अध्याय 101: युधिष्ठिर कर्ण का शव देखते हैं, धृतराष्ट्र मूर्च्छित

हते वैकर्तने कर्णे कुरवो भयपीडिताः ।
वीक्षमाणा दिशः सर्वाः पलायन्त सहस्रशः

hate vaikartane karṇe kuravo bhayapīḍitāḥ |
vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāḥ palāyanta sahasraśaḥ

रावणं निहतं दृष्ट्वा राक्षसा राघवेण वा ।
दिशो भीता द्रवन्नेव तावका भयपीडिताः

rāvaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rākṣasā rāghaveṇa vā |
diśo bhītā dravanneva tāvakā bhayapīḍitāḥ

ततो महारवं चक्रुर्योधा राजन्समन्ततः ।
वार्यमाणा भृशोद्विग्नास्तव पुत्रेण भारत

tato mahāravaṃ cakruryodhā rājansamantataḥ |
vāryamāṇā bhṛśodvignāstava putreṇa bhārata

तेषां तु मतमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ ।
अवहारं ततश्चक्रे शल्यस्यानुमतेन च

teṣāṃ tu matamājñāya putraste bharatarṣabha |
avahāraṃ tataścakre śalyasyānumatena ca

कृतवर्मा रणे तूर्णं वृतो भारत तावकैः ।
नारायणावशिष्टैश्च शिबिरायैव दुद्रुवे

kṛtavarmā raṇe tūrṇaṃ vṛto bhārata tāvakaiḥ |
nārāyaṇāvaśiṣṭaiśca śibirāyaiva dudruve

अश्वत्थामा ततः शूरो विनिश्वस्य मुहुर्मुहुः ।
पाण्डवानां जयं दृष्ट्वा शिबिरायैव दुद्रुवे

aśvatthāmā tataḥ śūro viniśvasya muhurmuhuḥ |
pāṇḍavānāṃ jayaṃ dṛṣṭvā śibirāyaiva dudruve

कृपः शारद्वतो राजन्नागानीकेन भारत ।
महता मेघकल्पेन शिबिरायैव दुद्रुवे

kṛpaḥ śāradvato rājannāgānīkena bhārata |
mahatā meghakalpena śibirāyaiva dudruve

गान्धाराणां सहस्रेण शकुनिः परिवारितः ।
सुशर्मा च ययौ राजन्वीक्षमाणो भयार्दितः

gāndhārāṇāṃ sahasreṇa śakuniḥ parivāritaḥ |
suśarmā ca yayau rājanvīkṣamāṇo bhayārditaḥ

दुर्योधनोऽपि स ययौ ह्वतसर्वस्व आतुरः ।
ज्ञातिशोकसमापन्नश्चिन्तयित्वा मुहुर्मुहुः

duryodhano'pi sa yayau hvatasarvasva āturaḥ |
jñātiśokasamāpannaścintayitvā muhurmuhuḥ

छिन्नध्वजेन शल्यस्तु रथेन रथिनां वरः ।
प्रययौ शिबिरायैव वीक्षमाणो दिशो दश

chinnadhvajena śalyastu rathena rathināṃ varaḥ |
prayayau śibirāyaiva vīkṣamāṇo diśo daśa

ततोऽपरे सुबहुशो भारतानां महारथाः ।
व्यद्रवन्त दिशो भीता भयविह्वलचेतसः

tato'pare subahuśo bhāratānāṃ mahārathāḥ |
vyadravanta diśo bhītā bhayavihvalacetasaḥ

अश्रूपूर्णा भयोद्विग्ना वेपमाना भयातुराः ।
कुरवः प्राद्रवन्सर्वे दृष्ट्वा कर्णं निपातितम्

aśrūpūrṇā bhayodvignā vepamānā bhayāturāḥ |
kuravaḥ prādravansarve dṛṣṭvā karṇaṃ nipātitam

प्रशंसन्तोऽर्जुनं केचित्केचित्कर्णं महारथाः ।
प्राद्रवन्त रणे भीताः कुरवः कुरुसत्तम

praśaṃsanto'rjunaṃ kecitkecitkarṇaṃ mahārathāḥ |
prādravanta raṇe bhītāḥ kuravaḥ kurusattama

तेषां योधसहस्राणां तावकानां महामृधे ।
नासीत्तत्र पुमान्कश्चिद्यस्तु युद्धे मनो दधे

teṣāṃ yodhasahasrāṇāṃ tāvakānāṃ mahāmṛdhe |
nāsīttatra pumānkaścidyastu yuddhe mano dadhe

कर्णे हते महाराज निराशाः कुरवोऽभवन् ।
जीवनेषु च राज्येषु दारेषु च धनेषु च

karṇe hate mahārāja nirāśāḥ kuravo'bhavan |
jīvaneṣu ca rājyeṣu dāreṣu ca dhaneṣu ca

तान्समानीय पुत्रस्ते यत्नेन महता विभो ।
निवेशाय मनो दध्रे दुःखशोकसमन्वितः

tānsamānīya putraste yatnena mahatā vibho |
niveśāya mano dadhre duḥkhaśokasamanvitaḥ

तस्याज्ञां शिरसा दीनाः प्रतिगृह्य विशाम्पते ।
विषण्णमनसो भीत्या न्यविशन्त महारथाः

tasyājñāṃ śirasā dīnāḥ pratigṛhya viśāmpate |
viṣaṇṇamanaso bhītyā nyaviśanta mahārathāḥ

चिन्तयन्तो वधं घोरं सूतपुत्रस्य संयुगे ।
अर्जुनस्य जयं युद्धे चिन्तयानाः पुनःपुनः

cintayanto vadhaṃ ghoraṃ sūtaputrasya saṃyuge |
arjunasya jayaṃ yuddhe cintayānāḥ punaḥpunaḥ

पाण्डवाश्च महेष्वासा न्यविशन्त परन्तपाः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे जित्वा शत्रुं महारथाः

pāṇḍavāśca maheṣvāsā nyaviśanta parantapāḥ |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve jitvā śatruṃ mahārathāḥ

ततो युधिष्ठिरं तत्र निविष्टं वै मुदान्वितम् ।
समेत्य सर्वे पाञ्चाला वर्धयन्तो यथाविधि

tato yudhiṣṭhiraṃ tatra niviṣṭaṃ vai mudānvitam |
sametya sarve pāñcālā vardhayanto yathāvidhi

अर्जुनस्तु रथात्तूर्णमवरुह्य महायशाः ।
धर्मराजस्य चरणौ पीडयामास हृष्टवत्

arjunastu rathāttūrṇamavaruhya mahāyaśāḥ |
dharmarājasya caraṇau pīḍayāmāsa hṛṣṭavat

तमुत्थाप्य महाराज धर्मपुत्रः प्रतापवान् ।
सस्वजे भरतश्रेष्ठमुपजिघ्रन्नुपस्पृशन्

tamutthāpya mahārāja dharmaputraḥ pratāpavān |
sasvaje bharataśreṣṭhamupajighrannupaspṛśan

नकुलः सहदेवश्च पाण्डवश्च वृकोदरः ।
अभिवाद्य महाराजमस्वजन्त स्म फल्गुनम्

nakulaḥ sahadevaśca pāṇḍavaśca vṛkodaraḥ |
abhivādya mahārājamasvajanta sma phalgunam

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डवानां च ये रथाः ।
वर्धयन्ते स्म राजानं निहते सूतनन्दने

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍavānāṃ ca ye rathāḥ |
vardhayante sma rājānaṃ nihate sūtanandane

ततः कृष्णो महाराज सात्यकिश्चापि सात्वतः ।
वर्धयन्ते स्म राजानं निहते सूतनन्दने

tataḥ kṛṣṇo mahārāja sātyakiścāpi sātvataḥ |
vardhayante sma rājānaṃ nihate sūtanandane

वासुदेवश्च कौन्तेयं प्रणयादिदमब्रवीत् ।
अद्य राजन्हताः सर्वे धार्तराष्ट्राः सराजकाः ।
हते वैकर्तने कर्णे रथानां प्रवरे रथे

vāsudevaśca kaunteyaṃ praṇayādidamabravīt |
adya rājanhatāḥ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ |
hate vaikartane karṇe rathānāṃ pravare rathe

यदि लोकास्त्रयः सर्वे योधयेयुः सवासवाः ।
तथापि दुर्जयः सूतस्तव कोपात्तु सूदितः

yadi lokāstrayaḥ sarve yodhayeyuḥ savāsavāḥ |
tathāpi durjayaḥ sūtastava kopāttu sūditaḥ

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो जनार्दनम्

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājo janārdanam

तव प्रसादाद्ग्रोविन्द हतः कर्णो महायशाः ।
पाण्डवाश्च जयं प्राप्या नाशिताश्चापि शत्रवः

tava prasādādgrovinda hataḥ karṇo mahāyaśāḥ |
pāṇḍavāśca jayaṃ prāpyā nāśitāścāpi śatravaḥ

त्वं हि शक्तो भयात्त्रातुं यस्य कस्यचिदाहवे ।
त्वमस्य जगतो गोप्ता पाण्डवानां च सर्वदा

tvaṃ hi śakto bhayāttrātuṃ yasya kasyacidāhave |
tvamasya jagato goptā pāṇḍavānāṃ ca sarvadā

त्वां समासाद्य शक्रोऽपि मोदते दिवि नित्यशः ।
त्वं पाता पाण्डुपुत्राणां यथैव जगतस्तथा

tvāṃ samāsādya śakro'pi modate divi nityaśaḥ |
tvaṃ pātā pāṇḍuputrāṇāṃ yathaiva jagatastathā

अनाश्चर्यो जयस्तेषां भक्तिर्येषां त्वयि प्रभो

anāścaryo jayasteṣāṃ bhaktiryeṣāṃ tvayi prabho

त्वया नाथेन गोविन्द नाथवन्तो वयं युधि ।
यथेन्द्रेण पुरा देवास्त्वया चापि जनार्दन

tvayā nāthena govinda nāthavanto vayaṃ yudhi |
yathendreṇa purā devāstvayā cāpi janārdana

स्वप्स्याम्यद्य सुखं कृष्णनिद्रां लप्स्ये त्वहं क्षपाम् ।
विगतं हि भयं मेऽद्य त्वत्प्रसादान्न संशयः

svapsyāmyadya sukhaṃ kṛṣṇanidrāṃ lapsye tvahaṃ kṣapām |
vigataṃ hi bhayaṃ me'dya tvatprasādānna saṃśayaḥ

एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः प्राह पाण्डवम् ।
निमित्तमात्रं हि वयं तवाप्यस्मिन्मुदागमे

evamuktastu pārthena keśavaḥ prāha pāṇḍavam |
nimittamātraṃ hi vayaṃ tavāpyasminmudāgame

यस्य ते भ्रातरः शूरा भीमसेनादयो नृप ।
सम्बन्धिनश्चेन्द्रवीर्याः पार्षतप्रमुखास्तथा

yasya te bhrātaraḥ śūrā bhīmasenādayo nṛpa |
sambandhinaścendravīryāḥ pārṣatapramukhāstathā

अर्हते च भवान्नित्यं प्रियं नित्यं च मद्वितम् ।
प्रियो हि मे त्वमेतेन वचनेन नरोत्तम

arhate ca bhavānnityaṃ priyaṃ nityaṃ ca madvitam |
priyo hi me tvametena vacanena narottama

इत्युक्तो धर्मराजस्तु स्वरथं हेमभूपितम् ।
दन्तवर्णैर्हयैर्युक्तं कालवालैर्महीपतिः

ityukto dharmarājastu svarathaṃ hemabhūpitam |
dantavarṇairhayairyuktaṃ kālavālairmahīpatiḥ

आस्थाय पुरुषव्याघ्रः स्वबलेनापि संवृतः ।
प्रययौ बहुवृत्तान्तं द्रष्टुमायोधनं प्रति

āsthāya puruṣavyāghraḥ svabalenāpi saṃvṛtaḥ |
prayayau bahuvṛttāntaṃ draṣṭumāyodhanaṃ prati

सम्भाषमाणौ तौ वीर उभौ माधवपाण्डवौ

sambhāṣamāṇau tau vīra ubhau mādhavapāṇḍavau

स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम् ।
गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः सर्वतः सन्निपीडितम्

sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham |
gāṇḍīvamuktairviśikhaiḥ sarvataḥ sannipīḍitam

सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः ।
प्रशशंस नरव्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवौ

saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ |
praśaśaṃsa naravyāghrāvubhau mādhavapāṇḍavau

अद्य राजाऽस्मि सर्वस्यां पृथिव्यां मधुसूदन ।
दिष्ट्या जयसि गोविन्द दिष्ट्याशत्रुर्निपातितः

adya rājā'smi sarvasyāṃ pṛthivyāṃ madhusūdana |
diṣṭyā jayasi govinda diṣṭyāśatrurnipātitaḥ

एवं सुबहुशो राजन्प्रशशंस जनार्दनम् ।
अर्जुनं च कुरुश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः

evaṃ subahuśo rājanpraśaśaṃsa janārdanam |
arjunaṃ ca kuruśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

दृष्ट्वा च निहतं कर्णं स पुत्रं पार्थसायकैः ।
पुनर्जातमिवात्मानं मेने कुरुकुलोद्वहः

dṛṣṭvā ca nihataṃ karṇaṃ sa putraṃ pārthasāyakaiḥ |
punarjātamivātmānaṃ mene kurukulodvahaḥ

समेत्य च कुरुश्रेष्ठं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
वर्धयन्ति स्म राजानो हर्षयुक्ता महारथाः

sametya ca kuruśreṣṭhaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
vardhayanti sma rājāno harṣayuktā mahārathāḥ

एवमेष क्षयो वृत्तः सुमहान्रोमहर्षणः ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्दिष्ट्या त्वमनुशोचसि

evameṣa kṣayo vṛttaḥ sumahānromaharṣaṇaḥ |
tava durmantrite rājandiṣṭyā tvamanuśocasi

श्रुत्वैतदप्रियं राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमासनात् ।
तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी दिव्यदर्शना

śrutvaitadapriyaṃ rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramāsanāt |
tathā satyavratā devī gāndhārī divyadarśanā

ततस्तूर्णं तु विदुरस्तं नृपं सञ्जयस्तथा ।
पर्याश्वासयतां चैतावुभावेव तु भूमिपम्

tatastūrṇaṃ tu vidurastaṃ nṛpaṃ sañjayastathā |
paryāśvāsayatāṃ caitāvubhāveva tu bhūmipam

तथैवाश्वासयामासुर्गान्धारीं कुरुयोषितः

tathaivāśvāsayāmāsurgāndhārīṃ kuruyoṣitaḥ

स दैवं परमं मेने भवितव्यं च भारत ।
ताभ्यामाश्वासितो राजा तूष्णीमास्ते विशाम्पते

sa daivaṃ paramaṃ mene bhavitavyaṃ ca bhārata |
tābhyāmāśvāsito rājā tūṣṇīmāste viśāmpate

एवमाख्याय राज्ञे च सञ्जयो राजसत्तम ।
जगाम शिबिरं भूयो हते कर्णे महात्मनि

evamākhyāya rājñe ca sañjayo rājasattama |
jagāma śibiraṃ bhūyo hate karṇe mahātmani

स दृष्ट्वा निहतं शल्यं राजानं च सुयोधनम् ।
शकुनिं सुबहून्राजन्सैनिकांश्च सहस्रशः

sa dṛṣṭvā nihataṃ śalyaṃ rājānaṃ ca suyodhanam |
śakuniṃ subahūnrājansainikāṃśca sahasraśaḥ

तथैव पाण्डवीं सेनां निहतां प्रेक्ष्य सञ्जयः ।
सौप्तिके द्रौणिना राजन्हतवाजिनरद्विपाम्

tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ nihatāṃ prekṣya sañjayaḥ |
sauptike drauṇinā rājanhatavājinaradvipām

स हि दृष्ट्वा हतान्सर्वान्समन्ताद्युधि सञ्जयः ।
प्रयातो हास्तिनपुरं शोकार्तो भयविह्वलः

sa hi dṛṣṭvā hatānsarvānsamantādyudhi sañjayaḥ |
prayāto hāstinapuraṃ śokārto bhayavihvalaḥ

हतेषु पुनरेतेषु प्रभूतगजवाजिषु ।
योधैश्च तैर्महाराज नानादेशसमुद्भवैः

hateṣu punareteṣu prabhūtagajavājiṣu |
yodhaiśca tairmahārāja nānādeśasamudbhavaiḥ

कुरुक्षेत्रं तु तत्सर्वं शून्यमासीद्विशाम्पते ।
निहतैः पाण्डवेयैश्च धार्तराष्ट्रैश्च संयुगे

kurukṣetraṃ tu tatsarvaṃ śūnyamāsīdviśāmpate |
nihataiḥ pāṇḍaveyaiśca dhārtarāṣṭraiśca saṃyuge

यथाहि विषयं वृत्तं धार्तराष्ट्रस्य संञ्जयः ।
निवेदयति तत्सर्वं यथावृत्तं यथाविधि

yathāhi viṣayaṃ vṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃñjayaḥ |
nivedayati tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ yathāvidhi

एवं महायुद्धमिदं महात्मनो
धनञ्जयस्याधिरथेश्च यः पठेत् ।
स सम्यगिष्टस्य मखस्य यत्फलं
तदाप्नुयाद्यः शृणुयाच्च नित्यशः

evaṃ mahāyuddhamidaṃ mahātmano
dhanañjayasyādhiratheśca yaḥ paṭhet |
sa samyagiṣṭasya makhasya yatphalaṃ
tadāpnuyādyaḥ śṛṇuyācca nityaśaḥ

मखो हि विष्णुर्भगवान्सनातनो
वहन्ति यं चाप्यनिलेन्दुभानवः ।
अतोऽनसूयुः शृणुयात्पठेच्च यः
स सर्वलोकांश्च जयेत्सुखी भवेत्

makho hi viṣṇurbhagavānsanātano
vahanti yaṃ cāpyanilendubhānavaḥ |
ato'nasūyuḥ śṛṇuyātpaṭhecca yaḥ
sa sarvalokāṃśca jayetsukhī bhavet

॥ कर्णपर्व समाप्तम् ॥ 8

|| karṇaparva samāptam || 8