अध्याय 29: शल्य अपनी शर्त पर सारथ्य स्वीकार करते हैं

एवं स भगवान्देवः सर्वलोकपितामहः ।
सारथ्यमकरोत्तत्र ब्रह्मा रुद्रोऽभवद्रथी

evaṃ sa bhagavāndevaḥ sarvalokapitāmahaḥ |
sārathyamakarottatra brahmā rudro'bhavadrathī

रथिनोऽभ्यधिको वीर कर्तव्यो रथसारथिः ।
तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र नियच्छ तुरगान्युधि

rathino'bhyadhiko vīra kartavyo rathasārathiḥ |
tasmāttvaṃ puruṣavyāghra niyaccha turagānyudhi

यथा देवगणैस्तत्र वृतो यत्नात्पितामहः ।
तथाऽस्माभिर्भवान्यत्नात्कर्णादभ्यधिको वृतः

yathā devagaṇaistatra vṛto yatnātpitāmahaḥ |
tathā'smābhirbhavānyatnātkarṇādabhyadhiko vṛtaḥ

यथा देवैर्महाराज ईश्वरादधिको वृतः ।
तथा देवैर्महाराज क्षिप्रं रुद्रस्यव पितामहः ।
नियच्छ तुरगान्युद्वे राधेयस्य महाद्युते

yathā devairmahārāja īśvarādadhiko vṛtaḥ |
tathā devairmahārāja kṣipraṃ rudrasyava pitāmahaḥ |
niyaccha turagānyudve rādheyasya mahādyute

मयाप्येतन्नरश्रेष्ठ बहुशो नरसिंहयोः ।
कथ्यमानं श्रुतं दिव्यमाख्यानमतिमानुषम्

mayāpyetannaraśreṣṭha bahuśo narasiṃhayoḥ |
kathyamānaṃ śrutaṃ divyamākhyānamatimānuṣam

यथा च चक्रे सारथ्यं भवस्य प्रपितामहः ।
यथाऽसुराश्च निहता इषुणैकेन भारत

yathā ca cakre sārathyaṃ bhavasya prapitāmahaḥ |
yathā'surāśca nihatā iṣuṇaikena bhārata

कृष्णस्य चापि विदितं सर्वमेतत्पुरा ह्यभूत्

kṛṣṇasya cāpi viditaṃ sarvametatpurā hyabhūt

यथा पितामहो जज्ञे भगवान्सारथिस्तदा ।
अनागतमतिक्रान्तं वेद कृष्णोऽपि तत्त्वतः

yathā pitāmaho jajñe bhagavānsārathistadā |
anāgatamatikrāntaṃ veda kṛṣṇo'pi tattvataḥ

एतदर्थं विदित्वाऽपि सारथ्यमुपजग्मिवान् ।
स्वयम्भूरिव रुद्रस्य कृष्णः पार्थस्य भारत

etadarthaṃ viditvā'pi sārathyamupajagmivān |
svayambhūriva rudrasya kṛṣṇaḥ pārthasya bhārata

यदि हन्याच्च कौन्तेयं सूतपुत्रः कथञ्चनः ।
दृष्ट्वा पार्थं हि निहतं स्वयं योत्स्यति केशवः

yadi hanyācca kaunteyaṃ sūtaputraḥ kathañcanaḥ |
dṛṣṭvā pārthaṃ hi nihataṃ svayaṃ yotsyati keśavaḥ

शङ्खचक्रगदापाणिर्धक्ष्यते तव वाहिनीम् ।
न चापि तस्य क्रुद्धस्य वार्ष्णेयस्य महात्मनः ।
स्थास्यते प्रत्यनीकेषु कश्चिदत्र नृपस्तव

śaṅkhacakragadāpāṇirdhakṣyate tava vāhinīm |
na cāpi tasya kruddhasya vārṣṇeyasya mahātmanaḥ |
sthāsyate pratyanīkeṣu kaścidatra nṛpastava

सञ्जय उवाच ।
तं तथा भाषमाणं तु मद्रराजमरिन्दमः ।
प्रत्युवाच महाबाहुरदीनात्मा सुतस्तव

sañjaya uvāca |
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu madrarājamarindamaḥ |
pratyuvāca mahābāhuradīnātmā sutastava

मावमंस्था महाबाहो कर्णं वैकर्तनं रणे ।
सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं सर्वशास्त्रार्थपरागम्

māvamaṃsthā mahābāho karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe |
sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvaśāstrārthaparāgam

यस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वा भयकरं महत् ।
पाण्डवेयानि सैन्यानि विद्रवन्ति दिशो दश

yasya jyātalanirghoṣaṃ śrutvā bhayakaraṃ mahat |
pāṇḍaveyāni sainyāni vidravanti diśo daśa

प्रत्यक्ष ते महाबाहो यथा रात्रौ घटोत्कचः ।
मायाशतानि कुर्वाणो हतो मायापुरस्कृतः

pratyakṣa te mahābāho yathā rātrau ghaṭotkacaḥ |
māyāśatāni kurvāṇo hato māyāpuraskṛtaḥ

न चातिष्ठत बीभत्सुः प्रत्यनीके कथञ्चन ।
एतांश्च दिवसान्सर्वान्भयेन महता वृतः

na cātiṣṭhata bībhatsuḥ pratyanīke kathañcana |
etāṃśca divasānsarvānbhayena mahatā vṛtaḥ

भीमसेनश्च बलवान्धनुष्कोट्याभिचोदितः ।
उक्तश्च संज्ञया राजन्मूढ औदरिको यथा

bhīmasenaśca balavāndhanuṣkoṭyābhicoditaḥ |
uktaśca saṃjñayā rājanmūḍha audariko yathā

माद्रीपुत्रौ तथा शूरौ येन जित्वा महारणे ।
कमप्यर्थं पुरस्कृत्य न हतौ युधि मारिष

mādrīputrau tathā śūrau yena jitvā mahāraṇe |
kamapyarthaṃ puraskṛtya na hatau yudhi māriṣa

येन वृष्णिप्रवीरस्तु सात्यकिः सात्वतां वरः ।
निर्जित्य समरे शूरो विस्थश्च बलात्कृतः

yena vṛṣṇipravīrastu sātyakiḥ sātvatāṃ varaḥ |
nirjitya samare śūro visthaśca balātkṛtaḥ

सृञ्जयाश्चेतरे सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
असकृन्निर्जिताः सङ्ख्ये स्मयमानेन संयुगे

sṛñjayāścetare sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
asakṛnnirjitāḥ saṅkhye smayamānena saṃyuge

तं कथं पाण्डवा युद्वे विजेष्यन्ति महारथम् ।
यो हन्यात्समरे क्रुद्वो वज्रहस्तं पुरन्दरम्

taṃ kathaṃ pāṇḍavā yudve vijeṣyanti mahāratham |
yo hanyātsamare krudvo vajrahastaṃ purandaram

त्वं च सर्वास्त्रविद्वीरः सर्वविद्यास्त्रपारगः ।
बाहुवीर्येण ते तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन

tvaṃ ca sarvāstravidvīraḥ sarvavidyāstrapāragaḥ |
bāhuvīryeṇa te tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaścana

त्वं शल्यभूतः शत्रूणामविषह्यः पराक्रमे ।
ततस्त्वमुच्यसे राजञ्शल्य इत्यरिसूदन

tvaṃ śalyabhūtaḥ śatrūṇāmaviṣahyaḥ parākrame |
tatastvamucyase rājañśalya ityarisūdana

तव बाहुबलं प्राप्य न शेकुः सर्वसात्वताः ।
तव बाहुबलाद्राजन्किं नु कृष्णो बलाधिकः

tava bāhubalaṃ prāpya na śekuḥ sarvasātvatāḥ |
tava bāhubalādrājankiṃ nu kṛṣṇo balādhikaḥ

यथा हि कृष्णेन बलं धार्यं वै फल्गुने हते ।
तथा कर्णात्ययीभावे त्वया धार्यं महद्बलम्

yathā hi kṛṣṇena balaṃ dhāryaṃ vai phalgune hate |
tathā karṇātyayībhāve tvayā dhāryaṃ mahadbalam

किमर्थं समरे सैन्यं वासुदेवो न्यवारयत् ।
किमर्थं च भवान्सैन्यं न हनिष्यति मारिष

kimarthaṃ samare sainyaṃ vāsudevo nyavārayat |
kimarthaṃ ca bhavānsainyaṃ na haniṣyati māriṣa

त्वत्कृते पदवीं गन्तुमिच्छेयं युधि मारिष ।
सोदराणां च वीराणां सर्वेषां च महीक्षिताम्

tvatkṛte padavīṃ gantumiccheyaṃ yudhi māriṣa |
sodarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām

यन्मां ब्रवीषि गान्धारे अग्रे सैन्यस्य मानद ।
विशिष्टं देवकीपुत्रात्प्रीतिमानस्म्यहं त्वयि

yanmāṃ bravīṣi gāndhāre agre sainyasya mānada |
viśiṣṭaṃ devakīputrātprītimānasmyahaṃ tvayi

एष सारथ्यमातिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः ।
युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा त्वं वीर मन्यसे

eṣa sārathyamātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ |
yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tvaṃ vīra manyase

समयश्च हि मे वीर कश्चिद्वैकर्तनं प्रति ।
उत्सृजेयं यथाश्रद्वमहं वाचोऽस्य सन्निधौ

samayaśca hi me vīra kaścidvaikartanaṃ prati |
utsṛjeyaṃ yathāśradvamahaṃ vāco'sya sannidhau

तथेति राजन्पुत्रस्ते सह कर्णेन मारिष ।
अब्रवीत्मद्रराजानं सर्वक्षत्रस्य सन्निधौ

tatheti rājanputraste saha karṇena māriṣa |
abravītmadrarājānaṃ sarvakṣatrasya sannidhau

सारथ्यस्याभ्युपगमाच्छल्येनाश्वासितस्तदा ।
दुर्योधनस्तदा हृष्टः कर्णं तमभिषस्वजे

sārathyasyābhyupagamācchalyenāśvāsitastadā |
duryodhanastadā hṛṣṭaḥ karṇaṃ tamabhiṣasvaje

अब्रवीच्च पुनः कर्णं स्तूयमानः सुतस्तव ।
जहि पार्थान्रणे सर्वान्महेन्द्रो दानवानिव

abravīcca punaḥ karṇaṃ stūyamānaḥ sutastava |
jahi pārthānraṇe sarvānmahendro dānavāniva

स शल्येनाभ्युपगते हयानां सन्नियच्छने ।
कर्णो हृष्टमना भूयो दुर्योधनभाषत

sa śalyenābhyupagate hayānāṃ sanniyacchane |
karṇo hṛṣṭamanā bhūyo duryodhanabhāṣata

नातिहृष्टमना ह्येष मद्रराजोऽभिभाषते ।
राजन्मधुरया वाचा पुनरेनं ब्रवीहि वै

nātihṛṣṭamanā hyeṣa madrarājo'bhibhāṣate |
rājanmadhurayā vācā punarenaṃ bravīhi vai

ततो राजा महाप्राज्ञः सर्वास्त्रकुशलो बली ।
दुर्योधनोऽब्रवीच्छल्यं मद्रराजं महीपतिम्

tato rājā mahāprājñaḥ sarvāstrakuśalo balī |
duryodhano'bravīcchalyaṃ madrarājaṃ mahīpatim

पूरयन्निव घोषेण मेघगम्भीरया गिरा ।
शल्य कर्णोऽर्जुनेनाद्य योद्वव्यमिति मन्यते

pūrayanniva ghoṣeṇa meghagambhīrayā girā |
śalya karṇo'rjunenādya yodvavyamiti manyate

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र नियच्छ तुरगान्युधि ।
कर्णो हत्वेतरान्सर्वान्फल्गुनं हन्तुमिच्छति ।
तस्याभीषुग्रहे राजन्प्रयाचे त्वां पुनः पुनः

tasya tvaṃ puruṣavyāghra niyaccha turagānyudhi |
karṇo hatvetarānsarvānphalgunaṃ hantumicchati |
tasyābhīṣugrahe rājanprayāce tvāṃ punaḥ punaḥ

पार्थस्य सचिवः कृष्णो यथाऽभीषुग्रहो वरः ।
तथा त्वमपि राधेयं सर्वतः परिपालय

pārthasya sacivaḥ kṛṣṇo yathā'bhīṣugraho varaḥ |
tathā tvamapi rādheyaṃ sarvataḥ paripālaya

ततः शल्यः परिष्वज्य सुतं ते वाक्यमब्रवीत् ।
दुर्योधनममित्रघ्नं प्रीतो मद्राधिपस्तदा

tataḥ śalyaḥ pariṣvajya sutaṃ te vākyamabravīt |
duryodhanamamitraghnaṃ prīto madrādhipastadā

एवं चेन्मन्यसे राजन्गान्धारे प्रियदर्शन ।
तस्मात्ते यत्प्रियं किञ्चित्तत्सर्वं करवाण्यहम्

evaṃ cenmanyase rājangāndhāre priyadarśana |
tasmātte yatpriyaṃ kiñcittatsarvaṃ karavāṇyaham

यत्रास्मि भरतश्रेष्ठ योग्यः कर्मणि कर्हिचित् ।
तत्र सर्वात्मना युक्तो वक्ष्ये कार्यं परन्तप

yatrāsmi bharataśreṣṭha yogyaḥ karmaṇi karhicit |
tatra sarvātmanā yukto vakṣye kāryaṃ parantapa

यत्तु कर्णमहं ब्रूयां हितकामः प्रियाप्रिये ।
मम तत्क्षमतां सर्वं भवान्कर्णश्च सर्वशः

yattu karṇamahaṃ brūyāṃ hitakāmaḥ priyāpriye |
mama tatkṣamatāṃ sarvaṃ bhavānkarṇaśca sarvaśaḥ

ईशानस्य यथा ब्रह्मा यथा पार्थस्य केशवः ।
तथा नित्यं हिते युक्तो मद्रराज भवस्व नः

īśānasya yathā brahmā yathā pārthasya keśavaḥ |
tathā nityaṃ hite yukto madrarāja bhavasva naḥ

आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः ।
अनाचरितमार्याणां वृत्तमेतच्चतुर्विधम्

ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ |
anācaritamāryāṇāṃ vṛttametaccaturvidham

यत्तु विद्वन्प्रवक्ष्यामि प्रत्ययार्थमहं तव ।
आत्मनः स्तवसंयुक्तं तन्निबोध यथातथम्

yattu vidvanpravakṣyāmi pratyayārthamahaṃ tava |
ātmanaḥ stavasaṃyuktaṃ tannibodha yathātatham

अहं शक्रस्य सारथ्ये योग्यो मातलिवत्प्रभो ।
अप्रमादात्प्रयोगाच्च ज्ञानविद्याचिकित्सनैः

ahaṃ śakrasya sārathye yogyo mātalivatprabho |
apramādātprayogācca jñānavidyācikitsanaiḥ

ततः पार्थेन सङ्ग्रामे युध्यमानस्य तेऽनघ ।
वाहयिष्यामि तुरगान्विज्वरो भव सूतज

tataḥ pārthena saṅgrāme yudhyamānasya te'nagha |
vāhayiṣyāmi turagānvijvaro bhava sūtaja