अध्याय 17: कृप और कृतवर्मा धृष्टद्युम्न और शिखण्डी को हराते हैं

धृष्टद्युम्नं कृपो राजन्वारयामास संयुगे ।
यथा दृष्ट्वा वने सिंहं शरभो वारयेद्युधि

dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpo rājanvārayāmāsa saṃyuge |
yathā dṛṣṭvā vane siṃhaṃ śarabho vārayedyudhi

निरुद्वः पार्षतस्तेन गौतमेन बलीयसा ।
पदात्पदं विचलितुं नाशकत्तत्र भारत

nirudvaḥ pārṣatastena gautamena balīyasā |
padātpadaṃ vicalituṃ nāśakattatra bhārata

गौतमस्य रथं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नरथं प्रति ।
वित्रेसुः सर्वभूतानि क्षयं प्राप्तं च मेनिरे

gautamasya rathaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati |
vitresuḥ sarvabhūtāni kṣayaṃ prāptaṃ ca menire

तदा जल्पन्ति पाण्डूनां रथिनः सादिनस्तथा ।
द्रोणस्य निधनान्नूनं सङ्क्रुद्वो द्विपदां वरः

tadā jalpanti pāṇḍūnāṃ rathinaḥ sādinastathā |
droṇasya nidhanānnūnaṃ saṅkrudvo dvipadāṃ varaḥ

शारद्वतो महातेजा दिव्यास्त्रविदुदारधीः ।
अपि स्वस्ति भवेदद्य धृष्टद्युम्नस्य गौतमात्

śāradvato mahātejā divyāstravidudāradhīḥ |
api svasti bhavedadya dhṛṣṭadyumnasya gautamāt

अपीयं वाहिनी कृत्स्ना मुच्येत महतो भयात् ।
अप्ययं ब्राह्मणः सर्वान्न नो हन्यात्समागतान्

apīyaṃ vāhinī kṛtsnā mucyeta mahato bhayāt |
apyayaṃ brāhmaṇaḥ sarvānna no hanyātsamāgatān

यादृशं दृश्यते रूपमन्तकप्रतिमं रणे ।
गमिष्यत्यद्य पदवीं भारद्वाजस्य गौतमः

yādṛśaṃ dṛśyate rūpamantakapratimaṃ raṇe |
gamiṣyatyadya padavīṃ bhāradvājasya gautamaḥ

आचार्यः क्षिप्रहस्तश्च विजयी च सदा युधि ।
अस्त्रवान्वीर्यसम्पन्नः क्रोधेन च समन्वितः

ācāryaḥ kṣiprahastaśca vijayī ca sadā yudhi |
astravānvīryasampannaḥ krodhena ca samanvitaḥ

पार्षतश्च महायुद्वे विमुखोऽद्याभिलक्ष्यते ।
इत्येवं विविधा वाचस्तावकानां परैः सह ।
व्यश्रूयन्त महाराज तयोस्तत्र समागमे

pārṣataśca mahāyudve vimukho'dyābhilakṣyate |
ityevaṃ vividhā vācastāvakānāṃ paraiḥ saha |
vyaśrūyanta mahārāja tayostatra samāgame

विनिःश्वस्य ततः क्रोधात्कृपः शारद्वतो नृप ।
पार्षतं चार्दयामास निश्चेष्टं सर्वमर्मसु

viniḥśvasya tataḥ krodhātkṛpaḥ śāradvato nṛpa |
pārṣataṃ cārdayāmāsa niśceṣṭaṃ sarvamarmasu

स हन्यमानः समरे गौतमेन महात्मना ।
कर्तव्यं न स्म जानाति मोहेन महता वृतः

sa hanyamānaḥ samare gautamena mahātmanā |
kartavyaṃ na sma jānāti mohena mahatā vṛtaḥ

तमब्रवीत्ततो यन्ता कञ्चित्क्षेमं तु पार्षत ।
ईदृशं व्यसनं युद्धे न ते दृष्टं मया क्वचित्

tamabravīttato yantā kañcitkṣemaṃ tu pārṣata |
īdṛśaṃ vyasanaṃ yuddhe na te dṛṣṭaṃ mayā kvacit

दैवयोगात्तु ते बाणा नापतन्मर्मभेदिनः ।
प्रेषिता द्विजमुख्येन मर्माण्युद्दिश्य सर्वतः

daivayogāttu te bāṇā nāpatanmarmabhedinaḥ |
preṣitā dvijamukhyena marmāṇyuddiśya sarvataḥ

व्यावर्तये रथं तूर्णं नदीवेगमिवार्णवात् ।
अवध्यं ब्राह्मणं मन्ये येन ते विक्रमो हतः

vyāvartaye rathaṃ tūrṇaṃ nadīvegamivārṇavāt |
avadhyaṃ brāhmaṇaṃ manye yena te vikramo hataḥ

धृष्टद्युम्नस्ततो राजञ्शनकैरब्रवीद्वचः ।
मुह्यते मे मनस्तात गात्रस्वेदश्च जायते

dhṛṣṭadyumnastato rājañśanakairabravīdvacaḥ |
muhyate me manastāta gātrasvedaśca jāyate

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च सारथे ।
वर्जयन्ब्राह्मणं युद्धे शनैर्याहि यतोऽर्जुनः

vepathuśca śarīre me romaharṣaśca sārathe |
varjayanbrāhmaṇaṃ yuddhe śanairyāhi yato'rjunaḥ

अर्जुनं भीमसेनं वा समरे प्राप्य सारथे ।
क्षेममद्य भवेन्मह्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः

arjunaṃ bhīmasenaṃ vā samare prāpya sārathe |
kṣemamadya bhavenmahyamiti me naiṣṭhikī matiḥ

ततः प्रायान्महाराज सारथिस्त्वरयन्हयान् ।
यतो भीमो महेष्वासो युयुधे तव सैनिकैः

tataḥ prāyānmahārāja sārathistvarayanhayān |
yato bhīmo maheṣvāso yuyudhe tava sainikaiḥ

प्रद्रुतं च रथं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य मारिष ।
किरञ्शरशतान्येव गौतमोऽनुययौ तदा

pradrutaṃ ca rathaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya māriṣa |
kirañśaraśatānyeva gautamo'nuyayau tadā

शङ्खं च पूरयामास मुहुर्मुहुररिन्दमः ।
पार्षतं त्रासयामास महेन्द्रो नमुचिं यथा

śaṅkhaṃ ca pūrayāmāsa muhurmuhurarindamaḥ |
pārṣataṃ trāsayāmāsa mahendro namuciṃ yathā

शिखण्डिनं तु समरे भीष्ममृत्युं दुरासदम् ।
हार्दिक्यो वारयामास स्मयन्निव मुहुर्मुहुः

śikhaṇḍinaṃ tu samare bhīṣmamṛtyuṃ durāsadam |
hārdikyo vārayāmāsa smayanniva muhurmuhuḥ

शिखण्डी तु समासाद्य हृदिकानां महारथम् ।
पञ्चभिर्निशितैर्भल्लैर्जत्रुदेशे समाहनत्

śikhaṇḍī tu samāsādya hṛdikānāṃ mahāratham |
pañcabhirniśitairbhallairjatrudeśe samāhanat

कृतवर्मा तु सङ्क्रद्धो भित्त्वा षष्ट्या पतत्रिभिः ।
धनुरेकेन चिच्छेद हसन्राजन्महारथः

kṛtavarmā tu saṅkraddho bhittvā ṣaṣṭyā patatribhiḥ |
dhanurekena ciccheda hasanrājanmahārathaḥ

अथान्यद्वनुरादाय द्रुपदस्यात्मजो बली ।
तिष्ठतिष्ठेति सङ्क्रुद्धो हार्दिक्यं प्रत्यभाषत

athānyadvanurādāya drupadasyātmajo balī |
tiṣṭhatiṣṭheti saṅkruddho hārdikyaṃ pratyabhāṣata

ततोऽस्य नवतिं बाणान्रुक्मपुङ्खान्सुतेजनान् ।
प्रेषयामास राजेन्द्र तेऽस्याभ्रश्यन्त वर्मणः

tato'sya navatiṃ bāṇānrukmapuṅkhānsutejanān |
preṣayāmāsa rājendra te'syābhraśyanta varmaṇaḥ

वितथांस्तान्समालक्ष्य पतितांश्च महीतले ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कार्मुकं चिच्छिदे भृशम्

vitathāṃstānsamālakṣya patitāṃśca mahītale |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena kārmukaṃ cicchide bhṛśam

अथैनं छिन्नधन्वानं भग्नशृङ्गमिवर्षभम् ।
अशीत्या मार्गणैः क्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्पयत्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ bhagnaśṛṅgamivarṣabham |
aśītyā mārgaṇaiḥ kruddho bāhvorurasi cārpayat

कृतवर्मा तु सङ्क्रुद्धो मार्गणैः क्षतविक्षतः ।
ववाम रुधिरं गात्रैः कुम्भवक्रादिवोदकम्

kṛtavarmā tu saṅkruddho mārgaṇaiḥ kṣatavikṣataḥ |
vavāma rudhiraṃ gātraiḥ kumbhavakrādivodakam

रुधिरेण परिक्लिन्नः कृतवर्मा त्वराजत ।
वर्षेण क्लेदितो राजन्यथा गैरिकपर्वतः

rudhireṇa pariklinnaḥ kṛtavarmā tvarājata |
varṣeṇa kledito rājanyathā gairikaparvataḥ

अथान्यद्वनुरादाय समार्गणगुणं प्रभुः ।
शिखण्डिनं बाणगणैः स्कन्धदेशे व्यताडयत्

athānyadvanurādāya samārgaṇaguṇaṃ prabhuḥ |
śikhaṇḍinaṃ bāṇagaṇaiḥ skandhadeśe vyatāḍayat

स्कन्धदेशस्थितैर्बाणैः शिखण्डी तु व्यराजत ।
शाखाप्रशाखाविपुलः सुमहान्पादपो यथा

skandhadeśasthitairbāṇaiḥ śikhaṇḍī tu vyarājata |
śākhāpraśākhāvipulaḥ sumahānpādapo yathā

तावन्योन्यं भृशं विद्व्वा रुधिरेण समुक्षितौ ।
पोप्लुयमानौ हि यथा महान्तौ शोणितहदे ।
तद्वद्विरेजतुर्वीरौ शोणितेन परिप्लुतौ

tāvanyonyaṃ bhṛśaṃ vidvvā rudhireṇa samukṣitau |
popluyamānau hi yathā mahāntau śoṇitahade |
tadvadvirejaturvīrau śoṇitena pariplutau

यथा च किंशुकौ फुल्लौ पुष्पमासे समागते ।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ रक्तचन्दनरूषितौ ।
भुजगाविव सङ्क्रुद्धौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ

yathā ca kiṃśukau phullau puṣpamāse samāgate |
rudhirokṣitasarvāṅgau raktacandanarūṣitau |
bhujagāviva saṅkruddhau rejatustau narottamau

तावुभौ शरवनुन्नाङ्गौ परस्परशरक्षतौ ।
अन्योन्यशृङ्गाभिहतौ रेजतुर्वृषभाविव

tāvubhau śaravanunnāṅgau parasparaśarakṣatau |
anyonyaśṛṅgābhihatau rejaturvṛṣabhāviva

अन्योन्यस्य वधे यत्नं कुर्वाणौ तौ महारथौ ।
रथाभ्यां चेरतुस्तत्र मण्डलानि सहस्रशः

anyonyasya vadhe yatnaṃ kurvāṇau tau mahārathau |
rathābhyāṃ ceratustatra maṇḍalāni sahasraśaḥ

कृतवर्मा महाराज पार्षतं निशितैः शरैः ।
रणे विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्गैः शिलाशितैः

kṛtavarmā mahārāja pārṣataṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
raṇe vivyādha saptatyā svarṇapuṅgaiḥ śilāśitaiḥ

ततोऽस्य समरे बाणं भोजः प्रहरतां वरः ।
जीवितान्तकरं घोरं व्यसृजत्त्वरयाऽन्वितः

tato'sya samare bāṇaṃ bhojaḥ praharatāṃ varaḥ |
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjattvarayā'nvitaḥ

स तेनाभिहतो राजन्मूर्च्छामाशु समाविशत् ।
ध्वजयष्टिं च सहसा शिश्रिये कश्मलावृतः

sa tenābhihato rājanmūrcchāmāśu samāviśat |
dhvajayaṣṭiṃ ca sahasā śiśriye kaśmalāvṛtaḥ

अपोवाह रणात्तूर्णं सारथी रथिनां वरम् ।
हार्दिक्यशरसन्तप्तं निःश्वसन्तं पुनःपुनः

apovāha raṇāttūrṇaṃ sārathī rathināṃ varam |
hārdikyaśarasantaptaṃ niḥśvasantaṃ punaḥpunaḥ

पराजिते ततः शूरे द्रुपदस्यात्मजे प्रभो ।
व्यद्रवत्पाण्डवी सेना व्यधमाना समन्ततः

parājite tataḥ śūre drupadasyātmaje prabho |
vyadravatpāṇḍavī senā vyadhamānā samantataḥ