अध्याय 12: भीम और अश्वत्थामा मूर्च्छित होने तक लड़ते हैं

भीमसेनं ततो द्रौणी राजन्विव्याध पत्रिणा ।
परया त्वरया युक्तो दर्शयन्नस्त्रलाघवम्

bhīmasenaṃ tato drauṇī rājanvivyādha patriṇā |
parayā tvarayā yukto darśayannastralāghavam

अथैनं पुनराजघ्ने नवत्या निशितैः शरैः ।
सर्वमर्माणि सम्प्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत्

athainaṃ punarājaghne navatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
sarvamarmāṇi samprekṣya marmajño laghuhastavat

भीमसेनः समाकीर्णो द्रौणिना निशितैः शरैः ।
रराज समरे राजन्रश्मिवानिव भास्करः

bhīmasenaḥ samākīrṇo drauṇinā niśitaiḥ śaraiḥ |
rarāja samare rājanraśmivāniva bhāskaraḥ

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः ।
द्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत

tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ |
droṇaputramavacchādya siṃhanādamamuñcata

शरैः सरांस्ततो द्रौणिः संवार्य युधि पाण्डवम् ।
ललाटेऽभ्याहनद्राजन्नाराचेन स्मयन्निव

śaraiḥ sarāṃstato drauṇiḥ saṃvārya yudhi pāṇḍavam |
lalāṭe'bhyāhanadrājannārācena smayanniva

ललाटस्थं ततो बाणं धारयामास पाण्डवः ।
यथा शृङ्गं वने दृप्तः खङ्गो धारयते नृप

lalāṭasthaṃ tato bāṇaṃ dhārayāmāsa pāṇḍavaḥ |
yathā śṛṅgaṃ vane dṛptaḥ khaṅgo dhārayate nṛpa

ततो द्रौणिं रणे भीमो यतमानं पराक्रमी ।
त्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्निव

tato drauṇiṃ raṇe bhīmo yatamānaṃ parākramī |
tribhirvivyādha nārācairlalāṭe vismayanniva

ललाटस्थैस्ततो बाणैर्ब्राह्मणोऽसौ व्यशोभत ।
प्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः

lalāṭasthaistato bāṇairbrāhmaṇo'sau vyaśobhata |
prāvṛṣīva yathā siktastriśṛṅgaḥ parvatottamaḥ

ततः शरशतैर्द्रौणिरर्दयामास पाण्डवम् ।
न चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम्

tataḥ śaraśatairdrauṇirardayāmāsa pāṇḍavam |
na cainaṃ kampayāmāsa mātariśveva parvatam

तथैव पांण्डवो युद्धे द्रौणिं शरशतैः शितैः ।
नाकम्पयत संहृष्टो वार्योध इव पर्वतम्

tathaiva pāṃṇḍavo yuddhe drauṇiṃ śaraśataiḥ śitaiḥ |
nākampayata saṃhṛṣṭo vāryodha iva parvatam

तावन्योन्यं शरैर्घोरैश्छादयानौ महारथौ ।
रथवर्यगतौ वीरौ शुशुभाते बलोत्कटौ

tāvanyonyaṃ śarairghoraiśchādayānau mahārathau |
rathavaryagatau vīrau śuśubhāte balotkaṭau

आदित्याविव सन्दीप्तौ लोकक्षयकरावुभौ ।
स्वरश्मिभिरिवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः

ādityāviva sandīptau lokakṣayakarāvubhau |
svaraśmibhirivānyonyaṃ tāpayantau śarottamaiḥ

ततः प्रविकृते यत्नं कुर्वाणौ तौ महारणे ।
कृतप्रतिकृते यत्तौ शरसङ्घैरभीतवत्

tataḥ pravikṛte yatnaṃ kurvāṇau tau mahāraṇe |
kṛtapratikṛte yattau śarasaṅghairabhītavat

व्याघ्राविव च सङ्ग्रामे चेरतुस्तौ नरोत्तमौ ।
शरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापवक्रौ भयङ्करौ

vyāghrāviva ca saṅgrāme ceratustau narottamau |
śaradaṃṣṭrau durādharṣau cāpavakrau bhayaṅkarau

अभूतां तावदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः ।
मेघजालैरिव च्छनौ गगने चन्द्रभास्करौ

abhūtāṃ tāvadṛśyau ca śarajālaiḥ samantataḥ |
meghajālairiva cchanau gagane candrabhāskarau

चकाशेते मुहूर्तेन ततस्तावप्यरिन्दमौ ।
विमुक्तावभ्रजालेन अङ्गारकबुधाविव

cakāśete muhūrtena tatastāvapyarindamau |
vimuktāvabhrajālena aṅgārakabudhāviva

अथ तत्रैव सङ्ग्रमे वर्तमाने सुदारुणे ।
अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम्

atha tatraiva saṅgrame vartamāne sudāruṇe |
apasavyaṃ tataścakre drauṇistatra vṛkodaram

किरञ्छरशतैरुग्रैर्धाराभिरिव पर्वतम् ।
न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजलक्षणम्

kirañcharaśatairugrairdhārābhiriva parvatam |
na tu tanmamṛṣe bhīmaḥ śatrorvijalakṣaṇam

प्रतिचक्रे ततो राजन्पाण्डवोऽप्यपसव्यतः ।
मण्डलानां विभागेन गतप्रत्यागतेन च

praticakre tato rājanpāṇḍavo'pyapasavyataḥ |
maṇḍalānāṃ vibhāgena gatapratyāgatena ca

बभूव तुमुलं युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ।
चरित्वा विविधान्मार्गान्मण्डलस्थानमेव च

babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
caritvā vividhānmārgānmaṇḍalasthānameva ca

शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
अन्योन्यस्य वधे चैव चक्रतुर्यत्नमुत्तमम्

śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ |
anyonyasya vadhe caiva cakraturyatnamuttamam

ईषतुर्विरथं चैव कर्तुमन्योन्यमाहवे ।
ततो द्रौणिर्महास्त्राणि प्रादुश्चक्रे महारथः

īṣaturvirathaṃ caiva kartumanyonyamāhave |
tato drauṇirmahāstrāṇi prāduścakre mahārathaḥ

तान्यस्त्रैरेव समरे प्रतिजघ्नेऽथ पाण्डवः ।
ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धमवर्तत

tānyastraireva samare pratijaghne'tha pāṇḍavaḥ |
tato ghoraṃ mahārāja astrayuddhamavartata

ग्रहयुद्वं यथा घोरं प्रजासंहरणे ह्यभूत् ।
ते वाणाः समसज्जन्त मुक्तास्ताभ्यां तु भारत

grahayudvaṃ yathā ghoraṃ prajāsaṃharaṇe hyabhūt |
te vāṇāḥ samasajjanta muktāstābhyāṃ tu bhārata

द्योतग्रन्तो दिशः सर्वास्तव सैन्यं समन्ततः ।
बाणसङ्घैर्वृतं घोरमाकाशं समपद्यत

dyotagranto diśaḥ sarvāstava sainyaṃ samantataḥ |
bāṇasaṅghairvṛtaṃ ghoramākāśaṃ samapadyata

उल्कापातावृतं युद्धं प्रजानां संक्षये नृप ।
बाणाभिघातात्सञ्जज्ञे तत्र भारत पावकः

ulkāpātāvṛtaṃ yuddhaṃ prajānāṃ saṃkṣaye nṛpa |
bāṇābhighātātsañjajñe tatra bhārata pāvakaḥ

सविस्फुलिङ्गो दीप्तार्चिर्योऽदहद्वाहिनीद्वयम् ।
तत्र सिद्धा महाराज सम्पतन्तोऽब्रुवन्वचः

savisphuliṅgo dīptārciryo'dahadvāhinīdvayam |
tatra siddhā mahārāja sampatanto'bruvanvacaḥ

युद्धानामति सर्वेषां युद्धमेतदिति प्रभो ।
सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

yuddhānāmati sarveṣāṃ yuddhametaditi prabho |
sarvayuddhāni caitasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

नेदृशं च पुनर्युद्धं भविष्यति कदाचन ।
अहो ज्ञानेन सम्पन्नावुभ ब्राह्मणक्षत्रियौ

nedṛśaṃ ca punaryuddhaṃ bhaviṣyati kadācana |
aho jñānena sampannāvubha brāhmaṇakṣatriyau

अहो शौर्येण सम्पन्नावुभौ चोग्रपराक्रमौ ।
अहो भीमबलो भीम एतस्य च कृतास्त्रता

aho śauryeṇa sampannāvubhau cograparākramau |
aho bhīmabalo bhīma etasya ca kṛtāstratā

अहो वीर्यस्य सारत्वमहो सौष्ठवमेतयोः ।
स्थितावेतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ

aho vīryasya sāratvamaho sauṣṭhavametayoḥ |
sthitāvetau hi samare kālāntakayamopamau

रुद्रौ द्वावि सम्भूतौ यथा द्वाविव भास्करौ ।
यमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घोररूपावुभौ रणे

rudrau dvāvi sambhūtau yathā dvāviva bhāskarau |
yamau vā puruṣavyāghrau ghorarūpāvubhau raṇe

इति वाचः स्म श्रूयन्ते सिद्धानां वै मुहुर्मुहुः ।
सिंहनादश्च सञ्जज्ञे समेतानां दिवौकसाम्

iti vācaḥ sma śrūyante siddhānāṃ vai muhurmuhuḥ |
siṃhanādaśca sañjajñe sametānāṃ divaukasām

अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयो रणे ।
सिद्वचारणसङ्घानां विस्मयः समपद्यत

adbhutaṃ cāpyacintyaṃ ca dṛṣṭvā karma tayo raṇe |
sidvacāraṇasaṅghānāṃ vismayaḥ samapadyata

प्रशंसन्ति तदा देवाः सिद्वाश्च परमर्षयः ।
साधु द्रौणे महाबाहो साधु भीमेति चाब्रुवन्

praśaṃsanti tadā devāḥ sidvāśca paramarṣayaḥ |
sādhu drauṇe mahābāho sādhu bhīmeti cābruvan

तौ शूरौ समरे राजन्परस्परकृतागसौ ।
परस्परमुदीक्षेतां क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी

tau śūrau samare rājanparasparakṛtāgasau |
parasparamudīkṣetāṃ krodhādudvṛtya cakṣuṣī

क्रोधरक्तेक्षणौ तौ तु क्रोधात्प्रस्फुरिताधरौ ।
क्रोधात्संदष्टदशनौ तथैव दशनच्छदौ

krodharaktekṣaṇau tau tu krodhātprasphuritādharau |
krodhātsaṃdaṣṭadaśanau tathaiva daśanacchadau

अन्योन्यं छादयन्तौ स्म शरवृष्ट्या महारथौ ।
शराम्बुधारो समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनौ

anyonyaṃ chādayantau sma śaravṛṣṭyā mahārathau |
śarāmbudhāro samare śastravidyutprakāśinau

तावन्यन्यं ध्वजं विद्व्वा सारथिं च महारणे ।
अन्योन्यस्य हयान्विद्वा बिभिदाते परस्परम्

tāvanyanyaṃ dhvajaṃ vidvvā sārathiṃ ca mahāraṇe |
anyonyasya hayānvidvā bibhidāte parasparam

ततः क्रुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवे ।
उभौ चिक्षिपतुस्तूर्ममन्योन्यस्य वधैषिणौ

tataḥ kruddhau mahārāja bāṇau gṛhya mahāhave |
ubhau cikṣipatustūrmamanyonyasya vadhaiṣiṇau

तौ सायकौ महाराज द्योतमानौ चमूमुखे ।
आजघ्नतुः समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ

tau sāyakau mahārāja dyotamānau camūmukhe |
ājaghnatuḥ samāsādya vajravegau durāsadau

तौ परस्परवेगाच्च शराभ्यां च भृशाहतौ ।
निपेततुर्महावीर्यौ रथोपस्थे तयोस्तदा

tau parasparavegācca śarābhyāṃ ca bhṛśāhatau |
nipetaturmahāvīryau rathopasthe tayostadā

ततस्तु सारथिर्ज्ञात्वा द्रोणपुत्रमचेतनम् ।
अपोवाह रणाद्राजन्सर्वसैन्यस्य पश्यतः

tatastu sārathirjñātvā droṇaputramacetanam |
apovāha raṇādrājansarvasainyasya paśyataḥ

तथैव पाण्डवं राजन्विह्वलन्तं मुहुर्मुहुः ।
अपोवाह रथेनाजौ विशोकः शत्रुतापनम्

tathaiva pāṇḍavaṃ rājanvihvalantaṃ muhurmuhuḥ |
apovāha rathenājau viśokaḥ śatrutāpanam