अध्याय 24अ: शिव त्रिपुर जलाते हैं, ब्रह्मा सारथि बनते हैं

भूय एव तु मद्रेश यत्ते वक्ष्यामि तच्छृणु ।
यथा पुरा वृत्तमिदं युद्धे देवासुरे विभो

bhūya eva tu madreśa yatte vakṣyāmi tacchṛṇu |
yathā purā vṛttamidaṃ yuddhe devāsure vibho

यदुक्तवान्पितुर्मह्यं मार्कण्डेयो महानृषिः ।
तदशेषेण ब्रुवतो मम राजर्षिसत्तम
त्वं निबोध न चाप्यत्र कर्तव्या ते विचारणा

yaduktavānpiturmahyaṃ mārkaṇḍeyo mahānṛṣiḥ |
tadaśeṣeṇa bruvato mama rājarṣisattama
tvaṃ nibodha na cāpyatra kartavyā te vicāraṇā

देवानामसुराणां च महानासीत्समागमः ।
बभूव प्रथमो राजन्सङ्ग्रामस्तारकामयः
निर्जिताश्च तदा दैत्या दैवतैरिति नः श्रुतम्

devānāmasurāṇāṃ ca mahānāsītsamāgamaḥ |
babhūva prathamo rājansaṅgrāmastārakāmayaḥ
nirjitāśca tadā daityā daivatairiti naḥ śrutam

निर्जितेषु च दैत्येषु तारकस्य सुतास्त्रयः ।
ताराक्षः कमलाक्षश्च विद्युन्माली च पार्थिव

nirjiteṣu ca daityeṣu tārakasya sutāstrayaḥ |
tārākṣaḥ kamalākṣaśca vidyunmālī ca pārthiva

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः ।
तपसा कर्शयामासुर्देहान्स्वाञ्शत्रुतापन

tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sthitāḥ |
tapasā karśayāmāsurdehānsvāñśatrutāpana

दमेन तपसा चैव नियमेन च पार्थिव ।
तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरान्

damena tapasā caiva niyamena ca pārthiva |
teṣāṃ pitāmahaḥ prīto varadaḥ pradadau varān

अवध्यत्वं च ते राजन्सर्वभूतेषु सर्वदा ।
सहिता वरयामासुः सर्वलोकपितामहम्

avadhyatvaṃ ca te rājansarvabhūteṣu sarvadā |
sahitā varayāmāsuḥ sarvalokapitāmaham

तानब्रवीत्तदा देवो लोकानां प्रभुरीश्वरः ।
नास्ति सर्वामरत्वं हि निवर्तध्वमतोऽसुराः
वरमन्यं वृणीध्वं वै यादृशं सम्प्ररोचते

tānabravīttadā devo lokānāṃ prabhurīśvaraḥ |
nāsti sarvāmaratvaṃ hi nivartadhvamato'surāḥ
varamanyaṃ vṛṇīdhvaṃ vai yādṛśaṃ samprarocate

ततस्ते सहिता राजन्सम्प्रधार्यासकृद्बहु ।
सर्वलोकेश्वरं वाक्यं प्रणम्यैनमथाब्रुवन्

tataste sahitā rājansampradhāryāsakṛdbahu |
sarvalokeśvaraṃ vākyaṃ praṇamyainamathābruvan

अस्माकं त्वं वरं देव प्रयच्छेमं पितामह ।
वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम्
विचरिष्याम लोकेऽस्मिंस्त्वत्प्रसादपुरस्कृताः

asmākaṃ tvaṃ varaṃ deva prayacchemaṃ pitāmaha |
vayaṃ purāṇi trīṇyeva samāsthāya mahīmimām
vicariṣyāma loke'smiṃstvatprasādapuraskṛtāḥ

ततो वर्षसहस्रे तु समेष्यामः परस्परम् ।
एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ

tato varṣasahasre tu sameṣyāmaḥ parasparam |
ekībhāvaṃ gamiṣyanti purāṇyetāni cānagha

समागतानि चैतानि यो हन्याद्भगवंस्तदा ।
एकेषुणा देववरः स नो मृत्युर्भविष्यति
एवमस्त्विति तान्देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशद्दिवम्

samāgatāni caitāni yo hanyādbhagavaṃstadā |
ekeṣuṇā devavaraḥ sa no mṛtyurbhaviṣyati
evamastviti tāndevaḥ pratyuktvā prāviśaddivam

ते तु लब्धवराः प्रीताः सम्प्रधार्य परस्परम् ।
पुरत्रयविसृष्ट्यर्थं मयं वव्रुर्महासुरम्
विश्वकर्माणमजरं दैत्यदानवपूजितम्

te tu labdhavarāḥ prītāḥ sampradhārya parasparam |
puratrayavisṛṣṭyarthaṃ mayaṃ vavrurmahāsuram
viśvakarmāṇamajaraṃ daityadānavapūjitam

ततो मयः स्वतपसा चक्रे धीमान्पुराणि ह ।
त्रीणि काञ्चनमेकं तु रौप्यं कार्ष्णायसं तथा

tato mayaḥ svatapasā cakre dhīmānpurāṇi ha |
trīṇi kāñcanamekaṃ tu raupyaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā

काञ्चनं दिवि तत्रासीदन्तरिक्षे च राजतम् ।
आयसं चाभवद्भूमौ चक्रस्थं पृथिवीपते

kāñcanaṃ divi tatrāsīdantarikṣe ca rājatam |
āyasaṃ cābhavadbhūmau cakrasthaṃ pṛthivīpate

एकैकं योजनशतं विस्तारायामसंमितम् ।
गृहाट्टाट्टालकयुतं बृहत्प्राकारतोरणम्

ekaikaṃ yojanaśataṃ vistārāyāmasaṃmitam |
gṛhāṭṭāṭṭālakayutaṃ bṛhatprākāratoraṇam

गुणप्रसवसम्बाधमसम्बाधमनामयम् ।
प्रासादैर्विविधैश्चैव द्वारैश्चाप्युपशोभितम्

guṇaprasavasambādhamasambādhamanāmayam |
prāsādairvividhaiścaiva dvāraiścāpyupaśobhitam

पुरेषु चाभवन्राजन्राजानो वै पृथक्पृथक् ।
काञ्चनं तारकाक्षस्य चित्रमासीन्महात्मनः
राजतं कमलाक्षस्य विद्युन्मालिन आयसम्

pureṣu cābhavanrājanrājāno vai pṛthakpṛthak |
kāñcanaṃ tārakākṣasya citramāsīnmahātmanaḥ
rājataṃ kamalākṣasya vidyunmālina āyasam

त्रयस्ते दैत्यराजानस्त्रीँल्लोकानाशु तेजसा ।
आक्रम्य तस्थुर्वर्षाणां पूगान्नाम प्रजापतिः

trayaste daityarājānastrīm̐llokānāśu tejasā |
ākramya tasthurvarṣāṇāṃ pūgānnāma prajāpatiḥ

तेषां दानवमुख्यानां प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
कोट्यश्चाप्रतिवीराणां समाजग्मुस्ततस्ततः
महदैश्वर्यमिच्छन्तस्त्रिपुरं दुर्गमाश्रिताः

teṣāṃ dānavamukhyānāṃ prayutānyarbudāni ca |
koṭyaścāprativīrāṇāṃ samājagmustatastataḥ
mahadaiśvaryamicchantastripuraṃ durgamāśritāḥ

सर्वेषां च पुनस्तेषां सर्वयोगवहो मयः ।
तमाश्रित्य हि ते सर्वे अवर्तन्ताकुतोभयाः

sarveṣāṃ ca punasteṣāṃ sarvayogavaho mayaḥ |
tamāśritya hi te sarve avartantākutobhayāḥ

यो हि यं मनसा कामं दध्यौ त्रिपुरसंश्रयः ।
तस्मै कामं मयस्तं तं विदधे मायया तदा

yo hi yaṃ manasā kāmaṃ dadhyau tripurasaṃśrayaḥ |
tasmai kāmaṃ mayastaṃ taṃ vidadhe māyayā tadā

तारकाक्षसुतश्चासीद्धरिर्नाम महाबलः ।
तपस्तेपे परमकं येनातुष्यत्पितामहः

tārakākṣasutaścāsīddharirnāma mahābalaḥ |
tapastepe paramakaṃ yenātuṣyatpitāmahaḥ

स तुष्टमवृणोद्देवं वापी भवतु नः पुरे ।
शस्त्रैर्विनिहता यत्र क्षिप्ताः स्युर्बलवत्तराः

sa tuṣṭamavṛṇoddevaṃ vāpī bhavatu naḥ pure |
śastrairvinihatā yatra kṣiptāḥ syurbalavattarāḥ

स तु लब्ध्वा वरं वीरस्तारकाक्षसुतो हरिः ।
ससृजे तत्र वापीं तां मृतानां जीवनीं प्रभो

sa tu labdhvā varaṃ vīrastārakākṣasuto hariḥ |
sasṛje tatra vāpīṃ tāṃ mṛtānāṃ jīvanīṃ prabho

येन रूपेण दैत्यस्तु येन वेषेण चैव ह ।
मृतस्तस्यां परिक्षिप्तस्तादृशेनैव जज्ञिवान्

yena rūpeṇa daityastu yena veṣeṇa caiva ha |
mṛtastasyāṃ parikṣiptastādṛśenaiva jajñivān

तां प्राप्य त्रैपुरस्थास्तु सर्वाँल्लोकान्बबाधिरे ।
महता तपसा सिद्धाः सुराणां भयवर्धनाः
न तेषामभवद्राजन्क्षयो युद्धे कथञ्चन

tāṃ prāpya traipurasthāstu sarvām̐llokānbabādhire |
mahatā tapasā siddhāḥ surāṇāṃ bhayavardhanāḥ
na teṣāmabhavadrājankṣayo yuddhe kathañcana

ततस्ते लोभमोहाभ्यामभिभूता विचेतसः ।
निर्ह्रीकाः संस्थितिं सर्वे स्थापितां समलूलुपन्

tataste lobhamohābhyāmabhibhūtā vicetasaḥ |
nirhrīkāḥ saṃsthitiṃ sarve sthāpitāṃ samalūlupan

विद्राव्य सगणान्देवांस्तत्र तत्र तदा तदा ।
विचेरुः स्वेन कामेन वरदानेन दर्पिताः

vidrāvya sagaṇāndevāṃstatra tatra tadā tadā |
viceruḥ svena kāmena varadānena darpitāḥ

देवारण्यानि सर्वाणि प्रियाणि च दिवौकसाम् ।
ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्यूपाञ्जनपदांस्तथा
व्यनाशयन्त मर्यादा दानवा दुष्टचारिणः

devāraṇyāni sarvāṇi priyāṇi ca divaukasām |
ṛṣīṇāmāśramānpuṇyānyūpāñjanapadāṃstathā
vyanāśayanta maryādā dānavā duṣṭacāriṇaḥ

ते देवाः सहिताः सर्वे पितामहमरिंदम ।
अभिजग्मुस्तदाख्यातुं विप्रकारं सुरेतरैः

te devāḥ sahitāḥ sarve pitāmahamariṃdama |
abhijagmustadākhyātuṃ viprakāraṃ suretaraiḥ

ते तत्त्वं सर्वमाख्याय शिरसाभिप्रणम्य च ।
वधोपायमपृच्छन्त भगवन्तं पितामहम्

te tattvaṃ sarvamākhyāya śirasābhipraṇamya ca |
vadhopāyamapṛcchanta bhagavantaṃ pitāmaham

श्रुत्वा तद्भगवान्देवो देवानिदमुवाच ह ।
असुराश्च दुरात्मानस्ते चापि विबुधद्विषः
अपराध्यन्ति सततं ये युष्मान्पीडयन्त्युत

śrutvā tadbhagavāndevo devānidamuvāca ha |
asurāśca durātmānaste cāpi vibudhadviṣaḥ
aparādhyanti satataṃ ye yuṣmānpīḍayantyuta

अहं हि तुल्यः सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः ।
अधार्मिकास्तु हन्तव्या इत्यहं प्रब्रवीमि वः

ahaṃ hi tulyaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ nātra saṃśayaḥ |
adhārmikāstu hantavyā ityahaṃ prabravīmi vaḥ

ते यूयं स्थाणुमीशानं जिष्णुमक्लिष्टकारिणम् ।
योद्धारं वृणुतादित्याः स तान्हन्ता सुरेतरान्

te yūyaṃ sthāṇumīśānaṃ jiṣṇumakliṣṭakāriṇam |
yoddhāraṃ vṛṇutādityāḥ sa tānhantā suretarān

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा वृषाङ्कं शरणं ययुः

iti tasya vacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ |
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā vṛṣāṅkaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

तपः परं समातस्थुर्गृणन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ।
ऋषिभिः सह धर्मज्ञा भवं सर्वात्मना गताः

tapaḥ paraṃ samātasthurgṛṇanto brahma śāśvatam |
ṛṣibhiḥ saha dharmajñā bhavaṃ sarvātmanā gatāḥ

तुष्टुवुर्वाग्भिरर्थ्याभिर्भयेष्वभयकृत्तमम् ।
सर्वात्मानं महात्मानं येनाप्तं सर्वमात्मना

tuṣṭuvurvāgbhirarthyābhirbhayeṣvabhayakṛttamam |
sarvātmānaṃ mahātmānaṃ yenāptaṃ sarvamātmanā

तपोविशेषैर्बहुभिर्योगं यो वेद चात्मनः ।
यः साङ्ख्यमात्मनो वेद यस्य चात्मा वशे सदा

tapoviśeṣairbahubhiryogaṃ yo veda cātmanaḥ |
yaḥ sāṅkhyamātmano veda yasya cātmā vaśe sadā

ते तं ददृशुरीशानं तेजोराशिमुमापतिम् ।
अनन्यसदृशं लोके व्रतवन्तमकल्मषम्

te taṃ dadṛśurīśānaṃ tejorāśimumāpatim |
ananyasadṛśaṃ loke vratavantamakalmaṣam

एकं च भगवन्तं ते नानारूपमकल्पयन् ।
आत्मनः प्रतिरूपाणि रूपाण्यथ महात्मनि
परस्परस्य चापश्यन्सर्वे परमविस्मिताः

ekaṃ ca bhagavantaṃ te nānārūpamakalpayan |
ātmanaḥ pratirūpāṇi rūpāṇyatha mahātmani
parasparasya cāpaśyansarve paramavismitāḥ

सर्वभूतमयं चेशं तमजं जगतः पतिम् ।
देवा ब्रह्मर्षयश्चैव शिरोभिर्धरणीं गताः

sarvabhūtamayaṃ ceśaṃ tamajaṃ jagataḥ patim |
devā brahmarṣayaścaiva śirobhirdharaṇīṃ gatāḥ

तान्स्वस्तिवाक्येनाभ्यर्च्य समुत्थाप्य च शङ्करः ।
ब्रूत ब्रूतेति भगवान्स्मयमानोऽभ्यभाषत

tānsvastivākyenābhyarcya samutthāpya ca śaṅkaraḥ |
brūta brūteti bhagavānsmayamāno'bhyabhāṣata

त्र्यम्बकेणाभ्यनुज्ञातास्ततस्तेऽस्वस्थचेतसः ।
नमो नमस्तेऽस्तु विभो तत इत्यब्रुवन्भवम्

tryambakeṇābhyanujñātāstataste'svasthacetasaḥ |
namo namaste'stu vibho tata ityabruvanbhavam

नमो देवातिदेवाय धन्विने चातिमन्यवे ।
प्रजापतिमखघ्नाय प्रजापतिभिरीड्यसे

namo devātidevāya dhanvine cātimanyave |
prajāpatimakhaghnāya prajāpatibhirīḍyase

नमः स्तुताय स्तुत्याय स्तूयमानाय मृत्यवे ।
विलोहिताय रुद्राय नीलग्रीवाय शूलिने

namaḥ stutāya stutyāya stūyamānāya mṛtyave |
vilohitāya rudrāya nīlagrīvāya śūline

अमोघाय मृगाक्षाय प्रवरायुधयोधिने ।
दुर्वारणाय शुक्राय ब्रह्मणे ब्रह्मचारिणे

amoghāya mṛgākṣāya pravarāyudhayodhine |
durvāraṇāya śukrāya brahmaṇe brahmacāriṇe

ईशानायाप्रमेयाय नियन्त्रे चर्मवाससे ।
तपोनित्याय पिङ्गाय व्रतिने कृत्तिवाससे

īśānāyāprameyāya niyantre carmavāsase |
taponityāya piṅgāya vratine kṛttivāsase

कुमारपित्रे त्र्यक्षाय प्रवरायुधधारिणे ।
प्रपन्नार्तिविनाशाय ब्रह्मद्विट्सङ्घघातिने

kumārapitre tryakṣāya pravarāyudhadhāriṇe |
prapannārtivināśāya brahmadviṭsaṅghaghātine

वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः ।
गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः

vanaspatīnāṃ pataye narāṇāṃ pataye namaḥ |
gavāṃ ca pataye nityaṃ yajñānāṃ pataye namaḥ

नमोऽस्तु ते ससैन्याय त्र्यम्बकायोग्रतेजसे ।
मनोवाक्कर्मभिर्देव त्वां प्रपन्नान्भजस्व नः

namo'stu te sasainyāya tryambakāyogratejase |
manovākkarmabhirdeva tvāṃ prapannānbhajasva naḥ

ततः प्रसन्नो भगवान्स्वागतेनाभिनन्द्य तान् ।
प्रोवाच व्येतु वस्त्रासो ब्रूत किं करवाणि वः

tataḥ prasanno bhagavānsvāgatenābhinandya tān |
provāca vyetu vastrāso brūta kiṃ karavāṇi vaḥ

पितृदेवर्षिसङ्घेभ्यो वरे दत्ते महात्मना ।
सत्कृत्य शङ्करं प्राह ब्रह्मा लोकहितं वचः 8.34.1

pitṛdevarṣisaṅghebhyo vare datte mahātmanā |
satkṛtya śaṅkaraṃ prāha brahmā lokahitaṃ vacaḥ 8.34.1

तवातिसर्गाद्देवेश प्राजापत्यमिदं पदम् ।
मयाधितिष्ठता दत्तो दानवेभ्यो महान्वरः

tavātisargāddeveśa prājāpatyamidaṃ padam |
mayādhitiṣṭhatā datto dānavebhyo mahānvaraḥ

तानतिक्रान्तमर्यादान्नान्यः संहर्तुमर्हति ।
त्वामृते भूतभव्येश त्वं ह्येषां प्रत्यरिर्वधे

tānatikrāntamaryādānnānyaḥ saṃhartumarhati |
tvāmṛte bhūtabhavyeśa tvaṃ hyeṣāṃ pratyarirvadhe

स त्वं देव प्रपन्नानां याचतां च दिवौकसाम् ।
कुरु प्रसादं देवेश दानवाञ्जहि शूलभृत्

sa tvaṃ deva prapannānāṃ yācatāṃ ca divaukasām |
kuru prasādaṃ deveśa dānavāñjahi śūlabhṛt

हन्तव्याः शत्रवः सर्वे युष्माकमिति मे मतिः ।
न त्वेकोऽहं वधे तेषां समर्थो वै सुरद्विषाम्

hantavyāḥ śatravaḥ sarve yuṣmākamiti me matiḥ |
na tveko'haṃ vadhe teṣāṃ samartho vai suradviṣām

ते यूयं सहिताः सर्वे मदीयेनास्त्रतेजसा ।
जयध्वं युधि ताञ्शत्रून्सङ्घातो हि महाबलः

te yūyaṃ sahitāḥ sarve madīyenāstratejasā |
jayadhvaṃ yudhi tāñśatrūnsaṅghāto hi mahābalaḥ

अस्मत्तेजोबलं यावत्तावद्द्विगुणमेव च ।
तेषामिति ह मन्यामो दृष्टतेजोबला हि ते

asmattejobalaṃ yāvattāvaddviguṇameva ca |
teṣāmiti ha manyāmo dṛṣṭatejobalā hi te

वध्यास्ते सर्वतः पापा ये युष्मास्वपराधिनः ।
मम तेजोबलार्धेन सर्वांस्तान्घ्नत शात्रवान्

vadhyāste sarvataḥ pāpā ye yuṣmāsvaparādhinaḥ |
mama tejobalārdhena sarvāṃstānghnata śātravān

बिभर्तुं तेजसोऽर्धं ते न शक्ष्यामो महेश्वर ।
सर्वेषां नो बलार्धेन त्वमेव जहि शात्रवान्

bibhartuṃ tejaso'rdhaṃ te na śakṣyāmo maheśvara |
sarveṣāṃ no balārdhena tvameva jahi śātravān

ततस्तथेति देवेशस्तैरुक्तो राजसत्तम ।
अर्धमादाय सर्वेभ्यस्तेजसाभ्यधिकोऽभवत्

tatastatheti deveśastairukto rājasattama |
ardhamādāya sarvebhyastejasābhyadhiko'bhavat

स तु देवो बलेनासीत्सर्वेभ्यो बलवत्तरः ।
महादेव इति ख्यातस्तदाप्रभृति शङ्करः

sa tu devo balenāsītsarvebhyo balavattaraḥ |
mahādeva iti khyātastadāprabhṛti śaṅkaraḥ

ततोऽब्रवीन्महादेवो धनुर्बाणधरस्त्वहम् ।
हनिष्यामि रथेनाजौ तान्रिपून्वै दिवौकसः

tato'bravīnmahādevo dhanurbāṇadharastvaham |
haniṣyāmi rathenājau tānripūnvai divaukasaḥ

ते यूयं मे रथं चैव धनुर्बाणं तथैव च ।
पश्यध्वं यावदद्यैतान्पातयामि महीतले

te yūyaṃ me rathaṃ caiva dhanurbāṇaṃ tathaiva ca |
paśyadhvaṃ yāvadadyaitānpātayāmi mahītale

मूर्तिसर्वस्वमादाय त्रैलोक्यस्य ततस्ततः ।
रथं ते कल्पयिष्याम देवेश्वर महौजसम्

mūrtisarvasvamādāya trailokyasya tatastataḥ |
rathaṃ te kalpayiṣyāma deveśvara mahaujasam

तथैव बुद्ध्या विहितं विश्वकर्मकृतं शुभम् ।
ततो विबुधशार्दूलास्तं रथं समकल्पयन्

tathaiva buddhyā vihitaṃ viśvakarmakṛtaṃ śubham |
tato vibudhaśārdūlāstaṃ rathaṃ samakalpayan

वन्धुरं पृथिवीं देवीं विशालपुरमालिनीम् ।
सपर्वतवनद्वीपां चक्रुर्भूतधरां तदा

vandhuraṃ pṛthivīṃ devīṃ viśālapuramālinīm |
saparvatavanadvīpāṃ cakrurbhūtadharāṃ tadā

मन्दरं पर्वतं चाक्षं जङ्घास्तस्य महानदीः ।
दिशश्च प्रदिशश्चैव परिवारं रथस्य हि

mandaraṃ parvataṃ cākṣaṃ jaṅghāstasya mahānadīḥ |
diśaśca pradiśaścaiva parivāraṃ rathasya hi

अनुकर्षान्ग्रहान्दीप्तान्वरूथं चापि तारकाः ।
धर्मार्थकामसंयुक्तं त्रिवेणुं चापि बन्धुरम्
ओषधीर्विविधास्तत्र नानापुष्पफलोद्गमाः

anukarṣāngrahāndīptānvarūthaṃ cāpi tārakāḥ |
dharmārthakāmasaṃyuktaṃ triveṇuṃ cāpi bandhuram
oṣadhīrvividhāstatra nānāpuṣpaphalodgamāḥ

सूर्याचन्द्रमसौ कृत्वा चक्रे रथवरोत्तमे ।
पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते रात्र्यहनी शुभे

sūryācandramasau kṛtvā cakre rathavarottame |
pakṣau pūrvāparau tatra kṛte rātryahanī śubhe

दश नागपतीनीषां धृतराष्ट्रमुखान्दृढाम् ।
द्यां युगं युगचर्माणि संवर्तकबलाहकान्

daśa nāgapatīnīṣāṃ dhṛtarāṣṭramukhāndṛḍhām |
dyāṃ yugaṃ yugacarmāṇi saṃvartakabalāhakān

शम्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं संनतिमेव च ।
ग्रहनक्षत्रताराभिश्चर्म चित्रं नभस्तलम्

śamyāṃ dhṛtiṃ ca medhāṃ ca sthitiṃ saṃnatimeva ca |
grahanakṣatratārābhiścarma citraṃ nabhastalam

सुराम्बुप्रेतवित्तानां पतीँल्लोकेश्वरान्हयान् ।
सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुव्रताम्
योक्त्राणि चक्रुर्वाहानां रोहकांश्चापि कण्ठकम्

surāmbupretavittānāṃ patīm̐llokeśvarānhayān |
sinīvālīmanumatiṃ kuhūṃ rākāṃ ca suvratām
yoktrāṇi cakrurvāhānāṃ rohakāṃścāpi kaṇṭhakam

कर्म सत्यं तपोऽर्थश्च विहितास्तत्र रश्मयः ।
अधिष्ठानं मनस्त्वासीत्परिरथ्यं सरस्वती

karma satyaṃ tapo'rthaśca vihitāstatra raśmayaḥ |
adhiṣṭhānaṃ manastvāsītparirathyaṃ sarasvatī

नानावर्णाश्च चित्राश्च पताकाः पवनेरिताः ।
विद्युदिन्द्रधनुर्नद्धं रथं दीप्तं व्यदीपयत्

nānāvarṇāśca citrāśca patākāḥ pavaneritāḥ |
vidyudindradhanurnaddhaṃ rathaṃ dīptaṃ vyadīpayat

एवं तस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तमे ।
देवैर्मनुजशार्दूल द्विषतामभिमर्दने

evaṃ tasminmahārāja kalpite rathasattame |
devairmanujaśārdūla dviṣatāmabhimardane

स्वान्यायुधानि मुख्यानि न्यदधाच्छङ्करो रथे ।
रथयष्टिं वियत्कृष्टां स्थापयामास गोवृषम्

svānyāyudhāni mukhyāni nyadadhācchaṅkaro rathe |
rathayaṣṭiṃ viyatkṛṣṭāṃ sthāpayāmāsa govṛṣam

ब्रह्मदण्डः कालदण्डो रुद्रदण्डस्तथा ज्वरः ।
परिस्कन्दा रथस्यास्य सर्वतोदिशमुद्यताः

brahmadaṇḍaḥ kāladaṇḍo rudradaṇḍastathā jvaraḥ |
pariskandā rathasyāsya sarvatodiśamudyatāḥ

अथर्वाङ्गिरसावास्तां चक्ररक्षौ महात्मनः ।
ऋग्वेदः सामवेदश्च पुराणं च पुरःसराः

atharvāṅgirasāvāstāṃ cakrarakṣau mahātmanaḥ |
ṛgvedaḥ sāmavedaśca purāṇaṃ ca puraḥsarāḥ

इतिहासयजुर्वेदौ पृष्ठरक्षौ बभूवतुः ।
दिव्या वाचश्च विद्याश्च परिपार्श्वचराः कृताः

itihāsayajurvedau pṛṣṭharakṣau babhūvatuḥ |
divyā vācaśca vidyāśca paripārśvacarāḥ kṛtāḥ

तोत्त्रादयश्च राजेन्द्र वषट्कारस्तथैव च ।
ओङ्कारश्च मुखे राजन्नतिशोभाकरोऽभवत्

tottrādayaśca rājendra vaṣaṭkārastathaiva ca |
oṅkāraśca mukhe rājannatiśobhākaro'bhavat

विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः ।
तस्मान्नॄणां कालरात्रिर्ज्या कृता धनुषोऽजरा

vicitramṛtubhiḥ ṣaḍbhiḥ kṛtvā saṃvatsaraṃ dhanuḥ |
tasmānnṝṇāṃ kālarātrirjyā kṛtā dhanuṣo'jarā

इषुश्चाप्यभवद्विष्णुर्ज्वलनः सोम एव च ।
अग्नीषोमौ जगत्कृत्स्नं वैष्णवं चोच्यते जगत्

iṣuścāpyabhavadviṣṇurjvalanaḥ soma eva ca |
agnīṣomau jagatkṛtsnaṃ vaiṣṇavaṃ cocyate jagat

विष्णुश्चात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः ।
तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं न विषेहुर्हरस्य ते

viṣṇuścātmā bhagavato bhavasyāmitatejasaḥ |
tasmāddhanurjyāsaṃsparśaṃ na viṣehurharasya te

तस्मिञ्शरे तिग्ममन्युर्मुमोचाविषहं प्रभुः ।
भृग्वङ्गिरोमन्युभवं क्रोधाग्निमतिदुःसहम्

tasmiñśare tigmamanyurmumocāviṣahaṃ prabhuḥ |
bhṛgvaṅgiromanyubhavaṃ krodhāgnimatiduḥsaham

स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासा भयङ्करः ।
आदित्यायुतसङ्काशस्तेजोज्वालावृतो ज्वलन्

sa nīlalohito dhūmraḥ kṛttivāsā bhayaṅkaraḥ |
ādityāyutasaṅkāśastejojvālāvṛto jvalan

दुश्च्यावश्च्यावनो जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां हरः ।
नित्यं त्राता च हन्ता च धर्माधर्माश्रिताञ्जनान्

duścyāvaścyāvano jetā hantā brahmadviṣāṃ haraḥ |
nityaṃ trātā ca hantā ca dharmādharmāśritāñjanān

प्रमाथिभिर्घोररूपैर्भीमोदग्रैर्गणैर्वृतः ।
विभाति भगवान्स्थाणुस्तैरेवात्मगुणैर्वृतः

pramāthibhirghorarūpairbhīmodagrairgaṇairvṛtaḥ |
vibhāti bhagavānsthāṇustairevātmaguṇairvṛtaḥ

तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत् ।
जङ्गमाजङ्गमं राजञ्शुशुभेऽद्भुतदर्शनम्

tasyāṅgāni samāśritya sthitaṃ viśvamidaṃ jagat |
jaṅgamājaṅgamaṃ rājañśuśubhe'dbhutadarśanam

दृष्ट्वा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी ।
बाणमादत्त तं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निसम्भवम्

dṛṣṭvā tu taṃ rathaṃ divyaṃ kavacī sa śarāsanī |
bāṇamādatta taṃ divyaṃ somaviṣṇvagnisambhavam

तस्य वाजांस्ततो देवाः कल्पयां चक्रिरे विभोः ।
पुण्यगन्धवहं राजञ्श्वसनं राजसत्तम

tasya vājāṃstato devāḥ kalpayāṃ cakrire vibhoḥ |
puṇyagandhavahaṃ rājañśvasanaṃ rājasattama

तमास्थाय महादेवस्त्रासयन्दैवतान्यपि ।
आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव रोदसी

tamāsthāya mahādevastrāsayandaivatānyapi |
āruroha tadā yattaḥ kampayanniva rodasī

स शोभमानो वरदः खड्गी बाणी शरासनी ।
हसन्निवाब्रवीद्देवो सारथिः को भविष्यति

sa śobhamāno varadaḥ khaḍgī bāṇī śarāsanī |
hasannivābravīddevo sārathiḥ ko bhaviṣyati

तमब्रुवन्देवगणा यं भवान्संनियोक्ष्यते ।
स भविष्यति देवेश सारथिस्ते न संशयः

tamabruvandevagaṇā yaṃ bhavānsaṃniyokṣyate |
sa bhaviṣyati deveśa sārathiste na saṃśayaḥ

तानब्रवीत्पुनर्देवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः ।
तं सारथिं कुरुध्वं मे स्वयं सञ्चिन्त्य माचिरम्

tānabravītpunardevo mattaḥ śreṣṭhataro hi yaḥ |
taṃ sārathiṃ kurudhvaṃ me svayaṃ sañcintya māciram

एतच्छ्रुत्वा ततो देवा वाक्यमुक्तं महात्मना ।
गत्वा पितामहं देवं प्रसाद्यैवं वचोऽब्रुवन्

etacchrutvā tato devā vākyamuktaṃ mahātmanā |
gatvā pitāmahaṃ devaṃ prasādyaivaṃ vaco'bruvan

देव त्वयेदं कथितं त्रिदशारिनिबर्हणम् ।
तथा च कृतमस्माभिः प्रसन्नो वृषभध्वजः

deva tvayedaṃ kathitaṃ tridaśārinibarhaṇam |
tathā ca kṛtamasmābhiḥ prasanno vṛṣabhadhvajaḥ

रथश्च विहितोऽस्माभिर्विचित्रायुधसंवृतः ।
सारथिं तु न जानीमः कः स्यात्तस्मिन्रथोत्तमे

rathaśca vihito'smābhirvicitrāyudhasaṃvṛtaḥ |
sārathiṃ tu na jānīmaḥ kaḥ syāttasminrathottame

तस्माद्विधीयतां कश्चित्सारथिर्देवसत्तम ।
सफलां तां गिरं देव कर्तुमर्हसि नो विभो

tasmādvidhīyatāṃ kaścitsārathirdevasattama |
saphalāṃ tāṃ giraṃ deva kartumarhasi no vibho

एवमस्मासु हि पुरा भगवन्नुक्तवानसि ।
हितं कर्तास्मि भवतामिति तत्कर्तुमर्हसि

evamasmāsu hi purā bhagavannuktavānasi |
hitaṃ kartāsmi bhavatāmiti tatkartumarhasi

स देव युक्तो रथसत्तमो नो; दुरावरो द्रावणः शात्रवाणाम् ।
पिनाकपाणिर्विहितोऽत्र योद्धा; विभीषयन्दानवानुद्यतोऽसौ

sa deva yukto rathasattamo no; durāvaro drāvaṇaḥ śātravāṇām |
pinākapāṇirvihito'tra yoddhā; vibhīṣayandānavānudyato'sau

तथैव वेदाश्चतुरो हयाग्र्या; धरा सशैला च रथो महात्मन् ।
नक्षत्रवंशोऽनुगतो वरूथे; यस्मिन्योद्धा सारथिनाभिरक्ष्यः

tathaiva vedāścaturo hayāgryā; dharā saśailā ca ratho mahātman |
nakṣatravaṃśo'nugato varūthe; yasminyoddhā sārathinābhirakṣyaḥ

तत्र सारथिरेष्टव्यः सर्वैरेतैर्विशेषवान् ।
तत्प्रतिष्ठो रथो देव हया योद्धा तथैव च
कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह

tatra sārathireṣṭavyaḥ sarvairetairviśeṣavān |
tatpratiṣṭho ratho deva hayā yoddhā tathaiva ca
kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṃ ca pitāmaha

त्वामृते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम् ।
त्वं हि सर्वैर्गुणैर्युक्तो देवताभ्योऽधिकः प्रभो
सारथ्ये तूर्णमारोह संयच्छ परमान्हयान्

tvāmṛte sārathiṃ tatra nānyaṃ paśyāmahe vayam |
tvaṃ hi sarvairguṇairyukto devatābhyo'dhikaḥ prabho
sārathye tūrṇamāroha saṃyaccha paramānhayān

इति ते शिरसा नत्वा त्रिलोकेशं पितामहम् ।
देवाः प्रसादयामासुः सारथ्यायेति नः श्रुतम्

iti te śirasā natvā trilokeśaṃ pitāmaham |
devāḥ prasādayāmāsuḥ sārathyāyeti naḥ śrutam

ब्रह्मोवाच ॥
नात्र किञ्चिन्मृषा वाक्यं यदुक्तं वो दिवौकसः ।
संयच्छामि हयानेष युध्यतो वै कपर्दिनः

brahmovāca ||
nātra kiñcinmṛṣā vākyaṃ yaduktaṃ vo divaukasaḥ |
saṃyacchāmi hayāneṣa yudhyato vai kapardinaḥ

ततः स भगवान्देवो लोकस्रष्टा पितामहः ।
सारथ्ये कल्पितो देवैरीशानस्य महात्मनः

tataḥ sa bhagavāndevo lokasraṣṭā pitāmahaḥ |
sārathye kalpito devairīśānasya mahātmanaḥ

तस्मिन्नारोहति क्षिप्रं स्यन्दनं लोकपूजिते ।
शिरोभिरगमंस्तूर्णं ते हया वातरंहसः

tasminnārohati kṣipraṃ syandanaṃ lokapūjite |
śirobhiragamaṃstūrṇaṃ te hayā vātaraṃhasaḥ

महेश्वरे त्वारुहति जानुभ्यामगमन्महीम् ।
अभीशून्हि त्रिलोकेशः सङ्गृह्य प्रपितामहः ।
तानश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः

maheśvare tvāruhati jānubhyāmagamanmahīm |
abhīśūnhi trilokeśaḥ saṅgṛhya prapitāmahaḥ |
tānaśvāṃścodayāmāsa manomārutaraṃhasaḥ

ततोऽधिरूढे वरदे प्रयाते चासुरान्प्रति ।
साधु साध्विति विश्वेशः स्मयमानोऽभ्यभाषत

tato'dhirūḍhe varade prayāte cāsurānprati |
sādhu sādhviti viśveśaḥ smayamāno'bhyabhāṣata

याहि देव यतो दैत्याश्चोदयाश्वानतन्द्रितः ।
पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य निघ्नतः शात्रवान्रणे

yāhi deva yato daityāścodayāśvānatandritaḥ |
paśya bāhvorbalaṃ me'dya nighnataḥ śātravānraṇe

ततस्तांश्चोदयामास वायुवेगसमाञ्जवे ।
येन तत्त्रिपुरं राजन्दैत्यदानवरक्षितम्

tatastāṃścodayāmāsa vāyuvegasamāñjave |
yena tattripuraṃ rājandaityadānavarakṣitam

अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्वः सन्धाय तं शरम् ।
युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत्

athādhijyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvaḥ sandhāya taṃ śaram |
yuktvā pāśupatāstreṇa tripuraṃ samacintayat

तस्मिन्स्थिते तदा राजन्क्रुद्धे विधृतकार्मुके ।
पुराणि तानि कालेन जग्मुरेकत्वतां तदा

tasminsthite tadā rājankruddhe vidhṛtakārmuke |
purāṇi tāni kālena jagmurekatvatāṃ tadā

एकीभावं गते चैव त्रिपुरे समुपागते ।
बभूव तुमुलो हर्षो दैवतानां महात्मनाम्

ekībhāvaṃ gate caiva tripure samupāgate |
babhūva tumulo harṣo daivatānāṃ mahātmanām

ततो देवगणाः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो मुदान्विताः

tato devagaṇāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
jayeti vāco mumucuḥ saṃstuvanto mudānvitāḥ

ततोऽग्रतः प्रादुरभूत्त्रिपुरं जघ्नुषोऽसुरान् ।
अनिर्देश्योग्रवपुषो देवस्यासह्यतेजसः

tato'grataḥ prādurabhūttripuraṃ jaghnuṣo'surān |
anirdeśyogravapuṣo devasyāsahyatejasaḥ

स तद्विकृष्य भगवान्दिव्यं लोकेश्वरो धनुः ।
त्रैलोक्यसारं तमिषुं मुमोच त्रिपुरं प्रति
तत्सासुरगणं दग्ध्वा प्राक्षिपत्पश्चिमार्णवे

sa tadvikṛṣya bhagavāndivyaṃ lokeśvaro dhanuḥ |
trailokyasāraṃ tamiṣuṃ mumoca tripuraṃ prati
tatsāsuragaṇaṃ dagdhvā prākṣipatpaścimārṇave

एवं तत्त्रिपुरं दग्धं दानवाश्चाप्यशेषतः ।
महेश्वरेण क्रुद्धेन त्रैलोक्यस्य हितैषिणा

evaṃ tattripuraṃ dagdhaṃ dānavāścāpyaśeṣataḥ |
maheśvareṇa kruddhena trailokyasya hitaiṣiṇā

स चात्मक्रोधजो वह्निर्हाहेत्युक्त्वा निवारितः ।
मा कार्षीर्भस्मसाल्लोकानिति त्र्यक्षोऽब्रवीच्च तम्

sa cātmakrodhajo vahnirhāhetyuktvā nivāritaḥ |
mā kārṣīrbhasmasāllokāniti tryakṣo'bravīcca tam

ततः प्रकृतिमापन्ना देवा लोकास्तथर्षयः ।
तुष्टुवुर्वाग्भिरर्थ्याभिः स्थाणुमप्रतिमौजसम्

tataḥ prakṛtimāpannā devā lokāstatharṣayaḥ |
tuṣṭuvurvāgbhirarthyābhiḥ sthāṇumapratimaujasam

तेऽनुज्ञाता भगवता जग्मुः सर्वे यथागतम् ।
कृतकामाः प्रसन्नेन प्रजापतिमुखाः सुराः

te'nujñātā bhagavatā jagmuḥ sarve yathāgatam |
kṛtakāmāḥ prasannena prajāpatimukhāḥ surāḥ

यथैव भगवान्ब्रह्मा लोकधाता पितामहः ।
संयच्छ त्वं हयानस्य राधेयस्य महात्मनः

yathaiva bhagavānbrahmā lokadhātā pitāmahaḥ |
saṃyaccha tvaṃ hayānasya rādheyasya mahātmanaḥ

त्वं हि कृष्णाच्च कर्णाच्च फल्गुनाच्च विशेषतः ।
विशिष्टो राजशार्दूल नास्ति तत्र विचारणा

tvaṃ hi kṛṣṇācca karṇācca phalgunācca viśeṣataḥ |
viśiṣṭo rājaśārdūla nāsti tatra vicāraṇā

युद्धे ह्ययं रुद्रकल्पस्त्वं च ब्रह्मसमोऽनघ ।
तस्माच्छक्तौ युवां जेतुं मच्छत्रूंस्ताविवासुरान्

yuddhe hyayaṃ rudrakalpastvaṃ ca brahmasamo'nagha |
tasmācchaktau yuvāṃ jetuṃ macchatrūṃstāvivāsurān

यथा शल्याद्य कर्णोऽयं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ।
प्रमथ्य हन्यात्कौन्तेयं तथा शीघ्रं विधीयताम्
त्वयि कर्णश्च राज्यं च वयं चैव प्रतिष्ठिताः

yathā śalyādya karṇo'yaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim |
pramathya hanyātkaunteyaṃ tathā śīghraṃ vidhīyatām
tvayi karṇaśca rājyaṃ ca vayaṃ caiva pratiṣṭhitāḥ

इमं चाप्यपरं भूय इतिहासं निबोध मे ।
पितुर्मम सकाशे यं ब्राह्मणः प्राह धर्मवित्

imaṃ cāpyaparaṃ bhūya itihāsaṃ nibodha me |
piturmama sakāśe yaṃ brāhmaṇaḥ prāha dharmavit

श्रुत्वा चैतद्वचश्चित्रं हेतुकार्यार्थसंहितम् ।
कुरु शल्य विनिश्चित्य मा भूदत्र विचारणा

śrutvā caitadvacaścitraṃ hetukāryārthasaṃhitam |
kuru śalya viniścitya mā bhūdatra vicāraṇā

भार्गवाणां कुले जातो जमदग्निर्महातपाः ।
तस्य रामेति विख्यातः पुत्रस्तेजोगुणान्वितः

bhārgavāṇāṃ kule jāto jamadagnirmahātapāḥ |
tasya rāmeti vikhyātaḥ putrastejoguṇānvitaḥ

स तीव्रं तप आस्थाय प्रसादयितवान्भवम् ।
अस्त्रहेतोः प्रसन्नात्मा नियतः संयतेन्द्रियः

sa tīvraṃ tapa āsthāya prasādayitavānbhavam |
astrahetoḥ prasannātmā niyataḥ saṃyatendriyaḥ

तस्य तुष्टो महादेवो भक्त्या च प्रशमेन च ।
हृद्गतं चास्य विज्ञाय दर्शयामास शङ्करः

tasya tuṣṭo mahādevo bhaktyā ca praśamena ca |
hṛdgataṃ cāsya vijñāya darśayāmāsa śaṅkaraḥ

राम तुष्टोऽस्मि भद्रं ते विदितं मे तवेप्सितम् ।
कुरुष्व पूतमात्मानं सर्वमेतदवाप्स्यसि

rāma tuṣṭo'smi bhadraṃ te viditaṃ me tavepsitam |
kuruṣva pūtamātmānaṃ sarvametadavāpsyasi

दास्यामि ते तदास्त्राणि यदा पूतो भविष्यसि ।
अपात्रमसमर्थं च दहन्त्यस्त्राणि भार्गव

dāsyāmi te tadāstrāṇi yadā pūto bhaviṣyasi |
apātramasamarthaṃ ca dahantyastrāṇi bhārgava

इत्युक्तो जामदग्न्यस्तु देवदेवेन शूलिना ।
प्रत्युवाच महात्मानं शिरसावनतः प्रभुम्

ityukto jāmadagnyastu devadevena śūlinā |
pratyuvāca mahātmānaṃ śirasāvanataḥ prabhum

यदा जानासि देवेश पात्रं मामस्त्रधारणे ।
तदा शुश्रूषतेऽस्त्राणि भवान्मे दातुमर्हति

yadā jānāsi deveśa pātraṃ māmastradhāraṇe |
tadā śuśrūṣate'strāṇi bhavānme dātumarhati

ततः स तपसा चैव दमेन नियमेन च ।
पूजोपहारबलिभिर्होममन्त्रपुरस्कृतैः

tataḥ sa tapasā caiva damena niyamena ca |
pūjopahārabalibhirhomamantrapuraskṛtaiḥ

आराधयितवाञ्शर्वं बहून्वर्षगणांस्तदा ।
प्रसन्नश्च महादेवो भार्गवस्य महात्मनः

ārādhayitavāñśarvaṃ bahūnvarṣagaṇāṃstadā |
prasannaśca mahādevo bhārgavasya mahātmanaḥ

अब्रवीत्तस्य बहुशो गुणान्देव्याः समीपतः ।
भक्तिमानेष सततं मयि रामो दृढव्रतः

abravīttasya bahuśo guṇāndevyāḥ samīpataḥ |
bhaktimāneṣa satataṃ mayi rāmo dṛḍhavrataḥ

एवं तस्य गुणान्प्रीतो बहुशोऽकथयत्प्रभुः ।
देवतानां पितॄणां च समक्षमरिसूदनः

evaṃ tasya guṇānprīto bahuśo'kathayatprabhuḥ |
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca samakṣamarisūdanaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु दैत्या आसन्महाबलाः ।
तैस्तदा दर्पमोहान्धैरबाध्यन्त दिवौकसः

etasminneva kāle tu daityā āsanmahābalāḥ |
taistadā darpamohāndhairabādhyanta divaukasaḥ

ततः सम्भूय विबुधास्तान्हन्तुं कृतनिश्चयाः ।
चक्रुः शत्रुवधे यत्नं न शेकुर्जेतुमेव ते

tataḥ sambhūya vibudhāstānhantuṃ kṛtaniścayāḥ |
cakruḥ śatruvadhe yatnaṃ na śekurjetumeva te

अभिगम्य ततो देवा महेश्वरमथाब्रुवन् ।
प्रसादयन्तस्तं भक्त्या जहि शत्रुगणानिति

abhigamya tato devā maheśvaramathābruvan |
prasādayantastaṃ bhaktyā jahi śatrugaṇāniti

प्रतिज्ञाय ततो देवो देवतानां रिपुक्षयम् ।
रामं भार्गवमाहूय सोऽभ्यभाषत शङ्करः

pratijñāya tato devo devatānāṃ ripukṣayam |
rāmaṃ bhārgavamāhūya so'bhyabhāṣata śaṅkaraḥ

रिपून्भार्गव देवानां जहि सर्वान्समागतान् ।
लोकानां हितकामार्थं मत्प्रीत्यर्थं तथैव च

ripūnbhārgava devānāṃ jahi sarvānsamāgatān |
lokānāṃ hitakāmārthaṃ matprītyarthaṃ tathaiva ca

अकृतास्त्रस्य देवेश का शक्तिर्मे महेश्वर ।
निहन्तुं दानवान्सर्वान्कृतास्त्रान्युद्धदुर्मदान्

akṛtāstrasya deveśa kā śaktirme maheśvara |
nihantuṃ dānavānsarvānkṛtāstrānyuddhadurmadān

गच्छ त्वं मदनुध्यानान्निहनिष्यसि दानवान् ।
विजित्य च रिपून्सर्वान्गुणान्प्राप्स्यसि पुष्कलान्

gaccha tvaṃ madanudhyānānnihaniṣyasi dānavān |
vijitya ca ripūnsarvānguṇānprāpsyasi puṣkalān

एतच्छ्रुत्वा च वचनं प्रतिगृह्य च सर्वशः ।
रामः कृतस्वस्त्ययनः प्रययौ दानवान्प्रति

etacchrutvā ca vacanaṃ pratigṛhya ca sarvaśaḥ |
rāmaḥ kṛtasvastyayanaḥ prayayau dānavānprati

अवधीद्देवशत्रूंस्तान्मददर्पबलान्वितान् ।
वज्राशनिसमस्पर्शैः प्रहारैरेव भार्गवः

avadhīddevaśatrūṃstānmadadarpabalānvitān |
vajrāśanisamasparśaiḥ prahāraireva bhārgavaḥ

स दानवैः क्षततनुर्जामदग्न्यो द्विजोत्तमः ।
संस्पृष्टः स्थाणुना सद्यो निर्व्रणः समजायत

sa dānavaiḥ kṣatatanurjāmadagnyo dvijottamaḥ |
saṃspṛṣṭaḥ sthāṇunā sadyo nirvraṇaḥ samajāyata

प्रीतश्च भगवान्देवः कर्मणा तेन तस्य वै ।
वरान्प्रादाद्ब्रह्मविदे भार्गवाय महात्मने

prītaśca bhagavāndevaḥ karmaṇā tena tasya vai |
varānprādādbrahmavide bhārgavāya mahātmane

उक्तश्च देवदेवेन प्रीतियुक्तेन शूलिना ।
निपातात्तव शस्त्राणां शरीरे याभवद्रुजा

uktaśca devadevena prītiyuktena śūlinā |
nipātāttava śastrāṇāṃ śarīre yābhavadrujā

तया ते मानुषं कर्म व्यपोढं भृगुनन्दन ।
गृहाणास्त्राणि दिव्यानि मत्सकाशाद्यथेप्सितम्

tayā te mānuṣaṃ karma vyapoḍhaṃ bhṛgunandana |
gṛhāṇāstrāṇi divyāni matsakāśādyathepsitam

ततोऽस्त्राणि समस्तानि वरांश्च मनसेप्सितान् ।
लब्ध्वा बहुविधान्रामः प्रणम्य शिरसा शिवम्

tato'strāṇi samastāni varāṃśca manasepsitān |
labdhvā bahuvidhānrāmaḥ praṇamya śirasā śivam

अनुज्ञां प्राप्य देवेशाज्जगाम स महातपाः ।
एवमेतत्पुरावृत्तं तदा कथितवानृषिः

anujñāṃ prāpya deveśājjagāma sa mahātapāḥ |
evametatpurāvṛttaṃ tadā kathitavānṛṣiḥ

भार्गवोऽप्यददात्सर्वं धनुर्वेदं महात्मने ।
कर्णाय पुरुषव्याघ्र सुप्रीतेनान्तरात्मना

bhārgavo'pyadadātsarvaṃ dhanurvedaṃ mahātmane |
karṇāya puruṣavyāghra suprītenāntarātmanā

वृजिनं हि भवेत्किञ्चिद्यदि कर्णस्य पार्थिव ।
नास्मै ह्यस्त्राणि दिव्यानि प्रादास्यद्भृगुनन्दनः

vṛjinaṃ hi bhavetkiñcidyadi karṇasya pārthiva |
nāsmai hyastrāṇi divyāni prādāsyadbhṛgunandanaḥ

नापि सूतकुले जातं कर्णं मन्ये कथञ्चन ।
देवपुत्रमहं मन्ये क्षत्रियाणां कुलोद्भवम्

nāpi sūtakule jātaṃ karṇaṃ manye kathañcana |
devaputramahaṃ manye kṣatriyāṇāṃ kulodbhavam

सकुण्डलं सकवचं दीर्घबाहुं महारथम् ।
कथमादित्यसदृशं मृगी व्याघ्रं जनिष्यति

sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ dīrghabāhuṃ mahāratham |
kathamādityasadṛśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati

पश्य ह्यस्य भुजौ पीनौ नागराजकरोपमौ ।
वक्षः पश्य विशालं च सर्वशत्रुनिबर्हणम्

paśya hyasya bhujau pīnau nāgarājakaropamau |
vakṣaḥ paśya viśālaṃ ca sarvaśatrunibarhaṇam