अध्याय 24: दुर्योधन त्रिपुर की कथा आरम्भ करता है

भूय एव तु मद्रेश यत्त्वा वक्ष्यामि तच्छृणु ।
यथा पुरावृत्तमिदं युद्धे देवासुरे प्रभो

bhūya eva tu madreśa yattvā vakṣyāmi tacchṛṇu |
yathā purāvṛttamidaṃ yuddhe devāsure prabho

यदुक्तवान्पितुर्मह्यं मार्कण्डेयो महातपाः ।
ब्रुवतस्तदशेषेण मम राजर्षिसत्तम ।
निबोध मनसा चात्र न ते कार्या विचारणा

yaduktavānpiturmahyaṃ mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
bruvatastadaśeṣeṇa mama rājarṣisattama |
nibodha manasā cātra na te kāryā vicāraṇā

समुत्पन्नो हि राजानः प्रमोह इति निश्चयम् ।
कृत्वा चैव व्यवस्यन्ति सर्वे धर्मार्थनिश्चयान्

samutpanno hi rājānaḥ pramoha iti niścayam |
kṛtvā caiva vyavasyanti sarve dharmārthaniścayān

देवानामसुराणां च महानासीत्समुच्छ्रयः ।
सैंहिकेयास्तदोद्वृत्ता विबुधानवसूदयन् ।
ते निरस्तः कृता देवैर्दानवा बलगर्विताः

devānāmasurāṇāṃ ca mahānāsītsamucchrayaḥ |
saiṃhikeyāstadodvṛttā vibudhānavasūdayan |
te nirastaḥ kṛtā devairdānavā balagarvitāḥ

तत्रासीत्प्रथमो राजन्सङ्ग्रामस्तारकामयः ।
निर्जिताश्च ततो दैत्या दैवतैरिति नः श्रुतिः

tatrāsītprathamo rājansaṅgrāmastārakāmayaḥ |
nirjitāśca tato daityā daivatairiti naḥ śrutiḥ

भग्नदर्पा निरुत्साहाः पातालं विविशुस्तदा

bhagnadarpā nirutsāhāḥ pātālaṃ viviśustadā

निर्जितेषु च दैत्येषु तारकस्य सुतास्त्रयः ।
ताराक्षः कमलाक्षश्च विद्युन्माली च पार्थिव

nirjiteṣu ca daityeṣu tārakasya sutāstrayaḥ |
tārākṣaḥ kamalākṣaśca vidyunmālī ca pārthiva

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः ।
तपसा कर्णयामासुर्देहांस्ताञ्शत्रुकर्शनाः

tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sthitāḥ |
tapasā karṇayāmāsurdehāṃstāñśatrukarśanāḥ

दमेन तपसा चैव नियमेन समाधिना ।
तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरम्

damena tapasā caiva niyamena samādhinā |
teṣāṃ pitāmahaḥ prīto varadaḥ pradadau varam

अवध्यत्वं च ते सर्वे सर्वभूतेषु सर्वदा ।
सहिता वरयामासः सर्वलोकपितामहम्

avadhyatvaṃ ca te sarve sarvabhūteṣu sarvadā |
sahitā varayāmāsaḥ sarvalokapitāmaham

तानब्रवीत्तदा देवः सर्वलोकगुरुः प्रभुः ।
नास्ति सर्वामरत्वं वै निवर्तध्वमितोऽसुराः ।
अन्यं वरं वृणीध्वं वै रोचते यादृशो हि वः

tānabravīttadā devaḥ sarvalokaguruḥ prabhuḥ |
nāsti sarvāmaratvaṃ vai nivartadhvamito'surāḥ |
anyaṃ varaṃ vṛṇīdhvaṃ vai rocate yādṛśo hi vaḥ

ततस्ते सहिता राजन्सम्प्रधार्यासकृद्बहुः ।
सर्वलोकेश्वरं वाक्यं प्रणम्यैनमथाऽब्रुवन्

tataste sahitā rājansampradhāryāsakṛdbahuḥ |
sarvalokeśvaraṃ vākyaṃ praṇamyainamathā'bruvan

वस्तुमिच्छाम नगरं कर्तुं कामगमं शुभम् ।
सर्वकामसमृद्वार्थमवध्यं देवदानवैः

vastumicchāma nagaraṃ kartuṃ kāmagamaṃ śubham |
sarvakāmasamṛdvārthamavadhyaṃ devadānavaiḥ

यक्षरक्षोरगगणैर्नानाजातिभिरेव च ।
न कृत्याभिर्न शस्त्रैश्च न शापैर्ब्रह्मवादिनाम् ।
वध्येत त्रिपुरं देव प्रयच्छेः प्रपितामह

yakṣarakṣoragagaṇairnānājātibhireva ca |
na kṛtyābhirna śastraiśca na śāpairbrahmavādinām |
vadhyeta tripuraṃ deva prayaccheḥ prapitāmaha

वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् ।
विचरिष्याम लोकेऽस्मिंस्त्वत्प्रसादपुरस्कृताः

vayaṃ purāṇi trīṇyeva samāsthāya mahīmimām |
vicariṣyāma loke'smiṃstvatprasādapuraskṛtāḥ

ततो वर्षसहस्रेषु समेष्यामः परस्परम् ।
एकीभावं गभिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ

tato varṣasahasreṣu sameṣyāmaḥ parasparam |
ekībhāvaṃ gabhiṣyanti purāṇyetāni cānagha

समागतानि चैतानि यो हन्याद्भगवांस्तदा ।
एकेषुणा देववरः स नो मृत्युर्भविष्यति

samāgatāni caitāni yo hanyādbhagavāṃstadā |
ekeṣuṇā devavaraḥ sa no mṛtyurbhaviṣyati

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवानां पितामहः ।
एवमस्त्विति तान्देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशद्दिवम्

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā dānavānāṃ pitāmahaḥ |
evamastviti tāndevaḥ pratyuktvā prāviśaddivam

ते तु लब्धवराः प्रीताः सम्प्रधार्य परस्परम् ।
पुरत्रयविसृष्ट्यर्थं मयं वव्रुर्महारथाः ।
विश्वकार्माणमजरं दैत्यदानवपूजितम्

te tu labdhavarāḥ prītāḥ sampradhārya parasparam |
puratrayavisṛṣṭyarthaṃ mayaṃ vavrurmahārathāḥ |
viśvakārmāṇamajaraṃ daityadānavapūjitam

ततो मयः स्वतपसा चक्रे धीमान्पुराणि च ।
त्रीणि काञ्चनमेकं वै रौप्यं कार्ष्णायसं तथा

tato mayaḥ svatapasā cakre dhīmānpurāṇi ca |
trīṇi kāñcanamekaṃ vai raupyaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā

काञ्चनं दिवि तत्रासीदन्तरिक्षे च राजतम् ।
आयसं चाभवद्भौमं तदा तेषां परन्तप

kāñcanaṃ divi tatrāsīdantarikṣe ca rājatam |
āyasaṃ cābhavadbhaumaṃ tadā teṣāṃ parantapa

एकैकं योजनशतं विस्तृतं तावदायतम् ।
दृढं चाट्टालकयुतं बृहत्प्राकारतोरणम्

ekaikaṃ yojanaśataṃ vistṛtaṃ tāvadāyatam |
dṛḍhaṃ cāṭṭālakayutaṃ bṛhatprākāratoraṇam

गृहप्रवरसम्बाधमसम्बाधमहापथम् ।
प्रासादैर्विविधैश्चापि द्वारैश्चैवोपशोभितम्

gṛhapravarasambādhamasambādhamahāpatham |
prāsādairvividhaiścāpi dvāraiścaivopaśobhitam

त्रिपुरं तेषु चाप्यासन्राजानो वै पृथक्पृथक् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरा दैतेया राजसत्तम

tripuraṃ teṣu cāpyāsanrājāno vai pṛthakpṛthak |
divyamālyāmbaradharā daiteyā rājasattama

काञ्चनं तारकाक्षस्य दिव्यमासीन्महात्मनः ।
राजतं कमलाक्षस्य विद्युन्मालिन आयसम्

kāñcanaṃ tārakākṣasya divyamāsīnmahātmanaḥ |
rājataṃ kamalākṣasya vidyunmālina āyasam

त्रयस्ते दैत्यराजानस्त्रीँल्लोकानाशु तेजसा ।
आक्रम्य तस्थुरूचुश्च कश्च नाम प्रजापतिः

trayaste daityarājānastrīm̐llokānāśu tejasā |
ākramya tasthurūcuśca kaśca nāma prajāpatiḥ

तेषां दानवमुख्यानां प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
कोट्याश्चाप्रतिवीराणां समाजग्मुस्ततस्ततः

teṣāṃ dānavamukhyānāṃ prayutānyarbudāni ca |
koṭyāścāprativīrāṇāṃ samājagmustatastataḥ

मांसाशिनः सुदृप्ताश्च सुरैर्विनिकृताः पुरा ।
महदैश्वर्यमिच्छन्तस्त्रिपुरं दुर्गमाश्रिताः

māṃsāśinaḥ sudṛptāśca surairvinikṛtāḥ purā |
mahadaiśvaryamicchantastripuraṃ durgamāśritāḥ

सर्वेषां च पुनश्चैषां सर्वयोगवहो मयः ।
तमाश्रित्य हि ते सर्वेऽवर्तयन्नकुतोभयाः

sarveṣāṃ ca punaścaiṣāṃ sarvayogavaho mayaḥ |
tamāśritya hi te sarve'vartayannakutobhayāḥ

यो हि यं मनसा कामं दध्यौ त्रिपुरसंश्रयः ।
तस्मै तस्मै मयस्तं तं विदधे मायया तदा

yo hi yaṃ manasā kāmaṃ dadhyau tripurasaṃśrayaḥ |
tasmai tasmai mayastaṃ taṃ vidadhe māyayā tadā

तारकाक्षसुतश्चासीद्वरिर्नाम महाबलः ।
तपस्तेपे परमकं येनातुष्यत्पितामहः

tārakākṣasutaścāsīdvarirnāma mahābalaḥ |
tapastepe paramakaṃ yenātuṣyatpitāmahaḥ

सन्तुष्टमवृणोद्देवं वापी भवतुः नः पुरे ।
शस्त्रैर्विनिहता यत्र क्षिप्ताः स्युर्बलवत्तराः

santuṣṭamavṛṇoddevaṃ vāpī bhavatuḥ naḥ pure |
śastrairvinihatā yatra kṣiptāḥ syurbalavattarāḥ

स तु लब्ध्वा वरं वीरस्तारकाक्षसुतो हरिः ।
ससृजे तत्र वापीं तां मृतसञ्जीविनीं प्रभो

sa tu labdhvā varaṃ vīrastārakākṣasuto hariḥ |
sasṛje tatra vāpīṃ tāṃ mṛtasañjīvinīṃ prabho

येन रूपेण यो दैत्यो येन वेषेण चाप्यथ ।
क्षिप्यते निहतो वाप्यां तादृशेनैव जायते ।
सम्पूर्णबलवीर्यस्तु राजञ्छौर्यसमन्वितः

yena rūpeṇa yo daityo yena veṣeṇa cāpyatha |
kṣipyate nihato vāpyāṃ tādṛśenaiva jāyate |
sampūrṇabalavīryastu rājañchauryasamanvitaḥ

एवं वीर्येण संयुक्तां कृतां तेन महात्मना ।
तां प्राप्य त्रैपुरा वापीं लोकान्सर्वान्बबाधिरे

evaṃ vīryeṇa saṃyuktāṃ kṛtāṃ tena mahātmanā |
tāṃ prāpya traipurā vāpīṃ lokānsarvānbabādhire

महता तपसा सिद्धाः सुराणां भयवर्धनाः ।
एकस्मिन्निहते दैत्ये सृजन्ति स्म दशासुरान् ।
न तेषां विद्यते युद्वे क्षयो राजन्कथञ्चन

mahatā tapasā siddhāḥ surāṇāṃ bhayavardhanāḥ |
ekasminnihate daitye sṛjanti sma daśāsurān |
na teṣāṃ vidyate yudve kṣayo rājankathañcana

ततस्ते लोभमोहाभ्यामभिभूता विचेतसः ।
निर्भीकाः सहिताः सर्वे स्थापिताः समलोलुपाः

tataste lobhamohābhyāmabhibhūtā vicetasaḥ |
nirbhīkāḥ sahitāḥ sarve sthāpitāḥ samalolupāḥ

विद्राव्य सगणान्देवांस्तत्रतत्र तदातदा ।
विचेरुः स्वेन कामेन वरदानेन दर्पिताः

vidrāvya sagaṇāndevāṃstatratatra tadātadā |
viceruḥ svena kāmena varadānena darpitāḥ

देवोद्यानानि सर्वाणि स्थानानि च दिवौकसाम् ।
ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्रम्याञ्चनपदांस्तथा ।
उत्सादयन्त मर्यादां दानवा दुष्टचारिणः

devodyānāni sarvāṇi sthānāni ca divaukasām |
ṛṣīṇāmāśramānpuṇyānramyāñcanapadāṃstathā |
utsādayanta maryādāṃ dānavā duṣṭacāriṇaḥ

निःस्थानाश्च कृता देवा ऋषयः पितृभिः सह ।
दैत्यैस्त्रिभिस्त्रयो लोका ह्याक्रान्तास्तैः सुरेतरैः

niḥsthānāśca kṛtā devā ṛṣayaḥ pitṛbhiḥ saha |
daityaistribhistrayo lokā hyākrāntāstaiḥ suretaraiḥ

पीड्यमानेषु लोकेषु ततः शक्रो मरुद्वृतः ।
पुराण्यायोधयाञ्चक्रे वज्रहस्तः समन्ततः

pīḍyamāneṣu lokeṣu tataḥ śakro marudvṛtaḥ |
purāṇyāyodhayāñcakre vajrahastaḥ samantataḥ

नाशकत्तान्यभेद्यानि यदा भेत्तुं पुरन्दरः ।
पुराणि वरदत्तानि धात्रा तेन नराधिप

nāśakattānyabhedyāni yadā bhettuṃ purandaraḥ |
purāṇi varadattāni dhātrā tena narādhipa

तदा भीतः सुरपतिर्मुक्त्वा तानि पुराण्यथ ।
तैरेव विबुधैः सार्धं पितामहमरिन्दम ।
जगामाथ तदाख्यातुं विप्रकारं सुरेतरैः

tadā bhītaḥ surapatirmuktvā tāni purāṇyatha |
taireva vibudhaiḥ sārdhaṃ pitāmahamarindama |
jagāmātha tadākhyātuṃ viprakāraṃ suretaraiḥ

ते तत्त्वं सर्वमाख्याय शिरोभिः सम्प्रणम्य च ।
तद्वधोपायमाचक्ष्व भगवन्निति चाब्रुवन्

te tattvaṃ sarvamākhyāya śirobhiḥ sampraṇamya ca |
tadvadhopāyamācakṣva bhagavanniti cābruvan

श्रुत्वा तद्भगवान्देवो देवानिदमुवाच ह ।
श्रूयतां त्रिदशाः सर्वे यथेदं वाक्यगौरवम्

śrutvā tadbhagavāndevo devānidamuvāca ha |
śrūyatāṃ tridaśāḥ sarve yathedaṃ vākyagauravam

दुरात्मानोऽसुरा नित्यं ते चापि विबुधा मम ।
न शक्नुवन्ति ते (ये) सर्वे युष्मान्वै पीडयन्ति ते

durātmāno'surā nityaṃ te cāpi vibudhā mama |
na śaknuvanti te (ye) sarve yuṣmānvai pīḍayanti te

अहं समस्तु सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः ।
अविनीता निहन्तव्या इत्येवं प्रब्रवीमि वः

ahaṃ samastu sarveṣāṃ bhūtānāṃ nātra saṃśayaḥ |
avinītā nihantavyā ityevaṃ prabravīmi vaḥ

एकेषुणा (हि) विभेद्यानि तानि दुर्गाणि नान्यथा ।
शक्तस्तु तानि बाणेन भेत्तुं कामं त्रिलोचनः

ekeṣuṇā (hi) vibhedyāni tāni durgāṇi nānyathā |
śaktastu tāni bāṇena bhettuṃ kāmaṃ trilocanaḥ

ते यूयं स्थाणुमीशानं जिष्मुमक्लिष्टकारिणम् ।
योद्वारं वृणुत क्षिप्रं स तान्हन्ता सुरेतरान्

te yūyaṃ sthāṇumīśānaṃ jiṣmumakliṣṭakāriṇam |
yodvāraṃ vṛṇuta kṣipraṃ sa tānhantā suretarān

ते देवास्तेन वाक्येन चोदिताः प्रणताः स्थिताः ।
दिव्यं वर्षसहस्रं वै तपस्तप्त्वा सुरर्षभाः ।
शुभात्मानो महात्मानो जग्मुर्वै वृषभध्वजम्

te devāstena vākyena coditāḥ praṇatāḥ sthitāḥ |
divyaṃ varṣasahasraṃ vai tapastaptvā surarṣabhāḥ |
śubhātmāno mahātmāno jagmurvai vṛṣabhadhvajam

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा शरण्यं शरणागताः ।
तपः परममाजग्मुर्गृणन्तो ब्रह्म शाश्वतम्

brahmāṇamagrataḥ kṛtvā śaraṇyaṃ śaraṇāgatāḥ |
tapaḥ paramamājagmurgṛṇanto brahma śāśvatam

अनङ्गमथनं सर्वे भवं सर्वात्मना गताः ।
देवदेवं परं स्थाणुं वरदं त्र्यम्बकं शिवम्

anaṅgamathanaṃ sarve bhavaṃ sarvātmanā gatāḥ |
devadevaṃ paraṃ sthāṇuṃ varadaṃ tryambakaṃ śivam

शर्वमीड्यमजं रुद्रं शशाङ्काङ्कितमूर्धजम् ।
तुष्टुवुर्वाग्भिरुग्राभिर्भयेष्वभयमच्युतम् ।
सर्वात्मानं महात्मानं येनाप्तं विश्वमात्मना

śarvamīḍyamajaṃ rudraṃ śaśāṅkāṅkitamūrdhajam |
tuṣṭuvurvāgbhirugrābhirbhayeṣvabhayamacyutam |
sarvātmānaṃ mahātmānaṃ yenāptaṃ viśvamātmanā

तपोविशेषैर्विविधैर्योगं यो वेद चात्मनः ।
यः साङ्ख्यमात्मना वेत्ति यस्य चात्मा वेशे सदा

tapoviśeṣairvividhairyogaṃ yo veda cātmanaḥ |
yaḥ sāṅkhyamātmanā vetti yasya cātmā veśe sadā

तं ते ददृशुरीशानं तेजोराशिमुमापतिम् ।
परेण यत्नेन भवं त्रिदशाः शर्वमीश्वरम् ।
अनन्यसदृशं लोके प्रतपन्तमकल्मषम्

taṃ te dadṛśurīśānaṃ tejorāśimumāpatim |
pareṇa yatnena bhavaṃ tridaśāḥ śarvamīśvaram |
ananyasadṛśaṃ loke pratapantamakalmaṣam

एकश्च भगवांस्तत्र नानारूपमकल्पयत् ।
आत्मनः प्रतिरूपाणि रूपाण्यथ महात्मनि ।
परस्परस्य चापश्यन्सर्वे परमविस्मिताः

ekaśca bhagavāṃstatra nānārūpamakalpayat |
ātmanaḥ pratirūpāṇi rūpāṇyatha mahātmani |
parasparasya cāpaśyansarve paramavismitāḥ

सर्वभूतमयं दृष्ट्वा तमजं जगतः परिम् ।
देवा ब्रह्मर्षयश्चैव शिरोभिर्धरणीं गताः

sarvabhūtamayaṃ dṛṣṭvā tamajaṃ jagataḥ parim |
devā brahmarṣayaścaiva śirobhirdharaṇīṃ gatāḥ

तान्स्वस्तिवाच्य चाभ्यर्च्य समुत्थाप्य च शङ्करः ।
ब्रूतब्रूतेति भगवान्स्मयमानोऽभ्यभाषत

tānsvastivācya cābhyarcya samutthāpya ca śaṅkaraḥ |
brūtabrūteti bhagavānsmayamāno'bhyabhāṣata

त्र्यम्बकेणाभ्यनुज्ञातास्ततस्ते स्वस्थचेतसः ।
नमो नमो नमस्तेऽस्तु प्रभो इत्यब्रुवन्भवम्

tryambakeṇābhyanujñātāstataste svasthacetasaḥ |
namo namo namaste'stu prabho ityabruvanbhavam

नमो देवाधिदेवाय प्रियाधाघ्नेऽतिमन्यवे ।
प्रजापतिमखघ्नाय प्रजापतिभिरीड्यते

namo devādhidevāya priyādhāghne'timanyave |
prajāpatimakhaghnāya prajāpatibhirīḍyate

नमः स्तुताय स्तुत्याय स्तूयमानाय शम्भवे ।
विलोहिताय रुद्राय नीलग्रीवाय शूलिने

namaḥ stutāya stutyāya stūyamānāya śambhave |
vilohitāya rudrāya nīlagrīvāya śūline

अमोघाय मृगाक्षाय प्रवरायुधयोधिने ।
अर्हाय चैव शुद्वाय क्षयाय क्रथनाय च

amoghāya mṛgākṣāya pravarāyudhayodhine |
arhāya caiva śudvāya kṣayāya krathanāya ca

दुर्वारणाय शुक्राय ब्रह्मणे ब्रह्मचारिणे ।
ईशानायाप्रमेयाय निहन्त्रे चर्मवाससे

durvāraṇāya śukrāya brahmaṇe brahmacāriṇe |
īśānāyāprameyāya nihantre carmavāsase

तपोरताय पिङ्गाय व्रतिने कृत्तिवाससे ।
कुमारपित्रे त्र्यक्षाय प्रवरायुधधारिणे

taporatāya piṅgāya vratine kṛttivāsase |
kumārapitre tryakṣāya pravarāyudhadhāriṇe

प्रपन्नार्तिविनाशाय ब्रह्मद्विट्‌सङ्घघातिने ।
वनस्पतीनां पतये वनानां पतये नमः

prapannārtivināśāya brahmadviṭ‌saṅghaghātine |
vanaspatīnāṃ pataye vanānāṃ pataye namaḥ

गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः ।
नमोस्तु ते ससैन्याय त्र्यम्बकायामितौजसे ।
मनोवाक्कर्मभिर्देव त्वां प्रपन्नान्भजस्व नः

gavāṃ ca pataye nityaṃ yajñānāṃ pataye namaḥ |
namostu te sasainyāya tryambakāyāmitaujase |
manovākkarmabhirdeva tvāṃ prapannānbhajasva naḥ

ततः प्रसन्नो भगवान्स्वागतेनाभिनन्द्य च ।
प्रोवाच व्येतु वस्त्रासो ब्रूत किं करवाणि वः

tataḥ prasanno bhagavānsvāgatenābhinandya ca |
provāca vyetu vastrāso brūta kiṃ karavāṇi vaḥ

देवाः शर्वस्य वचनं श्रुत्वा हर्षमुपागताः

devāḥ śarvasya vacanaṃ śrutvā harṣamupāgatāḥ