
व्यधमन्निशितैर्बाणैर्महावातो घनानिव

tataḥ kuñjarayūthāni bhīmaseno mahābalaḥ |
vyadhamanniśitairbāṇairmahāvāto ghanāniva

नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्मत्तैरधिष्ठिताः ।
आरोहकैर्महामात्रैस्तोमराङ्कुरापाणिभिः

nityamattāśca mātaṅgāḥ śūrairmattairadhiṣṭhitāḥ |
ārohakairmahāmātraistomarāṅkurāpāṇibhiḥ

सुवर्णजालैः प्रच्छन्ना मणिजालैश्च कुञ्जराः ।
रूप्यजाम्बूनदाभासः क्षुरमालाभ्यलङ्कृताः

suvarṇajālaiḥ pracchannā maṇijālaiśca kuñjarāḥ |
rūpyajāmbūnadābhāsaḥ kṣuramālābhyalaṅkṛtāḥ

वध्यमानाः शरै राजन्भीमसेनेन ते गजाः ।
विभिन्नहृदयाः केचित्तत्रैवाभ्यपतन्भुवि

vadhyamānāḥ śarai rājanbhīmasenena te gajāḥ |
vibhinnahṛdayāḥ kecittatraivābhyapatanbhuvi

निपतद्भिर्महावेगैर्हेमभाण्डविभूषितैः ।
अशोभत महाराज धातुचित्रैरिवाचलैः

nipatadbhirmahāvegairhemabhāṇḍavibhūṣitaiḥ |
aśobhata mahārāja dhātucitrairivācalaiḥ

दीप्ताभरणवद्भिश्च गजपृष्ठनिपातितैः ।
सङ्गरः शुशुभे राजन्क्षीणपुण्यैरिवामरैः

dīptābharaṇavadbhiśca gajapṛṣṭhanipātitaiḥ |
saṅgaraḥ śuśubhe rājankṣīṇapuṇyairivāmaraiḥ

महापरिघसङ्काशौ चन्दनागरुरूषितौ ।
अपश्यं भीमसेनस्य धनुर्विक्षिपतो भुजौ

mahāparighasaṅkāśau candanāgarurūṣitau |
apaśyaṃ bhīmasenasya dhanurvikṣipato bhujau

तस्य ज्यातलनिर्घोषमस्यतः सव्यदक्षिणम् ।
तं श्रुत्वाऽभ्यद्रवन्नागा भीमसेनभयार्दिताः

tasya jyātalanirghoṣamasyataḥ savyadakṣiṇam |
taṃ śrutvā'bhyadravannāgā bhīmasenabhayārditāḥ

तस्य भीमस्य तत्कर्म राजन्नेकस्य धीमतः ।
अपश्याम महाराज तद्भूतमिवाभवत्

tasya bhīmasya tatkarma rājannekasya dhīmataḥ |
apaśyāma mahārāja tadbhūtamivābhavat