अध्याय 34: कर्ण शल्य और मद्रदेशवासियों की निन्दा करता है

अधिक्षिप्तस्तु राधेयः शल्येनामिततेजसा ।
शल्यमाह सुसङ्क्रुद्धो वाक्शल्यमवधारयन्

adhikṣiptastu rādheyaḥ śalyenāmitatejasā |
śalyamāha susaṅkruddho vākśalyamavadhārayan

गुणान्गुणवतां शल्य गुणवान्वेत्ति नागुणः ।
त्वं तु नित्यं गुणैर्हीनः किं ज्ञास्यसि गुणागुणान्

guṇānguṇavatāṃ śalya guṇavānvetti nāguṇaḥ |
tvaṃ tu nityaṃ guṇairhīnaḥ kiṃ jñāsyasi guṇāguṇān

अर्जुनस्य महास्त्राणि क्रोधं वीर्यं धनुः शरान् ।
अहं शल्याभिजानामि न त्वं जानासि तत्तथा

arjunasya mahāstrāṇi krodhaṃ vīryaṃ dhanuḥ śarān |
ahaṃ śalyābhijānāmi na tvaṃ jānāsi tattathā

तथा कृष्णस्य माहात्म्यमृषभस्य महीक्षिताम् ।
यथाहं शल्य जानामि न त्वं जानासि तत्तथा

tathā kṛṣṇasya māhātmyamṛṣabhasya mahīkṣitām |
yathāhaṃ śalya jānāmi na tvaṃ jānāsi tattathā

एवमेवात्मनो वीर्यमहं वीर्यं च पाण्डवे ।
जानंस्तावाह्वये युद्धे शल्य नाग्निं पतङ्गवत्

evamevātmano vīryamahaṃ vīryaṃ ca pāṇḍave |
jānaṃstāvāhvaye yuddhe śalya nāgniṃ pataṅgavat

अस्ति चाऽयमिषुः शल्य सुपुङ्खो रक्तभोजनः ।
एकस्तूणीशयः पत्री सुधौतः समलङ्कृतः

asti cā'yamiṣuḥ śalya supuṅkho raktabhojanaḥ |
ekastūṇīśayaḥ patrī sudhautaḥ samalaṅkṛtaḥ

शेते चन्दनचूर्णेन पूजितो बहुलाः समाः ।
आहेयो विषवानुग्रो नराश्वद्विपसङ्घहा

śete candanacūrṇena pūjito bahulāḥ samāḥ |
āheyo viṣavānugro narāśvadvipasaṅghahā

घोररूपो महारौद्रस्तनुत्रास्थिविदारणः ।
निर्भिन्द्यां येन रुष्टोऽहमपि मेरुं महागिरिम्

ghorarūpo mahāraudrastanutrāsthividāraṇaḥ |
nirbhindyāṃ yena ruṣṭo'hamapi meruṃ mahāgirim

तमहं जातु नास्येयमन्यस्मिन्फल्गुनादृते ।
कृष्णाद्वा देवकीपुत्रात्सत्यं चापि शृणुष्व मे

tamahaṃ jātu nāsyeyamanyasminphalgunādṛte |
kṛṣṇādvā devakīputrātsatyaṃ cāpi śṛṇuṣva me

तेनाहमिषुणा शल्य वासुदेवधनञ्जयौ ।
योत्स्ये परमसंरब्धौ तत्कर्म सदृशं मम

tenāhamiṣuṇā śalya vāsudevadhanañjayau |
yotsye paramasaṃrabdhau tatkarma sadṛśaṃ mama

सर्वेषां वृष्णिवीराणां कृष्णे लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ।
सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जयः पार्थे प्रतिष्ठितः ।
उभयं तु समासाद्य को निवर्तितुमर्हति

sarveṣāṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ kṛṣṇe lakṣmīḥ pratiṣṭhitā |
sarveṣāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayaḥ pārthe pratiṣṭhitaḥ |
ubhayaṃ tu samāsādya ko nivartitumarhati

तावेतौ पुरुषव्याघ्रौ समेतौ स्यन्दने स्थितौ ।
मामेकमभिसंयुद्धौ सुजातं पश्य शल्य मे

tāvetau puruṣavyāghrau sametau syandane sthitau |
māmekamabhisaṃyuddhau sujātaṃ paśya śalya me

पितृष्वसामातुलजौ भ्रातरावपराजितौ ।
मणी सूत्र इव प्रोतौ द्रष्टासि निहतौ मया

pitṛṣvasāmātulajau bhrātarāvaparājitau |
maṇī sūtra iva protau draṣṭāsi nihatau mayā

अर्जुने गाण्डिवं कृष्णे चक्रं तार्क्ष्यकपिध्वजौ ।
भीरूणां त्रासजननं शल्य हर्षकरं मम

arjune gāṇḍivaṃ kṛṣṇe cakraṃ tārkṣyakapidhvajau |
bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śalya harṣakaraṃ mama

त्वं तु दुष्प्रकृतिर्मूढो महायुद्वेष्वकोविदः ।
भयावदीर्णः सन्त्रासादबद्धं बहुः भाषसे

tvaṃ tu duṣprakṛtirmūḍho mahāyudveṣvakovidaḥ |
bhayāvadīrṇaḥ santrāsādabaddhaṃ bahuḥ bhāṣase

संस्तौषि तौ तु केनापि हेतुना त्वं कुदेशज ।
तौ हत्वा समरे हन्ता त्वामद्य सह बान्धवम्

saṃstauṣi tau tu kenāpi hetunā tvaṃ kudeśaja |
tau hatvā samare hantā tvāmadya saha bāndhavam

पापदेशज दुर्बुद्धे क्षुद्र क्षत्रियपांसन ।
सुहृद्रूपो रिपुः किं मां कृष्णाभ्यां भीषयिष्यसि

pāpadeśaja durbuddhe kṣudra kṣatriyapāṃsana |
suhṛdrūpo ripuḥ kiṃ māṃ kṛṣṇābhyāṃ bhīṣayiṣyasi

तौ वा मामद्य हन्तारौ हनिष्ये वाऽपि तावहम् ।
नाहं बिभेमि कृष्णाभ्यां विजानन्नात्मनो बलम्

tau vā māmadya hantārau haniṣye vā'pi tāvaham |
nāhaṃ bibhemi kṛṣṇābhyāṃ vijānannātmano balam

वासुदेवसहस्रं वा फल्गुनानां शतानि वा ।
अहमेको हनिष्यामि जोषमास्स्व कुदेशज

vāsudevasahasraṃ vā phalgunānāṃ śatāni vā |
ahameko haniṣyāmi joṣamāssva kudeśaja

स्त्रियो बालाश्च वृद्वाश्च प्रायः क्रीडागता जनाः

striyo bālāśca vṛdvāśca prāyaḥ krīḍāgatā janāḥ

या गाथाः सम्प्रगायन्ति कुर्वतोऽध्ययनं यथा ।
ता गाथाः शृणु मे शल्य मद्रकेषु दुरात्मसु

yā gāthāḥ sampragāyanti kurvato'dhyayanaṃ yathā |
tā gāthāḥ śṛṇu me śalya madrakeṣu durātmasu

ब्राह्मणैः कथिताः पूर्वं यथावद्राजसन्निधौ ।
श्रुत्वा चैकमना मूढ मम वा ब्रूहि चोत्तरम्

brāhmaṇaiḥ kathitāḥ pūrvaṃ yathāvadrājasannidhau |
śrutvā caikamanā mūḍha mama vā brūhi cottaram

मित्रध्रुङ्मद्रको नित्यं यो नो द्वेष्टि स मद्रकः ।
मद्रके सङ्गतं नास्ति क्षुद्रवाक्ये नराधमे

mitradhruṅmadrako nityaṃ yo no dveṣṭi sa madrakaḥ |
madrake saṅgataṃ nāsti kṣudravākye narādhame

दुरात्मा मद्रको नित्यं नित्यमानृतिकोऽनृजुः ।
यच्चान्यदपि दौरात्म्यं मद्रकेष्विति नः श्रुतम्

durātmā madrako nityaṃ nityamānṛtiko'nṛjuḥ |
yaccānyadapi daurātmyaṃ madrakeṣviti naḥ śrutam

पिता पुत्रश्च माता च श्वश्रूश्वशुरमातुलाः ।
भगिनी दुहिता भ्राता नप्ताऽन्ये ते च बान्धवाः

pitā putraśca mātā ca śvaśrūśvaśuramātulāḥ |
bhaginī duhitā bhrātā naptā'nye te ca bāndhavāḥ

वयस्याभ्यागताश्चान्ये दासीदासाश्च सङ्गताः ।
पुम्भिर्विमिश्रा नार्यश्च ज्ञाताज्ञाताः स्वयेच्छया

vayasyābhyāgatāścānye dāsīdāsāśca saṅgatāḥ |
pumbhirvimiśrā nāryaśca jñātājñātāḥ svayecchayā

येषां गृहेष्वशिष्टानां सक्तुमद्याशिनां सदा ।
पीत्वा शीधु सगोमांसं क्रन्दन्ति च हसन्ति च

yeṣāṃ gṛheṣvaśiṣṭānāṃ saktumadyāśināṃ sadā |
pītvā śīdhu sagomāṃsaṃ krandanti ca hasanti ca

गायन्ति चाप्यबद्धानि प्रवर्तन्ते च कामतः ।
कामप्रलापिनोऽन्योन्यं तेषु धर्मःकथं भवेत्

gāyanti cāpyabaddhāni pravartante ca kāmataḥ |
kāmapralāpino'nyonyaṃ teṣu dharmaḥkathaṃ bhavet

मद्रकेष्ववलिप्तेषु प्रख्याताशुभकर्मसु ।
नापि वैरं न सौहार्दं मद्रकेण समाचरेत्

madrakeṣvavalipteṣu prakhyātāśubhakarmasu |
nāpi vairaṃ na sauhārdaṃ madrakeṇa samācaret

मद्रके सङ्गतं नास्ति मद्रको हि सदा मलः ।
मद्रकेषु च संसृष्टं शौचं गान्धारकेषु च

madrake saṅgataṃ nāsti madrako hi sadā malaḥ |
madrakeṣu ca saṃsṛṣṭaṃ śaucaṃ gāndhārakeṣu ca

राजयाजकयाज्ये हि यथा दत्तं हविर्नशेत् ।
शूद्रसंस्कारको विप्रो यथा याति पराभवम्

rājayājakayājye hi yathā dattaṃ havirnaśet |
śūdrasaṃskārako vipro yathā yāti parābhavam

यथा ब्रह्मद्विषो नित्यं गच्छन्तीह पराभवम् ।
यथैव संगतं कृत्वा नरः पतति मद्रकैः

yathā brahmadviṣo nityaṃ gacchantīha parābhavam |
yathaiva saṃgataṃ kṛtvā naraḥ patati madrakaiḥ

बालेष्वपि सदा न स्म धनं वृश्चिक ते विषम् ।
आथर्वणेन मन्त्रेण सर्वशान्तिः कृता मया

bāleṣvapi sadā na sma dhanaṃ vṛścika te viṣam |
ātharvaṇena mantreṇa sarvaśāntiḥ kṛtā mayā

इति वृश्चिकदष्टस्य विषवेगहतस्य च ।
कुर्वन्ति भेषजं प्राज्ञाः सत्यं तच्चापि दृश्यते

iti vṛścikadaṣṭasya viṣavegahatasya ca |
kurvanti bheṣajaṃ prājñāḥ satyaṃ taccāpi dṛśyate

एवं विद्वञ्जोषमास्स्व ब्रूहि चात्रोत्तरं वचः ।
वासांस्युत्सृज्य नृत्यन्ति स्त्रियो मद्यविमोहिताः

evaṃ vidvañjoṣamāssva brūhi cātrottaraṃ vacaḥ |
vāsāṃsyutsṛjya nṛtyanti striyo madyavimohitāḥ

मैथुनेऽसङ्गताश्चापि यथाकामवराश्च ताः ।
तासां पुत्र कथं धर्मं मद्रको वक्तुमर्हति

maithune'saṅgatāścāpi yathākāmavarāśca tāḥ |
tāsāṃ putra kathaṃ dharmaṃ madrako vaktumarhati

यास्तिष्ठन्त्यः प्रमेहन्ति यथैवोष्ट्रदशेरकाः ।
तासां विभ्रष्टधर्माणां निर्लज्जानां ततस्ततः ।
त्वं पुत्रस्तादृशीनां हि धर्मं वक्तुमिहेच्छसि

yāstiṣṭhantyaḥ pramehanti yathaivoṣṭradaśerakāḥ |
tāsāṃ vibhraṣṭadharmāṇāṃ nirlajjānāṃ tatastataḥ |
tvaṃ putrastādṛśīnāṃ hi dharmaṃ vaktumihecchasi

सौवीरकं याच्यमाना मद्रिका कर्षति स्फिचौ ।
अदातुकामा वचनमिदं वदति दारुणम्

sauvīrakaṃ yācyamānā madrikā karṣati sphicau |
adātukāmā vacanamidaṃ vadati dāruṇam

मा मां सौवीरकं कश्चिद्याचतां दयितं मम ।
पुत्रं दद्यां पतिं दद्यां न तु दद्यां सुवीरकम्

mā māṃ sauvīrakaṃ kaścidyācatāṃ dayitaṃ mama |
putraṃ dadyāṃ patiṃ dadyāṃ na tu dadyāṃ suvīrakam

गौर्यो बृहत्यो निर्हीका मद्रिकाः कम्पलावृताः ।
घस्मरा नष्टशौचाश्च प्राय इत्यनुशुश्रुम

gauryo bṛhatyo nirhīkā madrikāḥ kampalāvṛtāḥ |
ghasmarā naṣṭaśaucāśca prāya ityanuśuśruma

पमेहित्वा स्फिचौ भूमौ घर्षन्त्यो हीनशोधनाः ।
शुद्धा नाद्भिर्न मृद्भिश्च नित्योच्छिष्टा भवन्ति हि

pamehitvā sphicau bhūmau gharṣantyo hīnaśodhanāḥ |
śuddhā nādbhirna mṛdbhiśca nityocchiṣṭā bhavanti hi

एवमादि मयाऽन्यैर्वा शक्यं वक्तुं भवेद्बहु ।
आकेशान्तान्नखाग्राच्च वक्तव्येषु कुकर्मसु

evamādi mayā'nyairvā śakyaṃ vaktuṃ bhavedbahu |
ākeśāntānnakhāgrācca vaktavyeṣu kukarmasu

मद्रकाः सिन्धुसौवीरा धर्मं विद्युः कथं त्विह ।
पापदेशोद्भवा म्लेच्छा धर्माणामविचक्षणाः

madrakāḥ sindhusauvīrā dharmaṃ vidyuḥ kathaṃ tviha |
pāpadeśodbhavā mlecchā dharmāṇāmavicakṣaṇāḥ

एष मुख्यतमो धर्मः क्षत्रियस्येति नः श्रुतम् ।
यदाजौ निहतः शेते सद्भिः समभिपूजितः

eṣa mukhyatamo dharmaḥ kṣatriyasyeti naḥ śrutam |
yadājau nihataḥ śete sadbhiḥ samabhipūjitaḥ

आयुधानां साम्पराये यन्मुञ्चेयमहं ततः ।
ममैष प्रथमः कल्पो निधने स्वर्गमिच्छतः

āyudhānāṃ sāmparāye yanmuñceyamahaṃ tataḥ |
mamaiṣa prathamaḥ kalpo nidhane svargamicchataḥ

सोयं प्रियसखा चास्मि धार्तराष्ट्रस्य धीमतः ।
तदर्थे हि मम प्राणा यच्च मे विद्यते वसु

soyaṃ priyasakhā cāsmi dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
tadarthe hi mama prāṇā yacca me vidyate vasu

व्यक्तं त्वमप्युपहितः पाण्डवैः पापदेशज ।
यथा चामित्रवत्सर्वं त्वमस्मासु प्रवर्तसे

vyaktaṃ tvamapyupahitaḥ pāṇḍavaiḥ pāpadeśaja |
yathā cāmitravatsarvaṃ tvamasmāsu pravartase

कामं न खलु शक्योऽहं त्वद्विधानां शतैरपि ।
सङ्ग्रामाद्विमुखः कर्तुं धर्मज्ञ इव नास्तिकैः

kāmaṃ na khalu śakyo'haṃ tvadvidhānāṃ śatairapi |
saṅgrāmādvimukhaḥ kartuṃ dharmajña iva nāstikaiḥ

सारङ्ग इव घर्मार्तः कामं विलप शुष्य च ।
नाहं भीषयितुं शक्यः क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः

sāraṅga iva gharmārtaḥ kāmaṃ vilapa śuṣya ca |
nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥ

तनुत्यजां नृसिंहानामाहवेष्वनिवर्तिनाम् ।
या गतिर्गुरुणा प्रोक्ता प्रेम्णा रामेण तां स्मरे

tanutyajāṃ nṛsiṃhānāmāhaveṣvanivartinām |
yā gatirguruṇā proktā premṇā rāmeṇa tāṃ smare

स्वेषां त्राणार्थमुद्यन्तं वधार्थं द्विषतामपि ।
विद्धि मामास्थितं वृत्तं पौरूरवसमुत्तमम्

sveṣāṃ trāṇārthamudyantaṃ vadhārthaṃ dviṣatāmapi |
viddhi māmāsthitaṃ vṛttaṃ paurūravasamuttamam

न तद्भूतं प्रपश्यामि त्रिषु लोकेषु मद्रप ।
यो मामस्मादभिप्रायाद्वारयेदिति मे मतिः

na tadbhūtaṃ prapaśyāmi triṣu lokeṣu madrapa |
yo māmasmādabhiprāyādvārayediti me matiḥ

एवं विद्वञ्जोषमास्स्व त्रासात्किं बहु भाषसे ।
न त्वां हत्वा प्रदास्यामि क्रव्याद्भ्यो मद्रकाधम्

evaṃ vidvañjoṣamāssva trāsātkiṃ bahu bhāṣase |
na tvāṃ hatvā pradāsyāmi kravyādbhyo madrakādham

मित्रप्रतीक्षया शल्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः ।
अपवादतितिक्षाभिस्त्रिभिरेतैर्हि जीवसि

mitrapratīkṣayā śalya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ |
apavādatitikṣābhistribhiretairhi jīvasi

पुनश्चेदीदृशं वाक्यं मद्रराज वदिष्यसि ।
शिरस्ते पातयिष्यासि गदया वज्रकल्पया

punaścedīdṛśaṃ vākyaṃ madrarāja vadiṣyasi |
śiraste pātayiṣyāsi gadayā vajrakalpayā

श्रोतारस्त्विदमद्येह द्रष्टारो व्रा कुदेशज ।
कर्णं वा जघ्नतुः कृष्णौ कर्णो वा निजघान तौ

śrotārastvidamadyeha draṣṭāro vrā kudeśaja |
karṇaṃ vā jaghnatuḥ kṛṣṇau karṇo vā nijaghāna tau

एवमुक्त्वा तु राधेयः पुनरेव विशाम्पते ।
अब्रवीन्मद्रराजानं याहियाहीत्यसम्भ्रमम्

evamuktvā tu rādheyaḥ punareva viśāmpate |
abravīnmadrarājānaṃ yāhiyāhītyasambhramam