अध्याय 1: सञ्जय धृतराष्ट्र को संहार का समाचार देते हैं

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं (व्यासं) चैव ततो जयमुदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ (vyāsaṃ) caiva tato jayamudīrayet

एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिना ।
अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै द्विज

evaṃ nipātite karṇe samare savyasācinā |
alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kimakurvata vai dvija

विदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयोधनः ।
पाण्डवैः प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरवः

vidīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ |
pāṇḍavaiḥ prāptakālaṃ ca kiṃ prāpadyata kauravaḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tadācakṣva dvijottama |
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat

ततः कर्णे हते राजन्धार्तराष्ट्रः सुयोधनः ।
भृशं शोकार्णवे मग्नो निराशः सर्वतोऽभवत्

tataḥ karṇe hate rājandhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ |
bhṛśaṃ śokārṇave magno nirāśaḥ sarvato'bhavat

हाकर्ण हाकर्ण इति शोचमानो मुहुर्मुहुः ।
कृच्छ्रात्स्वशिबिरं प्रायाद्वतशिष्टैर्नृपैः सह

hākarṇa hākarṇa iti śocamāno muhurmuhuḥ |
kṛcchrātsvaśibiraṃ prāyādvataśiṣṭairnṛpaiḥ saha

स समाश्वास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः ।
राजन्विभूतिमिच्छद्भिः सूतपुत्रमनुस्मरन्

sa samāśvāsyamāno'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ |
rājanvibhūtimicchadbhiḥ sūtaputramanusmaran

स दैवं बलवन्मत्वा प्रभाते विमले सति ।
सङ्ग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्वाय निर्ययौ

sa daivaṃ balavanmatvā prabhāte vimale sati |
saṅgrāme niścayaṃ kṛtvā punaryudvāya niryayau

शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद्राजसत्तमम् ।
रणाय निर्ययौ राजा हतशिष्टैर्नृपैः सह

śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivadrājasattamam |
raṇāya niryayau rājā hataśiṣṭairnṛpaiḥ saha

ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम्

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ |
babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam

ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे ।
पाण्डुसैन्येऽथ मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः

tataḥ śalyo mahārāja kṛtvā kadanamāhave |
pāṇḍusainye'tha madhyāhne dharmarājena pātitaḥ

ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात् ।
अपसृत्य हदं घोरं विवेश रिपुजाद्भुयात्

tato duryodhano rājā hatabandhū raṇājirāt |
apasṛtya hadaṃ ghoraṃ viveśa ripujādbhuyāt

अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैः ।
हदादाहूय युद्वाय भीमसेनेन पातितः

athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ |
hadādāhūya yudvāya bhīmasenena pātitaḥ

तस्मिंस्तु निहते वीरे महेष्वासास्त्रयो रणे ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिर्जघ्नुः पाण्डवसैनिकान्

tasmiṃstu nihate vīre maheṣvāsāstrayo raṇe |
kṛtavarmā kṛpo drauṇirjaghnuḥ pāṇḍavasainikān

ततः पूर्वाह्णसमये शिबिरादेत्य सञ्जयः ।
प्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वितः

tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirādetya sañjayaḥ |
praviveśa purīṃ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ

स प्रविश्य पुरीं सूतो भूजावुच्छ्रित्य दुःखितः ।
वेपमानस्ततो राज्ञः प्रविप्रेश निवेशनम्

sa praviśya purīṃ sūto bhūjāvucchritya duḥkhitaḥ |
vepamānastato rājñaḥ pravipreśa niveśanam

धावतश्चाप्यपश्यxxx तत्रत्यान्पुरुषर्षभान् ।
नष्टचित्तानिवोन्मत्ताञ्शोकेन भृशदुःखितान्

dhāvataścāpyapaśyaxxx tatratyānpuruṣarṣabhān |
naṣṭacittānivonmattāñśokena bhṛśaduḥkhitān

दृष्ट्वैव च नराञ्शीघ्रं व्याजहारातिदुःखितः ।
अहो बत विपन्नोऽस्मि निधनेन महात्मनः

dṛṣṭvaiva ca narāñśīghraṃ vyājahārātiduḥkhitaḥ |
aho bata vipanno'smi nidhanena mahātmanaḥ

अहो सुबलवान्कालो गतिश्च परमा तथा ।
शुक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्राहन्यन्त पार्थिवाः

aho subalavānkālo gatiśca paramā tathā |
śukratulyabalāḥ sarve yatrāhanyanta pārthivāḥ

तं दृष्ट्वैव पुरे राजञ्जनः सर्वः स्म सञ्जयम् ।
प्ररुरोद भयोद्विग्नो हा राजन्निति सुस्वरम्

taṃ dṛṣṭvaiva pure rājañjanaḥ sarvaḥ sma sañjayam |
praruroda bhayodvigno hā rājanniti susvaram

आकुमारं नरव्याघ्र तत्पुरं वै समन्ततः ।
आर्तनादं महच्चक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपम्

ākumāraṃ naravyāghra tatpuraṃ vai samantataḥ |
ārtanādaṃ mahaccakre śrutvā vinihataṃ nṛpam

तथा स विह्वलः सूतः प्रविश्य नृपतिक्षयम् ।
ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्

tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nṛpatikṣayam |
dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram

दृष्ट्वा चासीनमनघं समन्तात्परिवारितम् ।
स्नुषामिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च ।
तथाऽन्यैश्च सुहृद्भिश्च ज्ञातिमिश्च हितैषिभिः

dṛṣṭvā cāsīnamanaghaṃ samantātparivāritam |
snuṣāmirbharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca |
tathā'nyaiśca suhṛdbhiśca jñātimiśca hitaiṣibhiḥ

तमेव चार्थं ध्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति ।
रुदन्नेवाब्रवीद्वाक्यं राजानं जनमेजय

tameva cārthaṃ dhyāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ prati |
rudannevābravīdvākyaṃ rājānaṃ janamejaya

नातिहृष्टमनाः सूतो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
सञ्जयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभ

nātihṛṣṭamanāḥ sūto bāṣpasandigdhayā girā |
sañjayo'haṃ naravyāghra namaste bharatarṣabha

मद्राधिपो हतः शल्यः शकुनिः सौबलस्तथा ।
उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यो दृढविक्रमः

madrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalastathā |
ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dṛḍhavikramaḥ

संशप्तका हताः सर्वे काम्भोजाश्च शकैः सह ।
म्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च यवनाश्च निपातिताः

saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbhojāśca śakaiḥ saha |
mlecchāśca pārvatīyāśca yavanāśca nipātitāḥ

प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ।
उदीच्याश्च हताः सर्वे प्रतीच्याश्च नरोत्तमाः ।
राजानो राजपुत्राश्च सर्वे विनिहता नृप

prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāśca sarvaśaḥ |
udīcyāśca hatāḥ sarve pratīcyāśca narottamāḥ |
rājāno rājaputrāśca sarve vinihatā nṛpa

कर्णपुत्रो हतः शूरः सत्यसेनो महाबलः

karṇaputro hataḥ śūraḥ satyaseno mahābalaḥ

दुर्योधनो हतो राजा ययोक्तं पाण्डवेन ह ।
xxxxxx महाराज शेते पांसुषु रूषितः

duryodhano hato rājā yayoktaṃ pāṇḍavena ha |
xxxxxx mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ

xxxxxx हतो xxx जञ्शिखण्डी चापराजितः ।
उत्तमौज युधामन्युस्तथा सर्वे प्रभद्रकाः

xxxxxx hato xxx jañśikhaṇḍī cāparājitaḥ |
uttamauja yudhāmanyustathā sarve prabhadrakāḥ

पाञ्चालश्च नरव्याघ्र चेदयश्च निषूदिताः ।
तव पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत

pāñcālaśca naravyāghra cedayaśca niṣūditāḥ |
tava putrā hatāḥ sarve draupadeyāśca bhārata

नरा विनिहताः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः ।
रथिनत्र नरव्याघ्र हयाश्च निहता युधि

narā vinihatāḥ sarve gajāśca vinipātitāḥ |
rathinatra naravyāghra hayāśca nihatā yudhi

निxxxx शिबिरं रावंजावकानां कृतं प्रभो ।
पाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम्

nixxxx śibiraṃ rāvaṃjāvakānāṃ kṛtaṃ prabho |
pāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparam

xxxx स्रीशेषमभवज्जगत्कालेन मोहितम् ।
सप्त पाण्‍डवतः शिष्टा धार्तराष्ट्रास्त्रयोरथाः

xxxx srīśeṣamabhavajjagatkālena mohitam |
sapta pāṇ‍ḍavataḥ śiṣṭā dhārtarāṣṭrāstrayorathāḥ

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiśca jayatāṃ varaḥ

एते शेषा महाराज रथिनो नृपसत्तम ।
अक्षौहिणीनामष्टानां दशानां च न संशयः

ete śeṣā mahārāja rathino nṛpasattama |
akṣauhiṇīnāmaṣṭānāṃ daśānāṃ ca na saṃśayaḥ

एते शेषा महाराज सर्वेऽन्ये निधनं गताः ।
कालेन निहतं सर्वं जगद्वै भरतर्षभ ।
दुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा सर्वे नरा हताः

ete śeṣā mahārāja sarve'nye nidhanaṃ gatāḥ |
kālena nihataṃ sarvaṃ jagadvai bharatarṣabha |
duryodhanaṃ vai purataḥ kṛtvā sarve narā hatāḥ

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
निपपात स राजेन्द्रो गतसत्वो महीतले

etacchrutvā vacaḥ krūraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
nipapāta sa rājendro gatasatvo mahītale

तस्मिन्निपतिते वीरे विदुरोऽपि महायशाः ।
निपपात महाराज शोकव्यसनकर्शितः

tasminnipatite vīre viduro'pi mahāyaśāḥ |
nipapāta mahārāja śokavyasanakarśitaḥ

गान्धारी च महाभागा सर्वाश्च कुरुयोषितः ।
पतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा घोरतरं वचः

gāndhārī ca mahābhāgā sarvāśca kuruyoṣitaḥ |
patitāḥ sahasā bhūmau śrutvā ghorataraṃ vacaḥ

निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदाऽऽसीद्राजमण्डलम् ।
विलापमुक्तोपहतं चित्रं न्यस्तं पटे यथा

niḥsaṃjñaṃ patitaṃ bhūmau tadā''sīdrājamaṇḍalam |
vilāpamuktopahataṃ citraṃ nyastaṃ paṭe yathā

कृच्छ्रेण तु ततो राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
शनैरलभत प्राणान्पुत्रव्यसनकर्शितः

kṛcchreṇa tu tato rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
śanairalabhata prāṇānputravyasanakarśitaḥ

लब्ध्वा तु स नृपः प्राणान्वेपमानः सुदुःखितः ।
निरीक्ष्य च दिशः सर्वाः क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत्

labdhvā tu sa nṛpaḥ prāṇānvepamānaḥ suduḥkhitaḥ |
nirīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṃ vākyamabravīt

विद्धि क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ ।
ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर्हीनस्य सर्वशः ।
एवमुक्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निपपात ह

viddhi kṣattarmahāprājña tvaṃ gatirbharatarṣabha |
mamānāthasya subhṛśaṃ putrairhīnasya sarvaśaḥ |
evamuktvā tato bhūyo visaṃjño nipapāta ha

तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचन ।
शीतैस्ते सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्यजनैरपि

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye'sya kecana |
śītaiste siṣicustoyairvivyajurvyajanairapi

स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो नराधिपः ।
तूष्णीमासीन्महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितः

sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto narādhipaḥ |
tūṣṇīmāsīnmahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ

निःश्वसञ्जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तोऽभवन्नृपः

niḥśvasañjihmaga iva kumbhakṣipto'bhavannṛpaḥ

सञ्जयोऽप्यरुदत्तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरम् ।
तथा सर्वाः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशस्विनी

sañjayo'pyarudattatra dṛṣṭvā rājānamāturam |
tathā sarvāḥ striyaścaiva gāndhārī ca yaśasvinī

ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ मुह्यमानो मुहुर्मुहुः

tato dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyamabravīt |
dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭha muhyamāno muhurmuhuḥ

गच्छन्तु योषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी ।
तथेमे सुहृदः सर्वे मुह्यते मे मनो भृशम्

gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī |
tatheme suhṛdaḥ sarve muhyate me mano bhṛśam

एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ताः स्त्रियो भरतर्षभ ।
विसर्जयामास शनैर्मुह्यमानः पुनःपुनः

evamuktastataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabha |
visarjayāmāsa śanairmuhyamānaḥ punaḥpunaḥ

निश्चक्रमुस्ततः सर्वाः स्त्रियो भरतसत्तम ।
सुहृदश्च तथा सर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरम्

niścakramustataḥ sarvāḥ striyo bharatasattama |
suhṛdaśca tathā sarve dṛṣṭvā rājānamāturam

ततो नरपतिस्तत्र लब्ध्वा संज्ञां परन्तपः ।
गतिर्मे को भवेदद्य इति चिन्तासमाकुलः ।
अपृच्छत्सञ्जयं तत्र रोदमानं भृशातुरम्

tato narapatistatra labdhvā saṃjñāṃ parantapaḥ |
gatirme ko bhavedadya iti cintāsamākulaḥ |
apṛcchatsañjayaṃ tatra rodamānaṃ bhṛśāturam

प्राञ्जलिं सञ्जयं दृष्ट्वा रोदमानं मुहुर्मुहुः ।
ज्ञातीन्स्त्रियोऽथ निर्याप्य प्रविश्य विदुरःपुनः

prāñjaliṃ sañjayaṃ dṛṣṭvā rodamānaṃ muhurmuhuḥ |
jñātīnstriyo'tha niryāpya praviśya viduraḥpunaḥ

राजानं शोचमानस्तु तं शोचन्तं मुहुर्मुहुः ।
समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च

rājānaṃ śocamānastu taṃ śocantaṃ muhurmuhuḥ |
samāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ca