अध्याय 11: द्रौपदी के पुत्र चित्रसेन और चित्र को मारते हैं

श्रुतकर्मा ततो राजंश्चित्रसेनं महीपतिम् ।
आजघ्ने समरे क्रुद्धः पञ्चाशद्भिः शिलीमुखैः

śrutakarmā tato rājaṃścitrasenaṃ mahīpatim |
ājaghne samare kruddhaḥ pañcāśadbhiḥ śilīmukhaiḥ

चित्रसेनस्तु तं राजन्नवभिर्नतपर्वभिः ।
श्रुतकर्माणमाहत्य सूतं विव्याध पञ्चभिः

citrasenastu taṃ rājannavabhirnataparvabhiḥ |
śrutakarmāṇamāhatya sūtaṃ vivyādha pañcabhiḥ

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धश्चित्रसेनं चमूमुखे ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन मर्मदेशे समार्पयत्

śrutakarmā tataḥ kruddhaścitrasenaṃ camūmukhe |
nārācena sutīkṣṇena marmadeśe samārpayat

सोऽतिविद्धो महाराज नाराचेन महात्मना ।
मूर्च्छामभिययौ वीरः कश्मलं चाविवेश ह

so'tividdho mahārāja nārācena mahātmanā |
mūrcchāmabhiyayau vīraḥ kaśmalaṃ cāviveśa ha

एतस्मिन्नन्तरे चैनं श्रुतकीर्तिर्महायशाः ।
नवत्या जगतीपालं छादयामास पत्रिभिः

etasminnantare cainaṃ śrutakīrtirmahāyaśāḥ |
navatyā jagatīpālaṃ chādayāmāsa patribhiḥ

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां चित्रसेनो महारथः ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ citraseno mahārathaḥ |
dhanuściccheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगघ्नं रुक्मभूषितम् ।
चित्ररूपधरं चक्रे चित्रसेनं शरोर्मिभिः

so'nyatkārmukamādāya vegaghnaṃ rukmabhūṣitam |
citrarūpadharaṃ cakre citrasenaṃ śarormibhiḥ

स शरैश्चित्रितो राजा चित्रमाल्यधरो युवा ।
अशोभत महारङ्गे श्वाविच्छललो यथा

sa śaraiścitrito rājā citramālyadharo yuvā |
aśobhata mahāraṅge śvāvicchalalo yathā

श्रुतकर्माणमथ वै नाराचेन स्तनान्तरे ।
बिभेद तरसा शूरस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

śrutakarmāṇamatha vai nārācena stanāntare |
bibheda tarasā śūrastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

श्रुतकर्माणि समरे नाराचेन समर्पितः ।
सुस्राव रुधिरं तत्र गैरिकाम्बु यथाऽचलः

śrutakarmāṇi samare nārācena samarpitaḥ |
susrāva rudhiraṃ tatra gairikāmbu yathā'calaḥ

ततः स रुधिराक्ताङ्गो रुधिरेण कृतच्छविः ।
रराज समरे वीरः सपुष्प इव किंशुकः

tataḥ sa rudhirāktāṅgo rudhireṇa kṛtacchaviḥ |
rarāja samare vīraḥ sapuṣpa iva kiṃśukaḥ

श्रुतकर्मा ततो राजञ्शत्रुणा समभिद्रुतः ।
शत्रुसंवारणं क्रुद्धो द्विधा चिच्छेद कार्मुकम्

śrutakarmā tato rājañśatruṇā samabhidrutaḥ |
śatrusaṃvāraṇaṃ kruddho dvidhā ciccheda kārmukam

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचानां शतैस्त्रिभिः ।
छादयन्समरे राजन्विव्याध च सुपत्रिभिः

athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācānāṃ śataistribhiḥ |
chādayansamare rājanvivyādha ca supatribhiḥ

ततोऽपरेण भल्लेन तीक्ष्णेन निशितेन च ।
जहार सशिरस्त्राणं शिरस्तस्य महात्मनः

tato'pareṇa bhallena tīkṣṇena niśitena ca |
jahāra saśirastrāṇaṃ śirastasya mahātmanaḥ

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ चित्रसेनस्य दीप्तिमत् ।
यदृच्छया यथा चन्द्रश्च्युतः स्वर्गान्महीतलम्

tacchiro nyapatadbhūmau citrasenasya dīptimat |
yadṛcchayā yathā candraścyutaḥ svargānmahītalam

राजानं निहतं दृष्ट्वा तेऽभिसारं तु मारिष ।
अभ्यद्रवन्त वेगेन चित्रसेनस्य सैनिकाः

rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā te'bhisāraṃ tu māriṣa |
abhyadravanta vegena citrasenasya sainikāḥ

ततः क्रुद्धो महेष्वासस्तत्सैन्यं प्राद्रवच्छरैः ।
अन्तकाले यथा क्रुद्धः सर्वभूतानि प्रेतराट्

tataḥ kruddho maheṣvāsastatsainyaṃ prādravaccharaiḥ |
antakāle yathā kruddhaḥ sarvabhūtāni pretarāṭ

ते वध्यमानाः समरे तव पौत्रेण धन्विना ।
व्यद्रवन्त दिशस्तूर्णं दावदग्धा इव द्विपाः

te vadhyamānāḥ samare tava pautreṇa dhanvinā |
vyadravanta diśastūrṇaṃ dāvadagdhā iva dvipāḥ

तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा निरुत्साहान्द्विषज्जये ।
द्रावयन्निषुभिस्तीक्ष्णैः श्रुतकर्मा व्यरोचत

tāṃstu vidravato dṛṣṭvā nirutsāhāndviṣajjaye |
drāvayanniṣubhistīkṣṇaiḥ śrutakarmā vyarocata

प्रतिविन्ध्यस्ततश्चित्रं भित्त्वा पञ्चभिराशुगैः ।
सारथिं च त्रिभिर्विद्व्वा ध्वजमेकेषुणापि च

prativindhyastataścitraṃ bhittvā pañcabhirāśugaiḥ |
sārathiṃ ca tribhirvidvvā dhvajamekeṣuṇāpi ca

तं चित्रो नवभिर्भल्लैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।
स्वर्णपुङ्खैः प्रसन्नाग्नैः कङ्कबर्हिणवाजितैः

taṃ citro navabhirbhallairbāhvorurasi cārpayat |
svarṇapuṅkhaiḥ prasannāgnaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ

प्रतिविन्ध्यो धनुश्छित्त्वा तस्य बारत सायकेः ।
पञ्चभिर्निशितैर्बाणैरथैनं स हि जघ्निवान्

prativindhyo dhanuśchittvā tasya bārata sāyakeḥ |
pañcabhirniśitairbāṇairathainaṃ sa hi jaghnivān

ततः शक्तिं महाराज स्वर्णघण्टां दुरासदाम् ।
प्राहिणोत्प्रतिविन्ध्याय विचिन्वन्तीमसूनिव

tataḥ śaktiṃ mahārāja svarṇaghaṇṭāṃ durāsadām |
prāhiṇotprativindhyāya vicinvantīmasūniva

तामापतन्ती सहसा शक्तिमुल्कामिवाम्बरे ।
द्विधा चिच्छेद समरे प्रतिविन्ध्यो हसन्निव

tāmāpatantī sahasā śaktimulkāmivāmbare |
dvidhā ciccheda samare prativindhyo hasanniva

सा पपात द्विधा छिन्ना प्रतिविन्ध्यशरैः शितैः ।
युगान्ते सर्वभूतानि त्रासयन्ती यथाऽशनिः

sā papāta dvidhā chinnā prativindhyaśaraiḥ śitaiḥ |
yugānte sarvabhūtāni trāsayantī yathā'śaniḥ

शक्तिं तां प्रहतां दृष्ट्वा चित्रो गृह्य महागदाम् ।
प्रतिविन्ध्याय चिक्षेप रुक्मजालविभूषिताम्

śaktiṃ tāṃ prahatāṃ dṛṣṭvā citro gṛhya mahāgadām |
prativindhyāya cikṣepa rukmajālavibhūṣitām

सा जघान हयांस्तस्य सारथिं च महारणे ।
रथं प्रमृद्य वेगेन धरमीमन्वपद्यत

sā jaghāna hayāṃstasya sārathiṃ ca mahāraṇe |
rathaṃ pramṛdya vegena dharamīmanvapadyata

एतस्मिन्नेव काले तु रथादाप्लुत्य भारत ।
शक्तिं चिक्षेप चित्राय स्वर्णदण्डामलङ्कृताम्

etasminneva kāle tu rathādāplutya bhārata |
śaktiṃ cikṣepa citrāya svarṇadaṇḍāmalaṅkṛtām

तामापतन्तीं जग्राह चित्रो राजन्महामनाः ।
ततस्तामेव चिक्षेप प्रतिविन्ध्याय पार्थिवः

tāmāpatantīṃ jagrāha citro rājanmahāmanāḥ |
tatastāmeva cikṣepa prativindhyāya pārthivaḥ

समासाद्य रणे शूरं प्रतिविन्ध्यं महाप्रभा ।
निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं निपपात महीतले ।
पतिताऽभासयश्चैव तं देशमशनिर्यथा

samāsādya raṇe śūraṃ prativindhyaṃ mahāprabhā |
nirbhidya dakṣiṇaṃ bāhuṃ nipapāta mahītale |
patitā'bhāsayaścaiva taṃ deśamaśaniryathā

प्रतिविन्ध्यस्ततो राजंस्तोमरं हेमभूषितम् ।
प्रेषयामास सङ्क्रुद्धश्चित्रस्य वधकाङ्क्षया

prativindhyastato rājaṃstomaraṃ hemabhūṣitam |
preṣayāmāsa saṅkruddhaścitrasya vadhakāṅkṣayā

स तस्य गात्रावरणं भित्त्वा हृदयमेव च ।
जगाम धरणीं तूर्णं महोरग इवाशयम्

sa tasya gātrāvaraṇaṃ bhittvā hṛdayameva ca |
jagāma dharaṇīṃ tūrṇaṃ mahoraga ivāśayam

स पपात तदा राजा तोमरेण समाहतः ।
प्रसार्य विपुलौ बाहू पीनौ पिघसन्निभौ

sa papāta tadā rājā tomareṇa samāhataḥ |
prasārya vipulau bāhū pīnau pighasannibhau

चित्रं सम्प्रेक्ष्य निहतं तावका रणशोभिनः ।
अभ्यद्रवन्त वेगेन प्रतिविन्ध्यं समन्ततः

citraṃ samprekṣya nihataṃ tāvakā raṇaśobhinaḥ |
abhyadravanta vegena prativindhyaṃ samantataḥ

सृजन्तो विविधान्बाणाञ्शतघ्नीश्च सकिङ्किणीः ।
तमवच्छादयामासुः सूर्यमभ्रगणा इव

sṛjanto vividhānbāṇāñśataghnīśca sakiṅkiṇīḥ |
tamavacchādayāmāsuḥ sūryamabhragaṇā iva

तान्विधम्य महाबाहुः शरजालेन संयुगे ।
व्यद्रावयत्तव चमूं वज्रहस्त इवासुरीम्

tānvidhamya mahābāhuḥ śarajālena saṃyuge |
vyadrāvayattava camūṃ vajrahasta ivāsurīm

ते वध्यमानाः समरे तावकाः पाण्डवैर्नृप ।
विप्रकीर्यन्त सहसा वातनुन्ना घना इव

te vadhyamānāḥ samare tāvakāḥ pāṇḍavairnṛpa |
viprakīryanta sahasā vātanunnā ghanā iva

विप्रद्रुते बले तस्मिन्वध्यमाने समन्ततः ।
द्रौणिरेकोऽभ्ययात्तूर्णं भीमसेनं महाबलम्

vipradrute bale tasminvadhyamāne samantataḥ |
drauṇireko'bhyayāttūrṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam

तः समागमो घोरो बभूव सहसा तयोः ।
यथा दैवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोरिव

taḥ samāgamo ghoro babhūva sahasā tayoḥ |
yathā daivāsure yuddhe vṛtravāsavayoriva