अध्याय 31: अपशकुन, कर्ण की गर्वोक्ति और शल्य का तिरस्कार

दृष्ट्वा कर्ण महावीर्य युयुत्सुं समास्थितम् ।
चुक्रुशुः कुरवः सर्वे हृष्टरुपाः समन्ततः

dṛṣṭvā karṇa mahāvīrya yuyutsuṃ samāsthitam |
cukruśuḥ kuravaḥ sarve hṛṣṭarupāḥ samantataḥ

ततो दुन्दुभिनिर्घोषैर्भेरीणां निनदेन च ।
कोणशब्दैश्च विविधैर्गर्जितैश्च तरस्विनाम् ।
निर्ययुस्तावकाः सर्वे मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

tato dundubhinirghoṣairbherīṇāṃ ninadena ca |
koṇaśabdaiśca vividhairgarjitaiśca tarasvinām |
niryayustāvakāḥ sarve mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

प्रयाते तु ततः कर्णे रथेषु मुदितेषु च ।
चचाल च मही सर्वा ररास च सुविस्वरम्

prayāte tu tataḥ karṇe ratheṣu muditeṣu ca |
cacāla ca mahī sarvā rarāsa ca suvisvaram

निः सरतो व्यदृश्यन्त सूर्यात्सप्ता महाग्रहाः

niḥ sarato vyadṛśyanta sūryātsaptā mahāgrahāḥ

उल्कापाताश्च संजज्ञुर्दिग्दाहाश्चैव दारुणाः ।
तथाऽश्न्यश्च संपेतुर्ववुर्वाताश्च भैरवाः

ulkāpātāśca saṃjajñurdigdāhāścaiva dāruṇāḥ |
tathā'śnyaśca saṃpeturvavurvātāśca bhairavāḥ

मृगपक्षिगणाश्चैव पृतनां बहुशस्तव ।
अपसव्यं तदा चक्रुर्वेद्यन्तो महाभयम्

mṛgapakṣigaṇāścaiva pṛtanāṃ bahuśastava |
apasavyaṃ tadā cakrurvedyanto mahābhayam

प्रस्थितस्य च कर्णस्य निपेतुस्तुरगा भुवि ।
अस्थिवर्ष च पतितमन्तरिक्षाद्भयानकम्

prasthitasya ca karṇasya nipetusturagā bhuvi |
asthivarṣa ca patitamantarikṣādbhayānakam

जज्वलुश्चैव शस्त्राणि ध्वजाश्चैव चकम्पिरे ।
अश्रूणि च् व्यमुञ्चन्त वाहनानि विशांपते

jajvaluścaiva śastrāṇi dhvajāścaiva cakampire |
aśrūṇi c vyamuñcanta vāhanāni viśāṃpate

एते चान्ये च बहव उत्पातास्तत्र मारिप ।
समुत्मेतुर्विनाशाय कौरवाणां सुदारुणाः

ete cānye ca bahava utpātāstatra māripa |
samutmeturvināśāya kauravāṇāṃ sudāruṇāḥ

न च तान्गणयमासुः सर्वे दैवेन मोहिताः ।
प्रस्थितं सूतपुत्रं च जयेत्यूचर्नराधिपाः

na ca tāngaṇayamāsuḥ sarve daivena mohitāḥ |
prasthitaṃ sūtaputraṃ ca jayetyūcarnarādhipāḥ

शल्येन सहितं दृष्ट्वा कर्णमाहवशोभिनम् ।
निर्जितान्पाण्डवांश्चैव मेनिरे तत्र कौरवाः

śalyena sahitaṃ dṛṣṭvā karṇamāhavaśobhinam |
nirjitānpāṇḍavāṃścaiva menire tatra kauravāḥ

ततो रथस्थः परवीरहन्ता भीष्मद्रोणावतिवीर्यौ समीक्ष्य ।
समुज्ज्वलन्भास्करपावकाभो वैकर्तनोऽसौ रथकुञ्जरो वृषा

tato rathasthaḥ paravīrahantā bhīṣmadroṇāvativīryau samīkṣya |
samujjvalanbhāskarapāvakābho vaikartano'sau rathakuñjaro vṛṣā

स शल्यमाभाष्य जगाद् वाक्यं पार्थस्य दृष्ट्वाऽप्रतिमं च कर्म ।
मानेन दर्णेण विदह्यमानः क्रोधेन दीप्यन्निव निः श्वसंश्च

sa śalyamābhāṣya jagād vākyaṃ pārthasya dṛṣṭvā'pratimaṃ ca karma |
mānena darṇeṇa vidahyamānaḥ krodhena dīpyanniva niḥ śvasaṃśca

नाहं महेन्द्रादपि वज्रपाणेः क्रुध्दाद्विभेम्यात्तधनू रथस्यः ।
दृष्ट्वाऽपि भीष्मप्रमुखाञ्शयानान्नत्वेव मां सा स्थिरता जहाति

nāhaṃ mahendrādapi vajrapāṇeḥ krudhdādvibhemyāttadhanū rathasyaḥ |
dṛṣṭvā'pi bhīṣmapramukhāñśayānānnatveva māṃ sā sthiratā jahāti

महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दितौ रथाश्चनागप्रवरप्रमाथिनौ ।
अवध्यकल्पौ निहतौ यदा परैस्तथापि मे नास्ति रणेऽद्य साध्वसम्

mahendraviṣṇupratimāvaninditau rathāścanāgapravarapramāthinau |
avadhyakalpau nihatau yadā paraistathāpi me nāsti raṇe'dya sādhvasam

समीक्ष्य सङ्ख्येऽतिबलान्नराधिपान् ससूतमातङ्गरथान्परैर्हतान् ।
कथं न सर्वानहितान्रणेऽवधीन्महास्त्रविद्वाह्मणपुङ्गवो गुरुः

samīkṣya saṅkhye'tibalānnarādhipān sasūtamātaṅgarathānparairhatān |
kathaṃ na sarvānahitānraṇe'vadhīnmahāstravidvāhmaṇapuṅgavo guruḥ

स संस्मरन्द्रोणमहं महाहवे ब्रवीमि सत्यं कुरवो निबोधत ।
नवो मदन्यः प्रसहेद्रणेऽर्जुनं समागतं मृत्युमिवोग्ररुपिणम्

sa saṃsmarandroṇamahaṃ mahāhave bravīmi satyaṃ kuravo nibodhata |
navo madanyaḥ prasahedraṇe'rjunaṃ samāgataṃ mṛtyumivograrupiṇam

शिक्षा प्रसादश्च बलं धृतिश्च द्रोणे महास्त्राणि च संनतिश्च ।
स चेदगान्मृत्युवशं महात्मा सर्वानन्यानातुरानद्य मन्ये

śikṣā prasādaśca balaṃ dhṛtiśca droṇe mahāstrāṇi ca saṃnatiśca |
sa cedagānmṛtyuvaśaṃ mahātmā sarvānanyānāturānadya manye

नेह ध्रुवं किंचिदपि प्रचिन्तयन् वदामि लोके कर्मणो नित्ययोगात् ।
सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्वीताद्य गुरौ निपातिते

neha dhruvaṃ kiṃcidapi pracintayan vadāmi loke karmaṇo nityayogāt |
sūryodaye ko hi vimuktasaṃśayo bhāvaṃ kurvītādya gurau nipātite

न नूनमस्त्राणि बलं पराक्रमः क्रियाः सुनीतं परमायुधानि वा ।
अलं मनुष्यस्य सुखाय वर्तितुं तथाहि युध्दे निहतः परैर्गुरुः

na nūnamastrāṇi balaṃ parākramaḥ kriyāḥ sunītaṃ paramāyudhāni vā |
alaṃ manuṣyasya sukhāya vartituṃ tathāhi yudhde nihataḥ parairguruḥ

हुताशनादित्यसमानतेजसं पराक्रमे विष्णुपुरंदरोपमम्
नये बृहस्पत्युशनः समं सदा न चैनमस्त्रं तदुपास्त दुःसहम्

hutāśanādityasamānatejasaṃ parākrame viṣṇupuraṃdaropamam
naye bṛhaspatyuśanaḥ samaṃ sadā na cainamastraṃ tadupāsta duḥsaham

संप्रक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्रे ।
कृत्यं मया नाद्य जानामि शल्य प्रयाहि तस्माद्विषतामनीकम्

saṃprakruṣṭe ruditastrīkumāre parābhūte pauruṣe dhārtarāṣṭre |
kṛtyaṃ mayā nādya jānāmi śalya prayāhi tasmādviṣatāmanīkam

स यत्र राजा पाण्डवः सत्यसन्धो व्यवस्थितो भीमसेनार्जुनौ च ।
स वासुदेवः सात्यकिः सृञ्जयाश्च यमौ च कस्तान्विषहेन्मदन्यः

sa yatra rājā pāṇḍavaḥ satyasandho vyavasthito bhīmasenārjunau ca |
sa vāsudevaḥ sātyakiḥ sṛñjayāśca yamau ca kastānviṣahenmadanyaḥ

तस्मात्क्षिप्रं मद्रपते प्रयाहि रणे पाञ्चालान्पाण्डवान्सृञ्जयांश्च ।
तान्वा हिनिष्यामि समेत्य सङ्ख्ये यास्यामि वा द्रोणमुखो यमाय

tasmātkṣipraṃ madrapate prayāhi raṇe pāñcālānpāṇḍavānsṛñjayāṃśca |
tānvā hiniṣyāmi sametya saṅkhye yāsyāmi vā droṇamukho yamāya

नत्वेवाहं न गमिष्यामि मध्ये तेषां शूराणामिति शल्याद्य विध्दि ।
मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि द्रोणम्

natvevāhaṃ na gamiṣyāmi madhye teṣāṃ śūrāṇāmiti śalyādya vidhdi |
mitradroho marṣaṇīyo na me'yaṃ tyaktvā prāṇānanuyāsyāmi droṇam

प्राज्ञस्य मूढस्य च जीवितान्ते नास्ति प्रमोक्षोऽन्तकसन्निभस्य ।
अतो विद्वन्नभियोत्स्यामि पार्थ दिष्टं न शक्यं व्यतिवर्तितुं वै

prājñasya mūḍhasya ca jīvitānte nāsti pramokṣo'ntakasannibhasya |
ato vidvannabhiyotsyāmi pārtha diṣṭaṃ na śakyaṃ vyativartituṃ vai

कल्याणवृत्तः सततं हि राजा वैचित्रवीर्यस्य सुतो ममासीत् ।
तस्यार्थसिध्द्यर्थमहं त्यजामि प्रियान्भोगान्दुस्त्यजं जीवितं च

kalyāṇavṛttaḥ satataṃ hi rājā vaicitravīryasya suto mamāsīt |
tasyārthasidhdyarthamahaṃ tyajāmi priyānbhogāndustyajaṃ jīvitaṃ ca

वैयाघ्रचर्माणमकूजनाक्षं हैमं त्रिकोशं रजतत्रिवेणुम् ।
रथप्रवर्ह तुरगप्रवर्है र्युक्तं प्रादान्मह्यमिमं हि रामः

vaiyāghracarmāṇamakūjanākṣaṃ haimaṃ trikośaṃ rajatatriveṇum |
rathapravarha turagapravarhai ryuktaṃ prādānmahyamimaṃ hi rāmaḥ

धनूंषि चित्राणि निरिक्ष्य शल्य ध्वजान्गदाः सायकांश्चोग्ररुपान् ।
असिं च दीप्तं परमायुधं च शङ्खं च शुभ्रं स्वनवन्तमुग्रम्

dhanūṃṣi citrāṇi nirikṣya śalya dhvajāngadāḥ sāyakāṃścograrupān |
asiṃ ca dīptaṃ paramāyudhaṃ ca śaṅkhaṃ ca śubhraṃ svanavantamugram

पताकिनंवज्रनिपातनिः स्वनं सिताश्वयुक्तं शुभतूणशोभितम् ।
इमं समास्थाय रथर्षभं रणे दृढं हनिष्याम्यहमर्जुनं बलात्

patākinaṃvajranipātaniḥ svanaṃ sitāśvayuktaṃ śubhatūṇaśobhitam |
imaṃ samāsthāya ratharṣabhaṃ raṇe dṛḍhaṃ haniṣyāmyahamarjunaṃ balāt

तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षेत्सदाऽप्रमत्तः समरे पाण्डुपुत्रम् ।
तं वा हनिष्यामि रणे समेत्य यास्यामि वा द्रोणमुखो यमाय

taṃ cenmṛtyuḥ sarvaharo'bhirakṣetsadā'pramattaḥ samare pāṇḍuputram |
taṃ vā haniṣyāmi raṇe sametya yāsyāmi vā droṇamukho yamāya

यमवारुणकुबेरवासवा वा यदि युगपत्सगणा महाहवे ।
जुगुपुरिह समेत्य फल्गुनं किमु बहुना सह तैर्जयामि तम्

yamavāruṇakuberavāsavā vā yadi yugapatsagaṇā mahāhave |
jugupuriha sametya phalgunaṃ kimu bahunā saha tairjayāmi tam

इति रणरभसस्य कत्थत स्तदुपनिशम्य वश्वः स मद्रराट ।
अवहसदवमन्य वीर्यवान् प्रतिषिषिधे च जगाद् चोत्तरम्

iti raṇarabhasasya katthata stadupaniśamya vaśvaḥ sa madrarāṭa |
avahasadavamanya vīryavān pratiṣiṣidhe ca jagād cottaram

विरम् विरम् कर्ण कत्थना दतिरभसोऽप्यतिवाचमुक्तवान् ।
क्कच हि नरवरो धनंजयः क्क पुनरिह त्वमहो नराधमः

viram viram karṇa katthanā datirabhaso'pyativācamuktavān |
kkaca hi naravaro dhanaṃjayaḥ kka punariha tvamaho narādhamaḥ

यदुसदनमुपेन्द्रपालितं त्रिदिवमिवामरराजरक्षितम् ।
प्रसभमतिविलोड्य को हरेपुरुषवरावरजामृतेऽर्जुनात्

yadusadanamupendrapālitaṃ tridivamivāmararājarakṣitam |
prasabhamativiloḍya ko harepuruṣavarāvarajāmṛte'rjunāt

त्रिभुवनसृजमीश्वरेश्वरं क इह पुमान्भवमाह्वयेद्युधि ।
मृगवधकलहे ऋतेऽर्जुनात् सुरपतिवीर्यसमप्रभावतः

tribhuvanasṛjamīśvareśvaraṃ ka iha pumānbhavamāhvayedyudhi |
mṛgavadhakalahe ṛte'rjunāt surapativīryasamaprabhāvataḥ

असुरसुरमहोरगान्नरान् गरुडपिशाचसयक्षराक्षसान् ।
इषुभिरजयदग्निगौरवात् खभिलपितं च हविर्ददौ जयः

asurasuramahoragānnarān garuḍapiśācasayakṣarākṣasān |
iṣubhirajayadagnigauravāt khabhilapitaṃ ca havirdadau jayaḥ

स्मरसि ननु यदा परैर्हृतः सहधृतराष्ट्रसुतो विमोक्षितः ।
अधिरथज नरोत्तमैर्युतान् कुरुषु बहून्विनिहत्य तानरीन्

smarasi nanu yadā parairhṛtaḥ sahadhṛtarāṣṭrasuto vimokṣitaḥ |
adhirathaja narottamairyutān kuruṣu bahūnvinihatya tānarīn

प्रथममपि पलायिते त्वयि प्रियकलहा धृतराष्ट्रसूनवः ।
स्मरसि ननु यदा प्रमोचिताः खचरगणानवजित्य पाण्डवैः

prathamamapi palāyite tvayi priyakalahā dhṛtarāṣṭrasūnavaḥ |
smarasi nanu yadā pramocitāḥ khacaragaṇānavajitya pāṇḍavaiḥ

समुदितबलवाहनाः पुनः पुरुषवरेण जिताः स्थ गोग्रहे ।
सगुरुगुरुसुताः सभीष्मकाः किमु न जितः स तदा त्वयाऽर्जुनः

samuditabalavāhanāḥ punaḥ puruṣavareṇa jitāḥ stha gograhe |
sagurugurusutāḥ sabhīṣmakāḥ kimu na jitaḥ sa tadā tvayā'rjunaḥ

इदमपरमुपस्थितं पुनस्तव निधनाय सुयुध्दमद्य वै ।
यदि न रिपुभयात्पलायसे समरगतोऽद्य हतोऽसि सूतज

idamaparamupasthitaṃ punastava nidhanāya suyudhdamadya vai |
yadi na ripubhayātpalāyase samaragato'dya hato'si sūtaja

इति बहुपरुषं प्रभाषति प्रमनसि मद्रपतौ रिपुस्तवम् ।
भृशमभिरुषितः परंतपः कुरुपृतनापतिराह मद्रपम्

iti bahuparuṣaṃ prabhāṣati pramanasi madrapatau ripustavam |
bhṛśamabhiruṣitaḥ paraṃtapaḥ kurupṛtanāpatirāha madrapam

भ्वतु भवतु किं विकत्थसे ननु मम तस्य हि युध्दमुद्यतम् ।
यदि स जयति मामिहाहवे तत इदमस्तु सुकत्थितं तव

bhvatu bhavatu kiṃ vikatthase nanu mama tasya hi yudhdamudyatam |
yadi sa jayati māmihāhave tata idamastu sukatthitaṃ tava

एवमस्त्विति मद्रेश उक्त्वा नोत्तरमुक्तवान् ।
याहि शल्येति चाप्येनं कर्णः प्राह युयुत्सया

evamastviti madreśa uktvā nottaramuktavān |
yāhi śalyeti cāpyenaṃ karṇaḥ prāha yuyutsayā

स रथः प्रययौ शत्रून्निध्नतः शल्यसारथिः ।
निध्नन्नमित्रान्समरे तमोध्नः सविता यथा

sa rathaḥ prayayau śatrūnnidhnataḥ śalyasārathiḥ |
nidhnannamitrānsamare tamodhnaḥ savitā yathā

ततः प्रायात्प्रीतिमान्वै रथेन वैयाघ्रेण श्वेतयुजाऽथ कर्णः ।
स चालोक्य ध्वजिनीं पाण्ड्वानां धनंजयं त्वरया पर्यपृच्छत्

tataḥ prāyātprītimānvai rathena vaiyāghreṇa śvetayujā'tha karṇaḥ |
sa cālokya dhvajinīṃ pāṇḍvānāṃ dhanaṃjayaṃ tvarayā paryapṛcchat