अध्याय 35: शल्य कौए और हंस का दृष्टान्त देते हैं

मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वाचो युद्धाभिनन्दिनः ।
शल्योऽब्रवीत्पुनः कर्णं निदर्शनमुदाहरन्

māriṣādhiratheḥ śrutvā vāco yuddhābhinandinaḥ |
śalyo'bravītpunaḥ karṇaṃ nidarśanamudāharan

जातोऽहं यज्वनां वंशे सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ।
राज्ञां मूर्धाभिषिक्तानां स्वयं धर्मपरायणः

jāto'haṃ yajvanāṃ vaṃśe saṅgrāmeṣvanivartinām |
rājñāṃ mūrdhābhiṣiktānāṃ svayaṃ dharmaparāyaṇaḥ

यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा लक्ष्यसे वृष ।
तथाऽद्य त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सेयं सुहृत्तया

yathaiva matto madyena tvaṃ tathā lakṣyase vṛṣa |
tathā'dya tvāṃ pramādyantaṃ cikitseyaṃ suhṛttayā

इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे ।
श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं निहीन कुलपांसन

imāṃ kākopamāṃ karṇa procyamānāṃ nibodha me |
śrutvā yatheṣṭaṃ kuryāstvaṃ nihīna kulapāṃsana

नाहमात्मनि किञ्चिद्वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे ।
येन मां त्वं महाबाहो हन्तुमिच्चस्यनागसम्

nāhamātmani kiñcidvai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmare |
yena māṃ tvaṃ mahābāho hantumiccasyanāgasam

अवश्यं तु मया वाच्यं बुद्ध्वा तव हिताहितम् ।
विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा

avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ buddhvā tava hitāhitam |
viśeṣato rathasthena rājñaścaiva hitaiṣiṇā

समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम् ।
श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह

samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaśca balābalam |
śramaḥ khedaśca satataṃ hayānāṃ rathinā saha

आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम् ।
सारं चैवाप्यासरं च शल्यानां च प्रतिक्रिया

āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇām |
sāraṃ caivāpyāsaraṃ ca śalyānāṃ ca pratikriyā

अस्त्रयोगं च युद्वं च निमित्तानि तथैव च ।
सर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना ।
अतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः

astrayogaṃ ca yudvaṃ ca nimittāni tathaiva ca |
sarvametanmayā jñeyaṃ rathasyāsya kuṭumbinā |
atastvāṃ kathaye karṇa nidarśanamidaṃ punaḥ

वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान् ।
यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थोऽभवच्छुचिः

vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavān |
yajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho'bhavacchuciḥ

बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः ।
राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः

bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ |
rājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ

पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम् ।
काको बहूनामभवदुच्छिष्टकृतभोजनः

putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvinām |
kāko bahūnāmabhavaducchiṣṭakṛtabhojanaḥ

तस्मैसदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः ।
मांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी

tasmaisadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥ |
māṃsodanaṃ dadhi kṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī

स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः ।
सदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयससश्चावमन्यते

sa cocchiṣṭabhṛtaḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥ |
sadṛśānpakṣiṇo dṛptaḥ śreyasasaścāvamanyate

अथ हंसाः समुद्रान्ते प्रजग्मुरतिपातिनः ।
गरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः

atha haṃsāḥ samudrānte prajagmuratipātinaḥ |
garuḍasya gatau tulyāścakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ

कुमरारकास्तदा हंसान्दृष्ट्वा काकमथाब्रुवन् ।
भवानेव विशिष्टोऽसि पतत्रिभ्यो विहङ्गम

kumarārakāstadā haṃsāndṛṣṭvā kākamathābruvan |
bhavāneva viśiṣṭo'si patatribhyo vihaṅgama

एतेऽतिपातिनः पश्य विहङ्गान्वियदाश्रितान् ।
एहि त्वमपि शक्तो हि कस्मान्न पतितं त्वया

ete'tipātinaḥ paśya vihaṅgānviyadāśritān |
ehi tvamapi śakto hi kasmānna patitaṃ tvayā

प्रतार्यमाणस्तैः सर्वैरल्पबुद्धिभइरण्डजः ।
तद्वचः सत्यमित्येव मौर्ख्याद्दर्पाच्च जज्ञिवान्

pratāryamāṇastaiḥ sarvairalpabuddhibhairaṇḍajaḥ |
tadvacaḥ satyamityeva maurkhyāddarpācca jajñivān

तान्सोनुपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभागिति ।
उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनामेकपातिनाम्

tānsonupatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śreṣṭhabhāgiti |
ucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāmekapātinām

तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम् ।
स तमाह्वत दुर्बुद्धिः पताव इति पक्षिणम् ।
तच्छ्रुत्वा प्राहसन्हंसा ये तत्रासन्समागताः

teṣāṃ yaṃ pravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātinām |
sa tamāhvata durbuddhiḥ patāva iti pakṣiṇam |
tacchrutvā prāhasanhaṃsā ye tatrāsansamāgatāḥ

भाषतो बहु काकस्य बालिश्यात्पततां वराः ।
इदमूचुः स्म चक्राङ्गावचः काकं विङ्गमाः

bhāṣato bahu kākasya bāliśyātpatatāṃ varāḥ |
idamūcuḥ sma cakrāṅgāvacaḥ kākaṃ viṅgamāḥ

वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः ।
पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः

vayaṃ haṃsāścarāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥ |
pakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ

कथं हंसं नु बलिनं चक्राङ्गं दूरपातिनम् ।
काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते ।
कथं त्वं पतिता काक सहास्माभिर्ब्रवीहि तत्

kathaṃ haṃsaṃ nu balinaṃ cakrāṅgaṃ dūrapātinam |
kāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmate |
kathaṃ tvaṃ patitā kāka sahāsmābhirbravīhi tat

अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः ।
प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात्

atha haṃsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ |
prajagādottaraṃ kākaḥ katthano jātilāghavāt

शतमेकं च पातानां पतिताऽस्मि न संशयः ।
शतयोजनमेकैकं विचित्रं विविधं तथा

śatamekaṃ ca pātānāṃ patitā'smi na saṃśayaḥ |
śatayojanamekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā

उड्डीनमवडीनं च प्रडीनं डीनमेव च ।
निडीनमथ संडीनं तिर्यक्‌डीनगतानि च

uḍḍīnamavaḍīnaṃ ca praḍīnaṃ ḍīnameva ca |
niḍīnamatha saṃḍīnaṃ tiryak‌ḍīnagatāni ca

विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम् ।
अभिडीनं महाडीनं निर्डीनमतिडीनकम्

viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakam |
abhiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ nirḍīnamatiḍīnakam

अवडीनं प्रडीनं च संडीनं डीनडीनकम् ।
संडीनोड्डीनडीनं च पुनर्डीनविडीनकम्

avaḍīnaṃ praḍīnaṃ ca saṃḍīnaṃ ḍīnaḍīnakam |
saṃḍīnoḍḍīnaḍīnaṃ ca punarḍīnaviḍīnakam

संपातं समुदीषं च ततोऽन्यद्व्यतिरिक्तकम् ।
गतागतं प्रतिगतं बह्वीश्च निकुलीनकाः ।
कर्ताऽस्मि मिषतां वोऽद्य ततो द्रक्षयथ मे बलम्

saṃpātaṃ samudīṣaṃ ca tato'nyadvyatiriktakam |
gatāgataṃ pratigataṃ bahvīśca nikulīnakāḥ |
kartā'smi miṣatāṃ vo'dya tato drakṣayatha me balam

तेषामन्यतमेनाहं पतिष्यामि विहायसम् ।
प्रदिशध्वं यथान्यायं केन हंसाः पताम्यहम्

teṣāmanyatamenāhaṃ patiṣyāmi vihāyasam |
pradiśadhvaṃ yathānyāyaṃ kena haṃsāḥ patāmyaham

ते वै ध्रुवं विनिश्चित्य सम्पतध्वं मया सह ।
पातैरेभिः खलु खगाः पतितुं खे निराश्रये

te vai dhruvaṃ viniścitya sampatadhvaṃ mayā saha |
pātairebhiḥ khalu khagāḥ patituṃ khe nirāśraye

एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः ।
उवाच काकं राधेय वचनं तन्निबोध मे

evamukte tu kākena prahasyaiko vihaṃgamaḥ |
uvāca kākaṃ rādheya vacanaṃ tannibodha me

शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम् ।
एकमेव तु यं पातं विदुः सर्वे विहङ्गमाः ।
तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कञ्चन

śatamekaṃ ca pātānāṃ tvaṃ kāka patitā dhruvam |
ekameva tu yaṃ pātaṃ viduḥ sarve vihaṅgamāḥ |
tamahaṃ patitā kāka nānyaṃ jānāmi kañcana

पत त्वमपि तत्राशु येन पातेन मन्यसे

pata tvamapi tatrāśu yena pātena manyase

अथ काकं प्रजहसुर्ये तत्रासन्समागताः ।
कथमेकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत् ।
एकेन वायस त्वैनं पातेनाभिभविष्यति

atha kākaṃ prajahasurye tatrāsansamāgatāḥ |
kathamekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayet |
ekena vāyasa tvainaṃ pātenābhibhaviṣyati

हंसश्चोत्पतितः काको बलवानाशुविक्रमः ।
प्रपेततुः स्पर्धया च ततस्तौ हंसवायसौ ।
उपर्युपरि वेगेन समुद्रं मकरालयम्

haṃsaścotpatitaḥ kāko balavānāśuvikramaḥ |
prapetatuḥ spardhayā ca tatastau haṃsavāyasau |
uparyupari vegena samudraṃ makarālayam

हंसस्त्वेकेन पातेन काकः पातशतेन च ।
स्पर्धिनौ सहितौ तूर्णं खमास्थाय तरस्विनौ

haṃsastvekena pātena kākaḥ pātaśatena ca |
spardhinau sahitau tūrṇaṃ khamāsthāya tarasvinau

हंसस्तु मृदुनैकेन विक्रान्तुमुपचक्रमे ।
पूर्वमेव तु वै काकः स तं तूर्णं प्रचक्रमे

haṃsastu mṛdunaikena vikrāntumupacakrame |
pūrvameva tu vai kākaḥ sa taṃ tūrṇaṃ pracakrame

नात्यहीयत काकश्च मुहूर्तमिव सूतज

nātyahīyata kākaśca muhūrtamiva sūtaja

काकोपि हंसं चापल्याच्छीघ्रतां प्रतिदर्शयन् ।
वेगेनातीत्य तरसा पुनरेति मुहुर्मुहुः

kākopi haṃsaṃ cāpalyācchīghratāṃ pratidarśayan |
vegenātītya tarasā punareti muhurmuhuḥ

तुण्डेनाभ्यहनच्चैनं कुर्वन्नामापसव्यतः ।
रोरूयन्निव चाप्येनं समाह्वयति वै मुहुः ।
विसिस्मापयिषुः पातैर्दर्शयन्नात्मनः क्रियाम्

tuṇḍenābhyahanaccainaṃ kurvannāmāpasavyataḥ |
rorūyanniva cāpyenaṃ samāhvayati vai muhuḥ |
visismāpayiṣuḥ pātairdarśayannātmanaḥ kriyām

अथ तानि विचित्राणि पतितानीतराणि च ।
दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरधिकैः स्वरैः

atha tāni vicitrāṇi patitānītarāṇi ca |
dṛṣṭvā pramuditāḥ kākā vineduradhikaiḥ svaraiḥ

हंसाश्चापहसन्ति स्म प्रवदन्ति प्रियाणि च ।
कुर्वाणा विविधान्रावानिच्छन्तो जयमात्मनः

haṃsāścāpahasanti sma pravadanti priyāṇi ca |
kurvāṇā vividhānrāvānicchanto jayamātmanaḥ

उत्पत्योत्पत्य च प्राहुर्मुहूर्तमिति चेति च ।
वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश्च निपतन्त्युत्पतन्ति च

utpatyotpatya ca prāhurmuhūrtamiti ceti ca |
vṛkṣāgrebhyaḥ sthalebhyaśca nipatantyutpatanti ca

अवमत्य च हंसं तमिदं काकोऽब्रवीद्वचः ।
योऽसावुत्पतितो हंसः सोऽसावेव प्रहीयते

avamatya ca haṃsaṃ tamidaṃ kāko'bravīdvacaḥ |
yo'sāvutpatito haṃsaḥ so'sāveva prahīyate

अथ हंसस्तु तच्छ्रुत्वा भाषितं पततांवरः ।
विगाह्य हंसो विक्षोभ्य प्रापतत्पश्चिमां दिशम्

atha haṃsastu tacchrutvā bhāṣitaṃ patatāṃvaraḥ |
vigāhya haṃso vikṣobhya prāpatatpaścimāṃ diśam

उपर्युपरि वेगेन सागरं मकरालयम् ।
बहुसत्वसमाकीर्णं वीचीभिर्भीमदर्शनम्

uparyupari vegena sāgaraṃ makarālayam |
bahusatvasamākīrṇaṃ vīcībhirbhīmadarśanam

अथाचिरेण राधेय काको वेगादहीयत ।
ततोऽतीव परिश्रान्तः कथञ्चिद्वंसमन्वगात्

athācireṇa rādheya kāko vegādahīyata |
tato'tīva pariśrāntaḥ kathañcidvaṃsamanvagāt

भीश्चैनमाविशत्तीव्रं काकं कर्ण विचेतसम् ।
द्वीपान्द्रुमान्वितान्पश्यन्विश्रमार्थं श्रमातुरः ।
निपतेयं क्कनु श्रान्त इति तस्मिञ्जलार्णवे

bhīścainamāviśattīvraṃ kākaṃ karṇa vicetasam |
dvīpāndrumānvitānpaśyanviśramārthaṃ śramāturaḥ |
nipateyaṃ kkanu śrānta iti tasmiñjalārṇave

अवगाह्य समुद्रोऽपि बहुसत्वगणालयः ।
महान्भूतशतोद्भूसी नभसस्तु विशिष्यते

avagāhya samudro'pi bahusatvagaṇālayaḥ |
mahānbhūtaśatodbhūsī nabhasastu viśiṣyate

गाम्भीर्यार्द्वि समुद्रस्य न विशेषं कुलाधम ।
दिशश्च नाम्भसां कर्ण समुद्रस्था विदुर्जनाः ।
विपश्चितोप्यपारत्वात्किं पुनः कर्ण वायसः

gāmbhīryārdvi samudrasya na viśeṣaṃ kulādhama |
diśaśca nāmbhasāṃ karṇa samudrasthā vidurjanāḥ |
vipaścitopyapāratvātkiṃ punaḥ karṇa vāyasaḥ

अथ हंसोप्यतिक्रामन्मुहूर्तमिव दूरतः ।
अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत

atha haṃsopyatikrāmanmuhūrtamiva dūrataḥ |
atikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ taṃ samudaikṣata

शनकैः परिहीनं तं परिश्रान्तमचेतसम् ।
अवेक्षमाणस्तं काकं प्रत्यागम्य हसन्निव

śanakaiḥ parihīnaṃ taṃ pariśrāntamacetasam |
avekṣamāṇastaṃ kākaṃ pratyāgamya hasanniva

तं प्रहस्य च चक्राङ्गः काकं मन्दगतिं तदा ।
हीयमानमथो दृष्ट्वा हंसः प्राह यथार्थवत् ।
उज्जिहीर्षुर्निमज्जन्तं स्मरन्सत्पुरुषव्रतम्

taṃ prahasya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ mandagatiṃ tadā |
hīyamānamatho dṛṣṭvā haṃsaḥ prāha yathārthavat |
ujjihīrṣurnimajjantaṃ smaransatpuruṣavratam

बहूनि पतितानि त्वमाचक्षाणो मुहुर्मुहुः ।
पतस्यव्याहरन्खेदं ततो गर्ह्यं प्रभाषसे

bahūni patitāni tvamācakṣāṇo muhurmuhuḥ |
patasyavyāharankhedaṃ tato garhyaṃ prabhāṣase

जलं नाम पतितं काक यत्त्वं पतसि साम्प्रतम् ।
जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः

jalaṃ nāma patitaṃ kāka yattvaṃ patasi sāmpratam |
jalaṃ spṛśasi pakṣābhyāṃ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ

प्रब्रूहि कतमोऽयं ते पातो वर्तति वायस ।
एह्येहि काक शीघ्रं त्वमेष त्वां परिपालये

prabrūhi katamo'yaṃ te pāto vartati vāyasa |
ehyehi kāka śīghraṃ tvameṣa tvāṃ paripālaye

स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन च जलं तदा ।
काको दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह

sa pakṣābhyāṃ spṛśannārtastuṇḍena ca jalaṃ tadā |
kāko dṛḍhaṃ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha

सागराम्भसि तं दृष्ट्वा पततन्तं दीनचेतसम् ।
म्रियमाणमिदं वाक्यं हंसः काकमुवाच ह

sāgarāmbhasi taṃ dṛṣṭvā patatantaṃ dīnacetasam |
mriyamāṇamidaṃ vākyaṃ haṃsaḥ kākamuvāca ha

शतमेकं च पातानां पताम्यहमिति स्म ह ।
श्लाघन्नात्मानमद्य त्वं काक भाषितवानसि

śatamekaṃ ca pātānāṃ patāmyahamiti sma ha |
ślāghannātmānamadya tvaṃ kāka bhāṣitavānasi

स त्वमेकशतं पातं पतन्नभ्यधिको मया ।
कथमेवं परिश्रान्तः पतितोऽसि महार्णवे

sa tvamekaśataṃ pātaṃ patannabhyadhiko mayā |
kathamevaṃ pariśrāntaḥ patito'si mahārṇave

प्रत्युवाच ततः काकः सीदमान इदं वचः ।
उपरीतं तदा हंसं प्रसमीक्ष्य प्रसादयन्

pratyuvāca tataḥ kākaḥ sīdamāna idaṃ vacaḥ |
uparītaṃ tadā haṃsaṃ prasamīkṣya prasādayan

उच्छिष्टान्नेन पुष्टोऽहं दर्पोत्सिक्तः कुसत्वतः ।
सुपर्ण इव चात्मानं ज्ञातवान्पुत्रलाघवात्

ucchiṣṭānnena puṣṭo'haṃ darpotsiktaḥ kusatvataḥ |
suparṇa iva cātmānaṃ jñātavānputralāghavāt

शरणं त्वां प्रपन्नोऽहमुदकान्तमवाप्नुयाम् ।
हंसेदानीं परिश्रान्तमापदो मां समुद्वर

śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'hamudakāntamavāpnuyām |
haṃsedānīṃ pariśrāntamāpado māṃ samudvara

यदि नाम पुनर्जीवन्गच्छेयं स्वं निवेशनम् ।
नैनं पुनर्हीनमपि क्षेप्ताऽहं खे विचारिणम्

yadi nāma punarjīvangaccheyaṃ svaṃ niveśanam |
nainaṃ punarhīnamapi kṣeptā'haṃ khe vicāriṇam

तमेवं करुणं दीनं विलपन्तमचेतसम् ।
काककाकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे ।
कृपयाऽभिपरीतो वै कृपां चक्रे दुरात्मनि

tamevaṃ karuṇaṃ dīnaṃ vilapantamacetasam |
kākakāketi vāśantaṃ nimajjantaṃ mahārṇave |
kṛpayā'bhiparīto vai kṛpāṃ cakre durātmani

अथ तं पततं दीनं जलक्लिन्नमचेतनम् ।
पद्भ्यामुत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठमारो पयत्तदा

atha taṃ patataṃ dīnaṃ jalaklinnamacetanam |
padbhyāmutkṣipya vepantaṃ pṛṣṭhamāro payattadā

स हंसः पृष्ठमारोप्य काकं कर्ण विचेतसम् ।
अविस्मयंस्तदा कर्ण पुनरेव समानयत् ।
तमेव देशं तरसा स्पर्धया पेततुर्यतः

sa haṃsaḥ pṛṣṭhamāropya kākaṃ karṇa vicetasam |
avismayaṃstadā karṇa punareva samānayat |
tameva deśaṃ tarasā spardhayā petaturyataḥ

उत्सृज्य त्वब्रवीन्मैवं पुनः कार्यं त्वयेति ह ।
स्थाप्य चैनं पुनर्द्वीपे समाश्वस्य च विक्लवम् ।
गतो यथेप्सितं देशं हंसो मन इवाशुगः

utsṛjya tvabravīnmaivaṃ punaḥ kāryaṃ tvayeti ha |
sthāpya cainaṃ punardvīpe samāśvasya ca viklavam |
gato yathepsitaṃ deśaṃ haṃso mana ivāśugaḥ

एवमुच्छिष्टपुष्टः स काकोऽहंसपराजितः ।
बलं वीर्यं महत्कर्ण त्यक्त्वा क्षान्तिमुपागतः

evamucchiṣṭapuṣṭaḥ sa kāko'haṃsaparājitaḥ |
balaṃ vīryaṃ mahatkarṇa tyaktvā kṣāntimupāgataḥ

उच्छिष्टभोजनः काको यथा वैश्यकुले पुरा ।
एवं त्वमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्रैर्न संशयः

ucchiṣṭabhojanaḥ kāko yathā vaiśyakule purā |
evaṃ tvamucchiṣṭabhṛto dhārtarāṣṭrairna saṃśayaḥ

सदृशाञ्श्रेयसश्चापि सर्वान्कर्णावमन्यसे ।
द्रोणद्रौणिकृपैर्गुप्तो भीष्मेणान्यैश्च कौरवैः

sadṛśāñśreyasaścāpi sarvānkarṇāvamanyase |
droṇadrauṇikṛpairgupto bhīṣmeṇānyaiśca kauravaiḥ

विराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा ।
यत्र व्यस्ताः समस्ताश्च निर्जिताः स्थ किरीटिना
सृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्यं तदा गतम्

virāṭanagare pārthamekaṃ kiṃ nāvadhīstadā |
yatra vyastāḥ samastāśca nirjitāḥ stha kirīṭinā
sṛgālā iva siṃhena kva te vīryaṃ tadā gatam

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा समरे सव्यसाचिना ।
पश्यतां कुरवीराणां प्रथमं त्वं पलायितः

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā samare savyasācinā |
paśyatāṃ kuravīrāṇāṃ prathamaṃ tvaṃ palāyitaḥ

तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतान् ।
कुरून्सदारानुत्सृज्य त्वमेवाग्रे पलायितः

tathā dvaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutān |
kurūnsadārānutsṛjya tvamevāgre palāyitaḥ

हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश्चित्रसेनमुखान्रणे ।
कर्ण दुर्योधनं पार्थः सभ्रातृकममोक्षयत्

hatvā jitvā ca gandharvāṃścitrasenamukhānraṇe |
karṇa duryodhanaṃ pārthaḥ sabhrātṛkamamokṣayat

पुनः प्रभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च ।
कथितः कर्ण रामेण सभायां कुरुसंसदि

punaḥ prabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya ca |
kathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṃ kurusaṃsadi

सततं च त्वमश्रौषीर्वचनं द्रोणभीष्मयोः ।
अवध्यौ वदतोः कृष्णौ सन्निधौ च महीक्षिताम्

satataṃ ca tvamaśrauṣīrvacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ |
avadhyau vadatoḥ kṛṣṇau sannidhau ca mahīkṣitām

कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येनयेन धनञ्जयः ।
त्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा

kiyantaṃ tatra vakṣyāmi yenayena dhanañjayaḥ |
tvatto'tiriktaḥ sarvebhyo bhūtebhyo brāhmaṇo yathā

इदानीमेव द्रष्टासि प्रधाने स्यन्दने स्थितौ ।
पुत्रं च वसुदेवस्य कुन्तीपुत्रं च पाण्डवम्

idānīmeva draṣṭāsi pradhāne syandane sthitau |
putraṃ ca vasudevasya kuntīputraṃ ca pāṇḍavam

यथाऽश्रयत चक्राङ्गं वायसो बुद्धिमास्थितः ।
तथाश्रयस्व वार्ष्णेयं पाण्डवं च धनञ्जयम्

yathā'śrayata cakrāṅgaṃ vāyaso buddhimāsthitaḥ |
tathāśrayasva vārṣṇeyaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam

यदा त्वं युधि विक्रान्तौ वासुदेवधनञ्जयौ ।
द्रष्टास्येकरथे कर्ण तदा नैवं वदिष्यसि

yadā tvaṃ yudhi vikrāntau vāsudevadhanañjayau |
draṣṭāsyekarathe karṇa tadā naivaṃ vadiṣyasi

यदा शरशतैः पार्थो दर्पं तव वधिष्यति ।
तदा त्वमन्तरं द्रष्टा आत्मनश्चार्जुनस्य च

yadā śaraśataiḥ pārtho darpaṃ tava vadhiṣyati |
tadā tvamantaraṃ draṣṭā ātmanaścārjunasya ca

देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरोत्तमौ ।
तौ मावमंस्था मौर्ख्यात्त्वं स्वद्योत इव रोचनौ

devāsuramanuṣyeṣu prakhyātau yau narottamau |
tau māvamaṃsthā maurkhyāttvaṃ svadyota iva rocanau

सूर्याचन्द्रमसौ यद्वत्तद्वदजुनकेशवौ ।
प्रकाश्येनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन्नृषु

sūryācandramasau yadvattadvadajunakeśavau |
prakāśyenābhivikhyātau tvaṃ tu khadyotavannṛṣu

एवं विद्वन्मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ ।
नरसिंहौ नरश्वा त्वं जोषमास्स्व विकत्थसे

evaṃ vidvanmāvamaṃsthāḥ sūtaputrācyutārjunau |
narasiṃhau naraśvā tvaṃ joṣamāssva vikatthase