अध्याय 16: उलूक की जीत और सुतसोम-शकुनि का युद्ध

युयुत्सं तव पुत्रस्य द्रावयन्तं बलं महत् ।
उलूको न्यपतत्तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

yuyutsaṃ tava putrasya drāvayantaṃ balaṃ mahat |
ulūko nyapatattūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

युयुत्सुश्च ततो राजञ्शितधारेण पत्रिणा ।
उलूकं ताडयामास वज्रेणेव महाबलम्

yuyutsuśca tato rājañśitadhāreṇa patriṇā |
ulūkaṃ tāḍayāmāsa vajreṇeva mahābalam

उलूकस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रस्य संयुगे ।
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ताडयामास कर्णिना

ulūkastu tataḥ kruddhastava putrasya saṃyuge |
kṣurapreṇa dhanuśchittvā tāḍayāmāsa karṇinā

तदपास्य धनुश्छिन्नं युयुत्सर्वेगवत्तरम् ।
अन्यदादत्त सुमहच्चापं संरक्तलोचनः

tadapāsya dhanuśchinnaṃ yuyutsarvegavattaram |
anyadādatta sumahaccāpaṃ saṃraktalocanaḥ

शाकुनिं तु ततः षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ ।
सारथिं त्रिभिरानर्च्छत्तं च भूयो व्यविध्यत

śākuniṃ tu tataḥ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha |
sārathiṃ tribhirānarcchattaṃ ca bhūyo vyavidhyata

उलूकस्तं तु विंशत्या विद्व्वा स्वर्णविभूषितैः ।
अथास्य समरे क्रुद्धो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्

ulūkastaṃ tu viṃśatyā vidvvā svarṇavibhūṣitaiḥ |
athāsya samare kruddho dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

स च्छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणो महाध्वजः ।
पपात प्रमुखे राजन्युयुत्सोः काञ्चनध्वजः

sa cchinnayaṣṭiḥ sumahāñśīryamāṇo mahādhvajaḥ |
papāta pramukhe rājanyuyutsoḥ kāñcanadhvajaḥ

ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सुः क्रोधमूर्च्छितः ।
उलूकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

dhvajamunmathitaṃ dṛṣṭvā yuyutsuḥ krodhamūrcchitaḥ |
ulūkaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna stanāntare

उलूकस्तस्य समरे तैलधौतेन मारिष ।
शिरश्चिच्छेद भल्लेन यन्तुर्भरतसत्तम

ulūkastasya samare tailadhautena māriṣa |
śiraściccheda bhallena yanturbharatasattama

तच्छिन्नमपतद्भूमौ युयुत्सोः सारथेस्तदा ।
तारारूपं यथा चित्रं निपपात महीतले

tacchinnamapatadbhūmau yuyutsoḥ sārathestadā |
tārārūpaṃ yathā citraṃ nipapāta mahītale

जघान चतुरोऽश्वांश्च तं च विव्याध पञ्चभिः ।
सोऽतिविद्वो बलवता प्रत्यपायाद्रथान्तरम्

jaghāna caturo'śvāṃśca taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ |
so'tividvo balavatā pratyapāyādrathāntaram

तं निर्जित्य रणे राजन्नुलूकस्त्वरितो ययौ ।
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिघ्नन्निशितैः शरैः

taṃ nirjitya raṇe rājannulūkastvarito yayau |
pāñcālānsṛñjayāṃścaiva vinighnanniśitaiḥ śaraiḥ

शतानीकं महाराज श्रुतकर्मा सुतस्तव ।
व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धादसम्भ्रमः

śatānīkaṃ mahārāja śrutakarmā sutastava |
vyaśvasūtarathaṃ cakre nimeṣārdhādasambhramaḥ

हताश्वे तु रथे तिष्ठञ्शतानीको महारथः ।
गदां चिक्षेप सङ्क्रुद्धस्तव पुत्रस्य मारिष

hatāśve tu rathe tiṣṭhañśatānīko mahārathaḥ |
gadāṃ cikṣepa saṅkruddhastava putrasya māriṣa

सा कृत्वा स्यन्दनं भस्म हयांश्चैव ससारथीन् ।
पपात धरणीं तूर्णं दारयन्तीव भारत

sā kṛtvā syandanaṃ bhasma hayāṃścaiva sasārathīn |
papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ dārayantīva bhārata

तावुभौ विरथौ वीरौ कुरूणां कीर्तिवर्धनौ ।
व्यपाक्रमेतां युद्वात्तु प्रेक्षमाणौ परस्परम्

tāvubhau virathau vīrau kurūṇāṃ kīrtivardhanau |
vyapākrametāṃ yudvāttu prekṣamāṇau parasparam

पुत्रस्तु तव सम्भ्रान्तो विविंशो रथमारुहत् ।
शतानीकोऽपि त्वरितः प्रतिविन्ध्यरथं गतः

putrastu tava sambhrānto viviṃśo rathamāruhat |
śatānīko'pi tvaritaḥ prativindhyarathaṃ gataḥ

सुतमोमं तु शकुनिर्विद्व्वा तु निशितैः शरैः ।
नाकम्पयत सङ्क्रुद्वो वार्योघ इव पर्वतम्

sutamomaṃ tu śakunirvidvvā tu niśitaiḥ śaraiḥ |
nākampayata saṅkrudvo vāryogha iva parvatam

सुतसोमस्तु तं दृष्ट्वा पितुरत्यन्तवैरिणम् ।
शरैरनेकसाहस्रैश्छादयामास भारत

sutasomastu taṃ dṛṣṭvā pituratyantavairiṇam |
śarairanekasāhasraiśchādayāmāsa bhārata

ताञ्शराञ्शकुनिस्तूर्णं चिच्छेदान्यैः पतत्रिभिः ।
लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च जितकाशी च संयुगे

tāñśarāñśakunistūrṇaṃ cicchedānyaiḥ patatribhiḥ |
laghvastraścitrayodhī ca jitakāśī ca saṃyuge

निवार्य समरे चापि शरांस्तान्निशितैः शरैः ।
आजघान सुसङ्क्रुद्धः सुतसोमं त्रिभिः शरैः

nivārya samare cāpi śarāṃstānniśitaiḥ śaraiḥ |
ājaghāna susaṅkruddhaḥ sutasomaṃ tribhiḥ śaraiḥ

नाकम्पयत सङ्क्रुद्धो वार्योघ इव पर्वतम् ।
तस्याश्वान्केतनं सूतं तिलशो व्यधमच्छरैः ।
श्यालस्तव महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

nākampayata saṅkruddho vāryogha iva parvatam |
tasyāśvānketanaṃ sūtaṃ tilaśo vyadhamaccharaiḥ |
śyālastava mahārāja tata uccukruśurjanāḥ

हताश्वो विरथश्चैव छिन्नकेतुश्च मारिष ।
धन्वी धनुर्वरं गृह्य रथाद्भूमावतिष्ठत

hatāśvo virathaścaiva chinnaketuśca māriṣa |
dhanvī dhanurvaraṃ gṛhya rathādbhūmāvatiṣṭhata

व्यसृजत्सायकांश्चैव स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् ।
छादयामासुरथ ते तव श्यालस्य तं रथम् ।
शळभानामिव व्राताः शरव्राता महारथम्

vyasṛjatsāyakāṃścaiva svarṇapuṅkhāñśilāśitān |
chādayāmāsuratha te tava śyālasya taṃ ratham |
śaḻabhānāmiva vrātāḥ śaravrātā mahāratham

सञ्छाद्यमानोऽपि दृढं विव्यथे नैव सौबलः ।
प्रममाथ शरांस्तस्य शरव्रातैर्महायशाः

sañchādyamāno'pi dṛḍhaṃ vivyathe naiva saubalaḥ |
pramamātha śarāṃstasya śaravrātairmahāyaśāḥ

तत्रातुष्यन्त योधाश्च सिद्वाश्चापि दिवि स्थिताः ।
सुतसोमस्य तत्कर्म दृष्ट्वाऽश्रद्वेयमद्भुतम् ।
रथस्थं शकुनिं यत्तु पदातिः समयोधयत्

tatrātuṣyanta yodhāśca sidvāścāpi divi sthitāḥ |
sutasomasya tatkarma dṛṣṭvā'śradveyamadbhutam |
rathasthaṃ śakuniṃ yattu padātiḥ samayodhayat

तस्य तीक्ष्णैर्महावेगैर्भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।
व्यहनत्कारामुकं राजंस्तूणीरांश्चैव सर्वशः

tasya tīkṣṇairmahāvegairbhallaiḥ sannataparvabhiḥ |
vyahanatkārāmukaṃ rājaṃstūṇīrāṃścaiva sarvaśaḥ

स च्छिन्नधन्वा विरथः खङ्गमुद्यम्य चानदत् ।
वैदूर्योत्पलवर्णाभं दन्तिदन्तमयत्सरुम्

sa cchinnadhanvā virathaḥ khaṅgamudyamya cānadat |
vaidūryotpalavarṇābhaṃ dantidantamayatsarum

भ्राम्यमाणं ततस्तं तु विमलाम्बरवर्चसम् ।
कालदण्डोपमं मेने सुतसोमस्य धीमतः

bhrāmyamāṇaṃ tatastaṃ tu vimalāmbaravarcasam |
kāladaṇḍopamaṃ mene sutasomasya dhīmataḥ

सोऽचरत्सहसा खङ्गी मण्डलानि सहस्रशः ।
चतुर्दश महाराज शिक्षाबलसमन्वितः

so'caratsahasā khaṅgī maṇḍalāni sahasraśaḥ |
caturdaśa mahārāja śikṣābalasamanvitaḥ

भ्रान्तमुद्धान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतम् ।
सम्पातसमुदीर्णे च दर्शयामास संयुगे

bhrāntamuddhāntamāviddhamāplutaṃ viplutaṃ sṛtam |
sampātasamudīrṇe ca darśayāmāsa saṃyuge

सौबलस्तु ततस्तस्य शरांश्चिक्षेप वीर्यवान् ।
तानापतत एवाशु चिच्छेद परमासिना

saubalastu tatastasya śarāṃścikṣepa vīryavān |
tānāpatata evāśu ciccheda paramāsinā

ततः क्रुद्धो महाराज सौबलः परवीरहा ।
प्राहिणोत्सुतसोमाय शरानाशीविषोपमान्

tataḥ kruddho mahārāja saubalaḥ paravīrahā |
prāhiṇotsutasomāya śarānāśīviṣopamān

चिच्छेद तांस्तु खङ्गेन शिक्षया च बलेन च ।
दर्शयँल्लाघवं युद्धे तार्क्ष्यतुल्यपराक्रमः

ciccheda tāṃstu khaṅgena śikṣayā ca balena ca |
darśayam̐llāghavaṃ yuddhe tārkṣyatulyaparākramaḥ

तस्य सञ्चरतो राजन्मण्डलावर्तने तदा ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन खङ्गं चिच्छेद सुप्रभम्

tasya sañcarato rājanmaṇḍalāvartane tadā |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena khaṅgaṃ ciccheda suprabham

स च्छिन्नः सहसा भूमौ निपपात महानसिः ।
अधर्मस्य स्थितं हस्ते सुत्सरोस्तत्र भारत

sa cchinnaḥ sahasā bhūmau nipapāta mahānasiḥ |
adharmasya sthitaṃ haste sutsarostatra bhārata

छिन्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट् ।
प्राविध्यत ततः शेषं सुतसोमो महारथः

chinnamājñāya nistriṃśamavaplutya padāni ṣaṭ |
prāvidhyata tataḥ śeṣaṃ sutasomo mahārathaḥ

तच्छित्त्वा सगुणं चापं रणे तस्य महात्मनः ।
पपात धरणीं तूर्णं स्वर्णवज्रविभूषितम्

tacchittvā saguṇaṃ cāpaṃ raṇe tasya mahātmanaḥ |
papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ svarṇavajravibhūṣitam

सुतसोमस्ततोऽगच्छच्छ्रुतकीर्तेर्महारथम् ।
सौबलोऽपि धनुर्गृह्य घोरमन्यत्सुदुर्जयम्

sutasomastato'gacchacchrutakīrtermahāratham |
saubalo'pi dhanurgṛhya ghoramanyatsudurjayam

अभ्ययात्पाण्डवानीकं निघ्नञ्शत्रुगणान्बहून् ।
तत्र नादो महानासीत्पाण्डवानां विशाम्पते

abhyayātpāṇḍavānīkaṃ nighnañśatrugaṇānbahūn |
tatra nādo mahānāsītpāṇḍavānāṃ viśāmpate

सौबलं समरे दृष्ट्वा विचरन्तमभीतवत् ।
तान्यनीकानि दृप्तानि शस्त्रवन्ति महान्ति च ।
द्राव्यमाणान्यदृश्यन्त सौबलेन महात्मना

saubalaṃ samare dṛṣṭvā vicarantamabhītavat |
tānyanīkāni dṛptāni śastravanti mahānti ca |
drāvyamāṇānyadṛśyanta saubalena mahātmanā

यथा दैत्यचमूं राजन्देवराजो ममर्द ह ।
तथैव पाण्‍वीं सेनां सौबलेयो व्यनाशयत्

yathā daityacamūṃ rājandevarājo mamarda ha |
tathaiva pāṇ‍vīṃ senāṃ saubaleyo vyanāśayat