अध्याय 33: शल्य सियार और सिंह कहकर कर्ण को चिढ़ाते हैं

मा सूतपुत्र मन्येत(थाः) सौवर्णं हस्तिषङ्गवम् ।
प्रयच्छसि मुधैव त्वं द्रक्ष्यस्यद्य धनञ्जयम्

mā sūtaputra manyeta(thāḥ) sauvarṇaṃ hastiṣaṅgavam |
prayacchasi mudhaiva tvaṃ drakṣyasyadya dhanañjayam

मा सूतपुत्र दानेन सौवर्णं हस्तिषङ्गवम् ।
प्रयच्छ पुरुषायाद्य द्रक्ष्यसि त्वं धनञ्जयम्

mā sūtaputra dānena sauvarṇaṃ hastiṣaṅgavam |
prayaccha puruṣāyādya drakṣyasi tvaṃ dhanañjayam

बलेन मत्तस्त्यजसि वसु वैश्रवणो यथा ।
अयत्नेनैव राधेय द्रष्टास्यद्य धनञ्जयम्

balena mattastyajasi vasu vaiśravaṇo yathā |
ayatnenaiva rādheya draṣṭāsyadya dhanañjayam

पुरा सृजसि यच्चापि वित्तं बहु च मूढवत् ।
अपात्रदानाद्ये दोषास्तान्मोहान्नावबुध्यसे

purā sṛjasi yaccāpi vittaṃ bahu ca mūḍhavat |
apātradānādye doṣāstānmohānnāvabudhyase

यत्प्रवेदयसे वित्तं बहु तेन खलु त्वया ।
शक्यं बहुविधैर्यज्ञैर्यष्टुं सूत यजस्व तैः

yatpravedayase vittaṃ bahu tena khalu tvayā |
śakyaṃ bahuvidhairyajñairyaṣṭuṃ sūta yajasva taiḥ

यच्च प्रार्थयसे हन्तुं कृष्णौ मोहाद्वृथैव तत् ।
न हि शुश्रुम सम्मर्दे क्रोष्ट्रा सिंहौ निपातितौ

yacca prārthayase hantuṃ kṛṣṇau mohādvṛthaiva tat |
na hi śuśruma sammarde kroṣṭrā siṃhau nipātitau

अप्रार्थितं प्रार्थयसे सुहृदो न हि सन्ति ते ।
ये त्वां निवारयन्त्याशु प्रपतन्तं हुताशने

aprārthitaṃ prārthayase suhṛdo na hi santi te |
ye tvāṃ nivārayantyāśu prapatantaṃ hutāśane

कार्याकार्यं न जानीषे कालपक्कोऽस्यसंशयम् ।
बह्वबद्धमकर्णीयं को हि ब्रूयाज्जिजीविषुः

kāryākāryaṃ na jānīṣe kālapakko'syasaṃśayam |
bahvabaddhamakarṇīyaṃ ko hi brūyājjijīviṣuḥ

समुद्रतरणं दोर्भ्यां कण्ठे बद्ध्वा यथा शिलाम् ।
गिर्यग्राद्वा निपतनं तादृक्त्व चिकीर्षितम्

samudrataraṇaṃ dorbhyāṃ kaṇṭhe baddhvā yathā śilām |
giryagrādvā nipatanaṃ tādṛktva cikīrṣitam

सहितः सर्वयोधैस्त्वं व्यूढानीकैः सुरक्षितः ।
धनञ्जयेन युध्यस्व श्रेयश्चेत्प्राप्तुमिच्छसि

sahitaḥ sarvayodhaistvaṃ vyūḍhānīkaiḥ surakṣitaḥ |
dhanañjayena yudhyasva śreyaścetprāptumicchasi

हितार्थं धार्तराष्ट्रस्य ब्रवीमि त्वां न हिंसया ।
श्रद्धस्वेदं मया प्रोक्तं यदि तेऽस्ति जिजीविषा

hitārthaṃ dhārtarāṣṭrasya bravīmi tvāṃ na hiṃsayā |
śraddhasvedaṃ mayā proktaṃ yadi te'sti jijīviṣā

स्वबाहुवीर्यमाश्रित्य प्रार्थयाम्यर्जुनं रणे ।
त्वं तु मित्रमुखः शत्रुर्मां भीषयितुमिच्छसि

svabāhuvīryamāśritya prārthayāmyarjunaṃ raṇe |
tvaṃ tu mitramukhaḥ śatrurmāṃ bhīṣayitumicchasi

न मामस्मादभिप्रायात्कश्चिदद्य निवर्तयेत् ।
अपीन्द्रो वज्रमुद्यम्य किमु मर्त्यः कथञ्चन

na māmasmādabhiprāyātkaścidadya nivartayet |
apīndro vajramudyamya kimu martyaḥ kathañcana

इति कर्णस्य वाक्यान्ते शल्यः प्राहोत्तरं वचः ।
चुकोपयिषुरत्यर्थं कर्णं मद्रेश्वरः पुनः

iti karṇasya vākyānte śalyaḥ prāhottaraṃ vacaḥ |
cukopayiṣuratyarthaṃ karṇaṃ madreśvaraḥ punaḥ

यदा वै त्वां फल्गुनबाहुवेगा--
ज्ज्याचोदिता वेगवन्तोऽग्निकल्पाः ।
अन्वेतारः कङ्कपत्राः शिताग्रा--
स्त्यक्ष्यत्येषा स्वां तदा कर्ण बुद्धिः

yadā vai tvāṃ phalgunabāhuvegā--
jjyācoditā vegavanto'gnikalpāḥ |
anvetāraḥ kaṅkapatrāḥ śitāgrā--
styakṣyatyeṣā svāṃ tadā karṇa buddhiḥ

यदा दिर्व्य धनुरादाय पार्थः
प्रतापयन्पृतनां सव्यसाची ।
त्वां मर्दयिष्यत्यसुखैः पृषत्कै--
स्तदापृच्छां त्यक्ष्यसे पाण्डवस्य

yadā dirvya dhanurādāya pārthaḥ
pratāpayanpṛtanāṃ savyasācī |
tvāṃ mardayiṣyatyasukhaiḥ pṛṣatkai--
stadāpṛcchāṃ tyakṣyase pāṇḍavasya

बालश्चन्द्रं मातुरङ्के शयानो
यथा कश्चित्प्रार्थयतेऽपहर्तुम् ।
तद्वन्मोहाद्दयोतामानं रथस्थं
जेतुं पार्थं काङ्क्षसे सूतपुत्र

bālaścandraṃ māturaṅke śayāno
yathā kaścitprārthayate'pahartum |
tadvanmohāddayotāmānaṃ rathasthaṃ
jetuṃ pārthaṃ kāṅkṣase sūtaputra

हरादस्त्रं तीक्ष्णधारं यथाऽद्य
सर्वाणि गात्राणि निकर्षसि त्वम् ।
सुतीक्ष्णशस्त्रोपमकर्मणेह
युयुत्ससे फल्गुनेनाद्य कर्ण

harādastraṃ tīkṣṇadhāraṃ yathā'dya
sarvāṇi gātrāṇi nikarṣasi tvam |
sutīkṣṇaśastropamakarmaṇeha
yuyutsase phalgunenādya karṇa

हन्यादसिं तीक्ष्णधारं यथाऽतः
सुतेजनं निहितं वै पृथिव्याम् ।
तथा खनस्यद्य शितान्पृषत्का--
न्यथार्थयस्यर्जुनेनेह युद्धम्

hanyādasiṃ tīkṣṇadhāraṃ yathā'taḥ
sutejanaṃ nihitaṃ vai pṛthivyām |
tathā khanasyadya śitānpṛṣatkā--
nyathārthayasyarjuneneha yuddham

त्रिशूलमाश्लिष्य सुतीक्ष्णधारं
सर्वाणि गात्राणि विघर्षसि त्वम् ।
सुतीक्ष्णधारोपमकर्मणा त्वं
युयुत्ससे योऽर्जुनेनाद्य कर्ण

triśūlamāśliṣya sutīkṣṇadhāraṃ
sarvāṇi gātrāṇi vigharṣasi tvam |
sutīkṣṇadhāropamakarmaṇā tvaṃ
yuyutsase yo'rjunenādya karṇa

क्रुद्धं सिंहं केसरिणं बृहन्तं
बालो मूढः क्षुद्रमृगस्तरस्वी ।
समाह्वयेद्वृष्टमुपेत्य योद्धुं
तथा त्वमद्याह्वयसे हि पार्थम्

kruddhaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ bṛhantaṃ
bālo mūḍhaḥ kṣudramṛgastarasvī |
samāhvayedvṛṣṭamupetya yoddhuṃ
tathā tvamadyāhvayase hi pārtham

मा सूतपुत्राह्वय राजपुत्रं
महावीर्यं केसरिणं यथैव ।
वने शृगालः पिशितेन तृप्तः
पार्थं समासाद्य विनङ्क्ष्यसि त्वम्

mā sūtaputrāhvaya rājaputraṃ
mahāvīryaṃ kesariṇaṃ yathaiva |
vane śṛgālaḥ piśitena tṛptaḥ
pārthaṃ samāsādya vinaṅkṣyasi tvam

ईषादन्तं महानागं प्रभिन्नकरटामुखम् ।
शशको हयसे युद्वे कर्ण पार्थं धनञ्जयम्

īṣādantaṃ mahānāgaṃ prabhinnakaraṭāmukham |
śaśako hayase yudve karṇa pārthaṃ dhanañjayam

विलस्थं कृष्णसर्पं त्वं जाल्यात्काष्ठेन विध्यसि ।
महाविषं पूर्णकोपं यत्पार्थं योद्वुमिच्छसि

vilasthaṃ kṛṣṇasarpaṃ tvaṃ jālyātkāṣṭhena vidhyasi |
mahāviṣaṃ pūrṇakopaṃ yatpārthaṃ yodvumicchasi

सिंहं केसरिणं क्रुद्धमभिक्रम्याभिनर्दसे ।
शृगाल इव मूढस्त्वं नृसिंहं कर्ण पाण्डवम्

siṃhaṃ kesariṇaṃ kruddhamabhikramyābhinardase |
śṛgāla iva mūḍhastvaṃ nṛsiṃhaṃ karṇa pāṇḍavam

सुपर्णं पतगश्रेष्ठं वैनतेयं तरस्विनम् ।
स्वगेवाह्वयसे पार्थं तथा कर्णं धनञ्जयम्

suparṇaṃ patagaśreṣṭhaṃ vainateyaṃ tarasvinam |
svagevāhvayase pārthaṃ tathā karṇaṃ dhanañjayam

सर्वाम्भसां निधिं भीमं मूर्तिमन्तं झषाकुलम् ।
चन्द्रोदये विवर्धन्तमप्लुवस्त्वं तितीर्षसि

sarvāmbhasāṃ nidhiṃ bhīmaṃ mūrtimantaṃ jhaṣākulam |
candrodaye vivardhantamapluvastvaṃ titīrṣasi

ऋषभं दुन्दुभिग्रीवं तीक्ष्णशृङ्गं प्रहारिणम् ।
वत्स आह्वयसे युद्वे कर्ण पार्थं धनञ्जयम्

ṛṣabhaṃ dundubhigrīvaṃ tīkṣṇaśṛṅgaṃ prahāriṇam |
vatsa āhvayase yudve karṇa pārthaṃ dhanañjayam

महामेघं महाघोषं दर्दुरः प्रतिनर्दसि ।
बाणतोयप्रदं काले नरपर्जन्यमर्जुनम्

mahāmeghaṃ mahāghoṣaṃ darduraḥ pratinardasi |
bāṇatoyapradaṃ kāle naraparjanyamarjunam

यथा च श्वा गृहस्थस्तु व्याघ्रं वनगतं भषेत् ।
तथा त्वं भषसे कर्ण नरव्याघ्रं धनञ्जयम्

yathā ca śvā gṛhasthastu vyāghraṃ vanagataṃ bhaṣet |
tathā tvaṃ bhaṣase karṇa naravyāghraṃ dhanañjayam

शृगालो हि वने कर्ण शशैः परिवृतो वसन् ।
मन्यते सिंहमात्मानं यावत्सिंहं न पश्यति

śṛgālo hi vane karṇa śaśaiḥ parivṛto vasan |
manyate siṃhamātmānaṃ yāvatsiṃhaṃ na paśyati

तथा त्वमपि राधेय सिंहमात्मानमिच्छसि ।
अपश्यञ्शत्रुदमनं नरसिंहं रणेऽर्जुनम्

tathā tvamapi rādheya siṃhamātmānamicchasi |
apaśyañśatrudamanaṃ narasiṃhaṃ raṇe'rjunam

व्याघ्रं त्वं मन्यसेऽऽत्मानं यावत्कृष्णौ न पश्यसि ।
समास्थितावेकरथे सूर्याचन्द्रमसाविव

vyāghraṃ tvaṃ manyase''tmānaṃ yāvatkṛṣṇau na paśyasi |
samāsthitāvekarathe sūryācandramasāviva

यावद्ग्राण्डीवघोषं त्वं न शृणोषि महाहवे ।
तावदेव त्वया कर्ण शक्यं वक्तुं यथेच्छसि

yāvadgrāṇḍīvaghoṣaṃ tvaṃ na śṛṇoṣi mahāhave |
tāvadeva tvayā karṇa śakyaṃ vaktuṃ yathecchasi

रथशङ्खधनुःशब्दैर्नादयन्तं दिशो दश ।
नर्दन्तमिव शार्दूलं दृष्ट्वा क्रोष्टा भविष्यसि

rathaśaṅkhadhanuḥśabdairnādayantaṃ diśo daśa |
nardantamiva śārdūlaṃ dṛṣṭvā kroṣṭā bhaviṣyasi

नित्यमेव शृगालस्त्वं नित्यं सिंहो धनञ्जयः ।
वीरप्रद्वेषणान्मूढ तस्मात्क्रोष्टेव लक्ष्यसे

nityameva śṛgālastvaṃ nityaṃ siṃho dhanañjayaḥ |
vīrapradveṣaṇānmūḍha tasmātkroṣṭeva lakṣyase

यथाऽऽखुः स्याद्विडालश्च श्वा व्याघ्रश्च बलाबले ।
यथा शृगालः सिंहश्च यथा च शशकुञ्जरौ

yathā''khuḥ syādviḍālaśca śvā vyāghraśca balābale |
yathā śṛgālaḥ siṃhaśca yathā ca śaśakuñjarau

यथाऽनृतं च सत्यं च यथा चापि विषामृते ।
तथा त्वमपि पार्थश्च प्रख्यातावात्मकर्मभिः

yathā'nṛtaṃ ca satyaṃ ca yathā cāpi viṣāmṛte |
tathā tvamapi pārthaśca prakhyātāvātmakarmabhiḥ