अध्याय 18: अर्जुन त्रिगर्त संशप्तकों को परास्त करते हैं

श्वेताश्वोऽपि महाराज व्यधमत्तावकं बलम् ।
यथा वायुः समासाद्य तूलराशिं समन्ततः

śvetāśvo'pi mahārāja vyadhamattāvakaṃ balam |
yathā vāyuḥ samāsādya tūlarāśiṃ samantataḥ

प्रत्युद्ययुस्त्रिगर्तास्तं शिबयः कौरवैः सह ।
वसातयोऽथ साल्वाश्च गोपालाश्च यशस्विनः

pratyudyayustrigartāstaṃ śibayaḥ kauravaiḥ saha |
vasātayo'tha sālvāśca gopālāśca yaśasvinaḥ

सत्यदेवः सत्यकीर्तिर्मित्रदेवः श्रुतञ्जयः ।
सौश्रुतिश्चन्द्रदेवश्च मित्रवर्मा च भारत

satyadevaḥ satyakīrtirmitradevaḥ śrutañjayaḥ |
sauśrutiścandradevaśca mitravarmā ca bhārata

त्रिगर्तराजः समरे भ्रातृभिः परिवारितः ।
पुत्रैश्चैव महेष्वासैर्नानाशस्त्रविशारदैः

trigartarājaḥ samare bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
putraiścaiva maheṣvāsairnānāśastraviśāradaiḥ

व्यसृजन्त शस्त्रातान्किरन्तोऽर्जुनमाहवे ।
अभ्यवर्तन्त सहसा वार्योघा इव सागरम्

vyasṛjanta śastrātānkiranto'rjunamāhave |
abhyavartanta sahasā vāryoghā iva sāgaram

ते त्वर्जुनं समासाद्य योधाः शतसहस्रशः ।
अगच्छन्विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः

te tvarjunaṃ samāsādya yodhāḥ śatasahasraśaḥ |
agacchanvilayaṃ sarve tārkṣyaṃ dṛṣṭveva pannagāḥ

ते हन्यमानाः समरे न जहुः पाण्डवं रणे ।
हन्यमाना महाराज शलभा इव पावकम्

te hanyamānāḥ samare na jahuḥ pāṇḍavaṃ raṇe |
hanyamānā mahārāja śalabhā iva pāvakam

सत्यदेवस्त्रिभिर्बाणैर्विव्याध युधि पाण्डवम् ।
मित्रदेवस्त्रिषष्ट्या तु चन्द्रदेवस्तु सप्तभिः

satyadevastribhirbāṇairvivyādha yudhi pāṇḍavam |
mitradevastriṣaṣṭyā tu candradevastu saptabhiḥ

मित्रवर्मा त्रिसप्तत्या सौश्रुतिश्चापि सप्तभिः ।
श्रुतंजयस्तु विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः

mitravarmā trisaptatyā sauśrutiścāpi saptabhiḥ |
śrutaṃjayastu viṃśatyā suśarmā navabhiḥ śaraiḥ

स विद्वो बहुभिः सङ्ख्ये प्रतिविव्याध तान्नृपान् ।
सौश्रुतिं सप्तभिर्विद्व्वा चन्द्रदेवं त्रिभिः शरैः

sa vidvo bahubhiḥ saṅkhye prativivyādha tānnṛpān |
sauśrutiṃ saptabhirvidvvā candradevaṃ tribhiḥ śaraiḥ

श्रुतंजयं च विंशत्या चन्द्रदेवं तथाऽष्टभिः ।
मित्रदेवं शतेनैव सत्यदेवं त्रिभिः शरैः

śrutaṃjayaṃ ca viṃśatyā candradevaṃ tathā'ṣṭabhiḥ |
mitradevaṃ śatenaiva satyadevaṃ tribhiḥ śaraiḥ

नवभिर्मित्रवर्माणं सुशर्माणं तथाऽष्टभिः ।
श्रुतञ्जयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैः

navabhirmitravarmāṇaṃ suśarmāṇaṃ tathā'ṣṭabhiḥ |
śrutañjayaṃ ca rājānaṃ hatvā tatra śilāśitaiḥ

सौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत् ।
त्वरितश्चन्द्रदेवं च शरैर्निन्ये यमक्षयम्

sauśruteḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyādapāharat |
tvaritaścandradevaṃ ca śarairninye yamakṣayam

तथेतरान्महाराज यतमानान्महारथान् ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरेकैकं प्रत्यवारयत्

tathetarānmahārāja yatamānānmahārathān |
pañcabhiḥ pañcabhirbāṇairekaikaṃ pratyavārayat

सत्यदेवस्तु सङ्क्रुद्वस्तोमरं व्यसृजन्महत् ।
समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च

satyadevastu saṅkrudvastomaraṃ vyasṛjanmahat |
samuddiśya raṇe kṛṣṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनः ।
अयस्मयः स्वर्णदण्डो जगाम धरणीं तदा

sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahātmanaḥ |
ayasmayaḥ svarṇadaṇḍo jagāma dharaṇīṃ tadā

माधवस्य तु विद्धस्य तोमरेण महारणे ।
प्रतोदः प्रापतद्वस्ताद्रश्मयश्च विशाम्पते

mādhavasya tu viddhasya tomareṇa mahāraṇe |
pratodaḥ prāpatadvastādraśmayaśca viśāmpate

वासुदेवं विभिन्नाङ्गं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं कृष्णं चेदमुवाच ह

vāsudevaṃ vibhinnāṅgaṃ dṛṣṭvā pārtho dhanañjayaḥ |
krodhamāhārayattīvraṃ kṛṣṇaṃ cedamuvāca ha

प्रापयाश्वान्महाबाहो सत्यदेवं प्रति प्रभो ।
यावदेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्

prāpayāśvānmahābāho satyadevaṃ prati prabho |
yāvadenaṃ śaraistīkṣṇairnayāmi yamasādanam

प्रतोदं गृह्य सोऽन्यत्तु रश्मीन्सङ्गृह्य च द्रुतम् ।
वाहयामास तानश्वान्सत्यदेवरथं प्रति

pratodaṃ gṛhya so'nyattu raśmīnsaṅgṛhya ca drutam |
vāhayāmāsa tānaśvānsatyadevarathaṃ prati

विष्वक्सेनं सुनिर्विद्वं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः ।
सत्यदेवं शरैस्तीक्ष्णैर्वारयित्वा महारथः

viṣvaksenaṃ sunirvidvaṃ dṛṣṭvā pārtho dhanañjayaḥ |
satyadevaṃ śaraistīkṣṇairvārayitvā mahārathaḥ

ततः सुनिशितैर्भल्लै राज्ञस्तस्य महच्छिरः ।
कुम्डलोपचितं कायाच्चकर्त पृतनान्तरे

tataḥ suniśitairbhallai rājñastasya mahacchiraḥ |
kumḍalopacitaṃ kāyāccakarta pṛtanāntare

तन्निकृत्य शितैर्बाणैर्भित्रवर्माणमाक्षिपत् ।
वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष

tannikṛtya śitairbāṇairbhitravarmāṇamākṣipat |
vatsadantena tīkṣṇena sārathiṃ cāsya māriṣa

ततः शरशतैर्भूयः संशप्तकगणान्बली ।
पातयामास सङ्क्रुद्वः शतशोऽथ सहस्रशः

tataḥ śaraśatairbhūyaḥ saṃśaptakagaṇānbalī |
pātayāmāsa saṅkrudvaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

ततो रजतपुङ्खेन राजञ्शीर्षं महात्मनः ।
मित्रदेवस्य चिच्छेद क्षुरप्रेण महारथः ।
सुशर्माणं सुसङ्क्रुद्धो जत्रुदेशे समाहनत्

tato rajatapuṅkhena rājañśīrṣaṃ mahātmanaḥ |
mitradevasya ciccheda kṣurapreṇa mahārathaḥ |
suśarmāṇaṃ susaṅkruddho jatrudeśe samāhanat

ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनञ्जयम् ।
शस्त्रौघैर्ममृदुः क्रुद्वा नादयन्तो दिशो दश

tataḥ saṃśaptakāḥ sarve parivārya dhanañjayam |
śastraughairmamṛduḥ krudvā nādayanto diśo daśa

अभ्यर्दितस्तु तज्जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे महारथः

abhyarditastu tajjiṣṇuḥ śakratulyaparākramaḥ |
aindramastramameyātmā prāduścakre mahārathaḥ

ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्विशाम्पते ।
कार्मुकात्पाण्डुपुत्रस्य पार्थस्यामिततेजसः

tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsanviśāmpate |
kārmukātpāṇḍuputrasya pārthasyāmitatejasaḥ

ततस्तु च्छिद्यमानानां ध्वजानां धनुषां तथा ।
रथानां सपताकानां तूणीराणां युगैः सह

tatastu cchidyamānānāṃ dhvajānāṃ dhanuṣāṃ tathā |
rathānāṃ sapatākānāṃ tūṇīrāṇāṃ yugaiḥ saha

अक्षाणामथ चक्राणां योक्त्राणां रश्मिभिः सह ।
कूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे

akṣāṇāmatha cakrāṇāṃ yoktrāṇāṃ raśmibhiḥ saha |
kūbarāṇāṃ varūthānāṃ pṛṣatkānāṃ ca saṃyuge

अश्वानां पततां चापि प्रासानामृष्टिभिः सह ।
गदानां परिघानां च शक्तितोमरपट्टसैः

aśvānāṃ patatāṃ cāpi prāsānāmṛṣṭibhiḥ saha |
gadānāṃ parighānāṃ ca śaktitomarapaṭṭasaiḥ

शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानां चोरुभिः सह ।
कण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष

śataghnīnāṃ sacakrāṇāṃ bhujānāṃ corubhiḥ saha |
kaṇṭhasūtrāṅgadānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca māriṣa

हाराणामथ निष्काणां तनुत्राणां च भारत ।
छत्राणां व्यजनानां च शिरसां कुमुटैः सह ।
राशयश्चात्र दृश्यन्ते पतितानां महीतले

hārāṇāmatha niṣkāṇāṃ tanutrāṇāṃ ca bhārata |
chatrāṇāṃ vyajanānāṃ ca śirasāṃ kumuṭaiḥ saha |
rāśayaścātra dṛśyante patitānāṃ mahītale

सकुण्डलानि स्वक्षीमि पूर्णचन्द्रनिभानि च ।
शिरांस्युर्व्यामदृश्यन्त ताराजालमिवाम्बरे

sakuṇḍalāni svakṣīmi pūrṇacandranibhāni ca |
śirāṃsyurvyāmadṛśyanta tārājālamivāmbare

सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनोक्षितानि च ।
शरीराणि व्यदृश्यन्त निहतानां महीतले

susragvīṇi suvāsāṃsi candanenokṣitāni ca |
śarīrāṇi vyadṛśyanta nihatānāṃ mahītale

रुद्रस्याक्रीडसदृशं घोरमायोधनं तदा

rudrasyākrīḍasadṛśaṃ ghoramāyodhanaṃ tadā

निहतै राजपुत्रैश्च क्षत्रियैश्च महाबलैः ।
अर्जुनेन महाराज तत्रतत्र महारणे

nihatai rājaputraiśca kṣatriyaiśca mahābalaiḥ |
arjunena mahārāja tatratatra mahāraṇe

हस्तिभिः पतितैश्चैव तुरङ्गैश्चाभवन्मही ।
अगम्यरूपा समरे विशीर्णैरिव पर्वतैः

hastibhiḥ patitaiścaiva turaṅgaiścābhavanmahī |
agamyarūpā samare viśīrṇairiva parvataiḥ

नासीद्रथपथस्तस्य पाण्डवस्य महात्मनः ।
निघ्नतः शात्रवान्भल्लैर्हस्त्यश्वं चास्यतो महत्

nāsīdrathapathastasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
nighnataḥ śātravānbhallairhastyaśvaṃ cāsyato mahat

स्वानुगा इव सीदन्ति रथचक्राणि मारिष ।
चरतस्तस्य सङ्ग्रामे तस्मिंल्लोहितकर्दमे

svānugā iva sīdanti rathacakrāṇi māriṣa |
caratastasya saṅgrāme tasmiṃllohitakardame

सीदमानानि चक्राणि समुहूस्तुरगा भृशम् ।
श्रमेण महता युक्ता मनोमारुतरंहसः

sīdamānāni cakrāṇi samuhūsturagā bhṛśam |
śrameṇa mahatā yuktā manomārutaraṃhasaḥ

वध्यमानं तु तत्सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विना ।
प्रायशो विमुखं सर्वं नावतिष्ठत भारत

vadhyamānaṃ tu tatsainyaṃ pāṇḍuputreṇa dhanvinā |
prāyaśo vimukhaṃ sarvaṃ nāvatiṣṭhata bhārata

ताञ्जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तकगणान्बहून् ।
विरराज तदा पार्थो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

tāñjitvā samare jiṣṇuḥ saṃśaptakagaṇānbahūn |
virarāja tadā pārtho vidhūmo'gniriva jvalan